Cikitsasarasangraha (Vangasena) 75
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 75
- Language
- Sanskrit
75.1
atha kṣudraroganidānamāha
snigdhāḥ savarṇā grathitā nīrujā muṅgasannibhāḥ
kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ
75.2
tatrājagallikāmāmāṃ jalaukābhirupācaret
śuktisaurāṣṭrikākṣārakalkennālepayenmuhuḥ
75.3
kaṭhināṃ kṣārayogaiśca drāvayedajagallikām
śyāmālāṅgalikāmūrvākalkervāpi vilepayet
pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet
75.4
vivṛtāsyā mahādāhāṃ pakkodumbarasannibhām
pramaṇḍalāṃ pittakṛtāṃ vivṛtā nāma tā viduḥ
75.5
padmakarṇikavanmadhye pir̤ikābhiḥ samācitām
indravṛddhāntu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak
75.6
maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍikānvitam
rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām
75.7
vātaśleṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ
sthiro mandarujaḥ snigdho jñeyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ
75.8
karṇasyābhyantare jātāṃ piḍikāmagravedanām
sthirāṃ panaṃsikāṃ tāntu vidyādantaḥ prapākinīm
75.9
visarpavatsarpati yaḥ śothastanurapākavān
dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ
75.10
pīḍikāsūttamāṅgotthāṃ vṛttāmugrarujākarīm
sarvātmikāṃ sarvaliṅgā jānīyādirivillikām
75.11
bāhupārśvāṃsakakṣāeṣu kṛṣṇāsphoṭā savedanām
pittaprakopasambhūtā kakṣābhityabhinirdiśet
75.12
ekāmitādṛśīṃ dṛṣṭvā piḍikā sphoṭasannibhām
tvaggatāṃ pittakopena gandhanāmnīṃ pracakṣate
75.13
vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham
irivellīṃ gandhanāmāṃ kakṣāvisphoṭakāṃstathā
pittajasya visarpasya kriyayā sādhayedbhiṣak
75.14
ropayetsarṣiṣā pakvān siddhena madhurauṣadhaiḥ
75.15
suradāruśilākuṣṭhaiḥ svedayitvā pralepayet
kaphamārutaśothaghno lepaḥ pāṣāṇagardabhe
paripākagataṃ bhittvā vraṇavat samupācaret
75.16
nīlopalolayormūla jalapiṣṭaṃ ghṛtaplu tam
nihanti lepanānnūna jālagardabhajā rujam
75.17
ghanāmavaktrāṃ pir̤ikāsunnatā parimaṇḍalām
anvālajaumalpapūyāṃ tā vidyātkaphavātajām
75.18
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaśritā
pīḍikāśleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate
75.18-2
grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ
kaphānilābhyāṃ pir̤ikā jñeyā kacchapikā budhaiḥ
75.20
atha cikitsāmāha
alajīṃ yavaprakhyāñca panasīṃ kacchapīṃ tathā
pāṣāṇagardabhañcaiva pūrvaṃ svedairupācaret
75.21
manaḥśilā devadāru kuṣṭhakalkaiḥ pralepayet
pakvān vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet
75.22
atha nidānamāha
gabhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām
pādasyānuśayīṃ tāntu vidyādantaḥprapākinīm
75.23
atha cikitsāmāha
śleṣavidradhikalpena jayedanuśayīṃ bhiṣak
75.24
atha vidārikānidānamāha
vidārīkandavadvṛttā kakṣāvaṅgaṇasandhiṣu
vidārikāmiti vadet sarujāṃ sarvalakṣaṇām
75.25
atha vidārikācikitsāmāha
raktāvasekairbahubhiḥ svedanairapatarpaṇaiḥ
jayedvidārikā lepaiḥ śigrudevadrumodbhavaiḥ
nagnavṛttikavarṣāmū vilvamūlairathāpi vā
75.26
pakvā vidāryya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ
kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet
75.27
baddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca
vraṇaṃ prakṣālayecchuddhaṃ tatastāṃ ropayetpunaḥ
ropaṇārthaṃ hitaṃ taila kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam
75.28
kacchapikāṃ panasikā manena vidhinā bhiṣak
sādhayetkaṭhinānyāñchothān doṣasamudbhavān
75.29
atha śarkarā'rbudanidānamāha
prāpya māṃsaṃ śirā snāyuṃ śleṣmamedastathānilaḥ
granthiṃ karotyasau bhinno madhusarpirvasānibham
75.30
sravatyāsrāvamanilastatra vṛddhiṃ gataḥ punaḥ
māṃsaṃ viśoṣya grathitā śarkarā janayatyataḥ
75.31
durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ śirāḥ
sravanti raktaṃ sahasā taṃ vindyāccharkarādbudam
75.32
medo'rbudavidhānena sādhayeccharkarādbudam
75.33
kacchūā vicarcikā pāmālasakāḥ kuṣṭhaliṅgakāḥ
kuṣṭharogoktavidhinā etāṃstaddadupācaret
75.34
lepaśca śasyate sikthaśatāhnāgaurasarṣapaiḥ
vacādārvīsarṣapairvā tailaṃ vā naktamālajam
sāratailamathābhyaṅgaṃ kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam
75.35
samamutsanamarujaṃ maṇḍala kapharaktajam
sahajaṃ lakṣma caikeṣā lakṣyo jantumaṇistu saḥ
75.36
avedanaṃ sthirañcaiva yasmin gātre pradṛśyate
māṣavat kṛṣṇamutsanna manilānmāṣamādiśet
75.37
kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni vā
vātapittakaphodreke tānvindyāt tilakālakān
75.38
carmakīla jantumaṇiṃ māṣakāṃstilakālakān
utkṛtya śastreṇa dahet kṣārāgnibhyāmaśeṣataḥ
75.39
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaśoṇitaiḥ
jāyante pir̤akā yūnāṃ vijñeyā mukhadūṣikāḥ
75.40
mahadvā yadi vālpaṃ syācchyāvaṃ vā yadi vā sitam
nīrujaṃ maṇḍalaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate
75.41
krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena sayutaḥ
mukhamāgamya sahasā maṇḍala visṛjatyataḥ
nīruja tanuka śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet
75.42
kṛṣṇāmeva guṇa gātre mukhe vā nailikā viduḥ
75.43
yuvānapiḍakānyacchanailikāvyaṅgaśarkarāḥ
śirāvyadhaiḥ pralepaiśca jayedabhyañjanaistathā
75.44
aṅgulasya caturbhāgo mukhalepo vidhīyate
madhyamastu tribhāgaḥ syāduttamo'rddhāṅgulo bhavet
sthitikāle ca śuṣkatva śuṣko dūṣayati tvacam
75.45
rodhradhānyavacālepaḥ tāruṇyapiḍakāpahaḥ
tadvadgorocanāyuktaṃ marica mukhalepanāt
75.46
siddhārthakavacālodhrasaindhavaiśca pralepanam
vamanañca nihantyāśu piḍakā yauvanodbhavām
75.47
vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā
lepaḥ sandanīto vā śvetāśvakhurajā maṣī
75.48
raktacandanamañjiṣṭhā kuṣṭharodhrapriyaṅgavaḥ
vaṭāṅkuramasūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ
75.49
vyaṅgānā lepana śasta rudhireṇa śaśasya ca
vyaṅge mañjiṣṭhayā kuryyāt lepanaṃ madhusayutam
75.50
tilataila pratimarṣāt trisaptāhāt kṛtābhavam
naśyanti caṇḍapiḍakāḥ payodhyā iva gharmataḥ
75.51
mātuluṅgajaṭāsarpiḥ śilāgośakṛto rasaḥ
mukhakāntikaro lepaḥ pir̤akā vyaṅgakālajit
75.52
pariṇatadadhiśarapuṅkhaiḥ kuvalayadalakuṣṭhacandanośīraiḥ
mukhakamalakāntikārī piḍakān tilakālakān jayati
75.53
tribhuvanavijayāpatraṃ mūlaṃ khadirasya śiṃśapā caibhiḥ
kalpitamudvarttanaṃ vai nyacchavyaṅgāpahaṃ siddham
75.54
arkakṣīraharidrābhyāṃ mardayitvā pralepanāt
mukhakārṇyaṃ śamaṃ yāti cirakālodbhavaṃ dhruvam
75.55
gomayasya rasaḥ sarpiḥ mātuluṅga manaḥśilā
mukhasya varṇakaraṇaṃ tilakālakanāśanam
75.56
vaṭasya pāṇḍupatrāṇi mālatīraktacandanam
kuṣṭhaṃ kālīyaka lodhramebhirlepa prayojayet
75.57
yuvānapiṭikānāntu vyaṅgānāñca vināśanam
mukha padmānibha kuryāt nīlikādivivarjitaḥ
75.58
yavān sarjarasa lodhramuśīra candanaṃ madhu
ghṛta guḍañca gomūtre pacedādarvīlepanam
75.56-2
tadabhyaṅgānnihantyāśu nīlikāṃ vyaṅkadūṣikām
mukha karoti padmābha pādau padmadalopamau
75.60
kālīyakotpalā'mayadadhisaravarāsthimadhyaphalinībhiḥ
liptaṃ bhavati hi vadanaṃ śaśiprabhaṃ saptarātreṇa
75.61
raktotpalaśarvarīdvayamañjiṣṭhāgairikāṅgavastipayaḥ
siddhena liptamānanamudyaccharadinduvimbavadbhi bhāti
75.62
priyaṅgucandanaṃ lodhraṃ kuṣṭhaṃ pāṇḍuvaṭacchadam
kālīyakānvita lepāt kuryāccandranibhaṃ mukham
75.63
haridrādvayayaṣṭyāhvakālīyakarucandanaiḥ
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhā padmakaṃ kuṣṭhakuṅkumam
75.64
kapitthatindukaplakṣavaṭapatraiḥ payo'nvitaiḥ
pācayet kalkitairetaistaila vābhyañjane caret
75.65
viplavaṃ naulikāvyaṅgatilakānmukhadūṣikān
nityasevī jayet kṣipraṃ mukhaṃ kuryyānmanoharam
75.66
mañjiṣṭhākeśaraṃ lākṣā sarṣapālodhracandanam
prapauṇḍarīka madhukaṃ pataṅgaṃ gairikaṃ vacā
75.67
karpāsāsthiśilāmajjakarṣaiḥ kalkairvayo'nvitaiḥ
pacettailasya kuḍavaṃ majjākṣīraṃ caturguṇam
75.68
siddhe'vatārite dadyāt madhūcchiṣṭaṃ dviraśṭakam
mrakṣayenmukhametena saptarātramatandritaḥ
75.66-2
piḍakāstena śāmyanti tilakā vyaṅgakālikāḥ
mukhakārṣṇyajantumaṇi padminīkaṇṭakāstathā
mañjiṣṭhādyamidaṃ tailaṃ mukhavarṇaprasādhanam
75.70
madhūkasya kaṣāyeṇa tailasya kuḍavaṃ pacet
kalkaiḥ priyaṅgumañjiṣṭhā candanotpalakeśaraiḥ
75.71
kanakaṃ nāma tattailaṃ mukhakāntikaraṃ param
abhīrunaulikāvyaṅgaśodhanaṃ paramarcitam
75.72
kuṅkumaṃ candanaṃ patra muśīraṃ candanotpalam
gorocanā haridre dve mañjiṣṭhā madhuyaṣṭikā
75.73
pataṅgaṃ śārivālodhraṃ kuṣṭha gairikakeśaram
svarṇamācīpriyaṅguśca kālīyaṃ raktacandanam
75.74
etairakṣasamairbhāgaistailaprasthaṃ vipācayet
abhyaṅgo rājapatnībhyāṃ ye cānye dhanino narāḥ
75.75
tilakāpiḍakāvyaṅganaulikāmukhadūṣikāḥ
śarkarāñca śarīrasya ducchāyāñca visarpaṇam
75.76
nāśayatyāśu janayedvapuṣyāpi manoramam
padmakeśaravarṇābhaṃ mukha bhavati kāntimat
75.77
atha nidānamāha
kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍu kaṇḍūram
padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam
75.78
padminīkaṇṭake roge charddayennimbavāriṇā
tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiṣpātuṃ pradāpayet
75.76-2
nimbāragvadhakalkairvā muharudvarttana hitam
75.80
parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ
pādayoḥ kurute dārīṃ sarujāṃ talasaṃśritām
75.81
pādadāryyāṃ śirāṃ prājño mokṣayettalaśodhinīm
snehasvedopapannau tu pādau vā lepayenmuhuḥ
madhūcchiṣṭavasāmajjo ghṛtaiḥ kṣāravimiśritaiḥ
75.82
sarjārasasindhūdbhavayoścūrṇa madhūghṛtāplutam
nirmathya kaṭutailāktaṃ hitaṃ pādapramārjanam
75.83
madhusikthakasaindhavaghṛtaguḍamahiṣākhyasālaniryāsaiḥ
gairikasahitairlepaḥ pādasphuṭanāpahaḥ siddhaḥ
75.84
khākhasajālaumustakahaviṣā saṃlipya caraṇamatibahuśaḥ
sadyadya nayati nāśaṃ pādasphuṭanāvhaya rogam
75.85
upodikāsarṣapanimbamocakarkarkarkairvārukabhasmatoyaiḥ
taila vipakvaṃ lavaṇāṃśayuktaṃ tatpādadārīṃ vinihanti lepāt
75.86
unmattakasya nīreṇa māṇakakṣāravāriṇā
kaṭutaila vipakkantu śīghraṃ hanyādvipādikām
75.87
iti unmattatailam
śarkarāenmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ
granthiḥ kīlavadutsanno jāyate kadarantu tat
75.88
dehātkadaramuddhṛtya tailena dahanena vā
75.89
nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vāyuḥ pittañca dehinām
kurute dāhapāko ca ta vyādhi ciṣyamādiśet
75.90
cipyaṃ śoṇitamokṣeṇa śodhanaiścāpyupācaret
gatoṣmāṇaṃ tathā cainamuṣṇāgbupariṣecitam
75.91
śastreṇāpi yathā yogamutkṛtya srāvayed vraṇam
vraṇoktena vidhānena ropayettaṃ vicakṣaṇaḥ
75.92
śilātejovatī caiva rocanāca rasāñjanam
kalkairetairambupiṣṭaiḥ śodhayitvā vraṇañca tat
75.93
haridrāgulmakālīya kalkaiśca sarasāñjanaiḥ
siddhena tilatailena tatastu ropayed vraṇam
75.94
dāḍimajakusumadhanavyāsābhayāśaṅkhacūrṇitā kṣiptā
nakhakoṭipūtibhāga śamayati ca śūlaṃ tatkṣaṇataḥ
75.95
antardhūmanidagdhasya haritālānvitasya ca
taṇḍu līyakamūlasya cūrṇaṃ pūtinakhāpaham
75.96
uddhṛtya koṣṇālambuprāsya kalka siktaṃ nakha pūyatvagasthimajjaḥ
tailapradānātkṣatataṃ nakhāśca rohanti śuddhā vigatāmayāśca
75.67-2
svarasena haridrāyāḥ pātre hvāyase'bhayām
piṣṭvā tajjena kalkena limpecchiṣya punaḥ punaḥ
75.68-2
tadevālyatarairdoṣaiḥ kunakhaṃ paruṣaṃ bhavet
75.66-3
abhighātāt praduṣṭo yo nakho rūkṣo'sitaḥ kharaḥ
bhavettaṃ kunakhaṃ vidyāt kuliramiti sañjitam
75.100
śleṣmavidradhikalkena kunakhaṃ samupācaret
75.101
nakhakoṭipraviṣṭena ṭaṅkaṇena na śāmyati
kunakhaścettadā bhrāntaḥ śailo'pi plavate jale
75.102
kāśmaryāḥ saptabhiḥ patraiḥ komalaiḥ pariveṣṭitaiḥ
aṅgulīveṣṭakaḥ pusā dhruvamāśu praśāmyati
75.103
chinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍū dāharujānvitau
duṣṭakardamasaṃsparśādalasanta vibhāvayet
75.104
pādau sikthāraṇālena lepanaṃ tvalase hitam
kalkaiḥ kṛtairnimbatala śilākāsīsarocanaiḥ
75.105
lākṣāmayārasālepaḥ kāryyaṃ vā raktamokṣaṇam
75.106
bṛhatīrasasiddhena tailenābhyajya buddhimān
śilārocanakāśīsa cūrṇairvā pratisārayet
75.107
karañjabījaṃ rajanī kāśīsa padmakaṃ madhu
rocanāharitālañca lepo'yamalase hitaḥ
75.108
atha nidānamāha
arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrddhani
kaphāsṛk kramikopena nṛṇāṃ vidyādarūṃṣikām
75.109
atha cikitsāmāha
aruṃṣikāṃ jalaukābhirgrāhayedbahuśo bhiṣak
prakṣālayenmuhustatra saindhavakvāthavāribhiḥ
75.110
aruṃṣikāyāṃ rudhire'vasikte śirāvyadhenātha jalaukasā vā
nimbāmbusikte śirasi pralepo deyo'śvavarcorasasaindhavābhyām
75.111
muhurmuhustato limpet paṭolāriṣṭavāsakaiḥ
khadirāriṣṭajambūnāṃ tvagbhirvā mūtrasaṃyutaiḥ
75.112
kuṭajatvak ca lavaṇaṃ sampiṣṭa pralepayet
gośakṛdrasapiṣṭa vā tālamūlaṃ praśasyate
75.113
nimbodakena lavaṇaiḥ pralepo'śvaśakṛdrasaiḥ
75.114
purāṇamatha piṇyākaṃ purīṣaṃ kukkuṭasya ca
mūtrapiṣṭaḥ pralepo'yaṃ śīghraṃ hanyādaruṃṣikām
75.115
kapālabhṛṣṭakuṣṭhaṃ vā cūrṇitaṃ tailasaṃyutam
arūṃṣyāṃ lepanaṃ kledadāhāsrajvaranāśanam
75.116
snuhyarkadugdhadhattūrapatraṃ mūtravimiśritam
lepana tailasaṃyuktaṃ hitaṃ kaṇḍūśirovraṇe
75.117
muṇḍayitvā śiraḥ pūrvaṃ kriyāmetāṃ prayojayet
75.118
haridvrādvayabhūnimba triphalāriṣṭacandanaiḥ
etattailamarūṃṣīṇāṃ siddhamabhyañjane hitam
75.119
iti haridrādya tailam
suhī supariśuṣkinnā śāliparṇyajamuttikā
eteṣāṃ palikān bhāgān karṣaṃ syāt keśabhasmataḥ
75.120
śapharīṃ viṃśatiṃ tadyāttāvatīṃ mākṣikāṃ kṣipet
arūṃṣikā nāśayati jayed duṣṭavraṇānapi
75.121
nakhadantakṣatotpannān vicchinnāṃśca visarpiṇa
atyantapūyabahulā asrāvā' kupitāśca ye
75.122
sravaṇācchoṣayet grīṣma pallavāmbhoruhān yathā
śodhayedropayeccaiva yathāhitahitabhojinaḥ
75.123
iti suhādya tailam
māsīsvarasasaṃsiddha kaṭutaila catuṣpalam
manaḥśilā tathā māsa rājīvañca sagandhakam
75.124
śāṇamātraistadabhyaṅgādnyavaśyamaru ṣikām
pāmāṃ vicarcikāñcaiva tathānyāñchiraso vraṇān
75.125
iti māsītailam
indraluptoktavidhinā tailenānena vā jayet
atha nidānamāha
dāruṇā kaṇḍūrā rūkṣā keśabhūmiśca jāyate
kaphamārutakopena vidyāddāruṇakaṃ bhiṣak
75.126
atha cikitsāmāha
dāruṇe tu śirāṃ vidhyet snigdhā khinnāṃ lalāṭajām
avapīḍaśirobastīnabhyaṅgāṃścāvacārayet
75.127
kodravāṇāṃ tṛṇatkṣārapānīya paridhāvane
75.128
kāryyo dāruṇake mūrdhni pralepo madhusaṃyutaḥ
priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasaindhavaiḥ
75.129
nīlotpalasya kiñjalkaṃ dhātrīphalasamanvitam
yaṣṭīmadhukasaṃyukta pralepāddāruṇa jayet
75.130
guñjāphalaiḥ mṛtaṃ taila bhṛṅgarājarasena vā
kaṇḍūdāruṇahatkuṣṭhakapālavyādhināśanam
75.131
iti guñjātailama
kīcakānāṃ patraiḥ piṣṭaiḥ kaṭutailaṃ vipācayet
sagomūtra tadabhyaṅgāt kapālavyādhināśanam
75.132
iti kīcakādya tailam
citrakaṃ dantīmūlañca kośātakīsamanvitam
kalkaṃ piṣṭvā pacettaila keśadadruvināśanam
75.133
iti citrakādya tailam
bhṛṅgarājatriphalotpalaśāri lohapurīṣasamanvitakāri
tailamidaṃ para dāruṇahāri kuñcitakeśaghanasthirakāri
75.134
iti bhṛṅgarājatailam
romakūpā ga pittaṃ vātena saha mūrcchitam
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇita
75.135
ruṇāddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasambhavaḥ
tadindraluptaṃ khālityaṃ ruhyeti ca vibhāvayet
75.136
indralupte śirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet
kalkaiḥ samaricairdigdhācchilākāśīsatutthakai
75.137
kuṭannaṭādārukalkalepana vā praśasyate
75.138
tiktāpaṭolīpatrasvarase ghṛṣṭvā śamaṃ yāti
cirakālajāpi ruhyā niyataṃ dinatrayādeva
75.136-2
avagāḍhapadaṃ vāpi pracchayitvā punaḥ punaḥ
guñjāphalaiścira limpet keśabhūmiṃ samantataḥ
75.140
indraluptāpaho lepānmadhunā bṛhatīrasaḥ
guñjāmūlaphalaṃ vāpi bhallātakaraso'pi vā
75.141
guñjāpatraṃ viṣaṃ tailaṃ tilā madhukakāñjikam
patantyanena no keśā lepādrohanti cādbhutam
75.142
gokṣuraṃ tilapuṣpāṇi tulye ca madhusarpiṣau
śiraḥ pralepitaṃ tena keśaḥ samupacīyate
75.143
hastidantamaṣīṃ kṛtvā chājaṃ kṣīraṃ rasāñjanam
lomānyanena jāyante nṛṇāṃ pāṇitaleṣvapi
75.144
madhukendīvaraṃ mṛddhī tailājyagokṣīraśṛṅgalepena
acirādbhavanti keśā dṛḍhamūlāyatā ṛjavaḥ
75.145
catuṣpadānāṃ tvagromanakhaśṛṅgāsthibhasmabhiḥ
tailāktā keśabhūmiścāvṛttā keśayutā bhavet
75.146
śauryetsu vāpi keśeṣu bahuśo vyadhayecchirām
mūrdhni tailaṃ prakurvīta nasyakarmavirecanaiḥ
75.147
mālatīkaravīrāgninaktamālairvipācitam
tailamabhyañjane śastamindraluptaharaṃ param
75.148
snuhaupayaḥ payo'rkasya lāṅgalīmārkavo viṣam
ājamūtraṃ sagomūtraṃ raktikā sendravāruṇī
75.149
siddhārthakaṃ tīkṣṇagandhāgarbhaṃ dattvā vipācitam
vahninā mṛdunā pakvaṃ tailaṃ khālityanāśanam
75.150
kūrmapṛṣṭhasamānāpi rukṣā yā romataskarī
digdhvā sānena jāyeta ṛkṣaśārīralomaśā
75.151
iti snuhyādikhālityaharaṃ tailam
tailaṃ sayaṣṭīmadhukaiḥ kṣīre ca traiphalaiḥ śṛtam
nasye dattaṃ janayati keśān śmaśrūṇi cāpyatha
75.152
iti yaṣṭīmadhukādyaṃ tailam
krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmāṃśirogataḥ
pittañca keśān pacati palitaṃ tena jāyate
75.153
atha cikitsāmāha
dhātrīphalaṃ dvayaṃ pathye dve tathaikā bibhītakaum
lohacūrṇasya karṣantu daśāīṃ cūtasajjataḥ
75.154
piṣṭvā lohamaye pātre sthāpayeduṣitaṃ niśām
lepo'ya hanti na cirādakālapalitaṃ mahat
75.155
ayorajo bhṛṅgarājastriphalā kṛṣṇamṛttikā
sthitamikṣurase māsa samūla palita jayet
75.156
lohamalāmalakalkaiḥ sajayākusumairnaraḥ sadāsnāyo
palitānoha na paśyati gaṅgāsnāyauva narakāṇi
75.157
triphalā nolikāpatraṃ lohabhṛṅgarajaḥ samam
āvimūtreṇa saṃyukta kṛṣṇīkaraṇamuttamam
75.158
nimbasya bījāni hi bhāvitāni bhṛṅgasya toyena tathāśanasya
tailañca teṣā vinihanti nasyāt dugdhānnabhoktu parita samūlam 158
ketaka bhṛṅganaulokā pārthapuṣpa sabījakam
sahacara tilāḥ kṛṣṇā piṇḍītakamayo rajaḥ
75.160
amṛtā cotpala śyāmā viphalāpadmakarṭamaiḥ
kalkairebhi pacettaila triphalākvāthabhārkavaiḥ
75.161
akālapalita hanti nāśayedupajihvikām
keśāśca tena jāyante snigdhāścāñjanasannibhāḥ
75.162
añjana madhuka śyāmā tākṣryyajaṃ śārivotpalam
triphalā nolikāpatra kāśīma mustaka tilāḥ
75.163
āmrāsthi tālapatrañca phala vibhīta kasya ca
jambvāmrārjunapuṣyāṇi kūrmmapitta satutyakam
75.164
śiṃśapā bhūtakeśī ca mārkavañca trikaṇṭakam
pṛthakkarṣasamān bhāgān tathā loharajaḥ samam
75.165
tailaprasthamajākṣīra dhātrībhṛṅgarasāḍhakam
akṣakasya rasasyāpi lohapātre vipācayet
75.166
pakva tallohabhāṇḍastha śiraso'bhyaṅganasyayoḥ
yatnena yojayettaila varāṅge vinipātayet
75.167
patanti vindavo yatra kṛṣṇa tadupajāyate
bhavanti kuṭilāḥ śīghra kacāḥ ṣaṭpadakopamāḥ
75.168
khālitya palitañcaiva indraluptañca nāśayet
madhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣya balavarṇakaraṃ param
nīlavindvitivikhyāta viśvāmitreṇa pūjitam
75.169
kāśmaryyārjunajambū sahacarakusumāni cūtaphalamadhyam
piṇḍītakaphalatriphalātailasya phalāṣṭaka vipācayet
75.170
dattvā payaścaturguṇa sambubhṛṅgasya madhukaphalarasamiśram
siddhena tena digdhā bhavanti dhavalāpyalikulanibhāḥ
75.171
kundenduśaṅkhadhavalaiḥ sthitamapi keśai. śīrṣaṃ māsena
añjanabhṛṅgaśyāma bhavati sadā nasyato'bdaśatam
75.172
kāśmaryā mūlamādau sahacarakusuma ketakīnāñca mūlaṃ
sāyaścūrṇaṃ sabhṛṅga triphalajalayuta tailamebhi. pacedyaḥ
kṛtvā lohasya bhāṇḍe kṣititalanihita sthāpayenmāsamekam
kaśāḥ kāśaprakāśā bhramarakulanibhā atraṇādeva bhānti
75.173
ketakī triphalā dārvī tatphala madanatvacaḥ
āmrāsthimajjakuṣṭhañca tilā bhṛṅgaraso'ñjanam
75.174
piṇḍītakamayaścūrṇaṃ nīlīpaṅkañca paṅkajam
kalkeretaiḥ pacettailaṃ vacābhṛṅgarasena tu
75.175
śiro'bhyaṅgātpraṇaśyanti dāruṇa cendraluptakam
akālapalita kaṇḍū lūtikā dadrumeva ca
75.176
karoti kuñcitān keśān bhramarodarasannibhān
ketakādyamidaṃ nāmnā videhādiprakīrttitam
75.177
śikhipattaviśāmrāsthi madayantyañjanotpalaiḥ
sanīlabhṛṅgakāśīsaistake tailaṃ vipācayet
75.178
lohabhāṇḍe sthitaṃ māsamakālaṃ palitaṃ jayet
75.179
kṣīrātsamārkavarasāddviprasthaṃ madhuke pale
vipacettailakuḍavaṃ tannasyaṃ palitāpaham
75.180
prapauṇḍarīkamadhukāṃpippalīcandanotpalaiḥ
siddhaṃ dhātrīrase taila nasyenābhyañjanena vā
sarvvān mūrddhagatāna hanti palitāni ca śīlitam
75.181
atha nidānamāha
kakṣābhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāruṇāḥ
antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ
75.182
saptāhādvādaśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavam
tāmagnirohiṇīṃ vidyāt asādhyāṃ sānnipātikīm
75.183
atha cikitsāmāha
pittavīsarpavidhinā sādhayedagnirohiṇīm
rohiṇyāṃ laṅghanaṃ kuryyādraktāmokṣaṃ virūkṣaṇam
śarīrasya ca saṃśuddhistāṃ tyajedvarddhitāṃ punaḥ
75.184
atha nidānamāha
grīvāṃ sakakṣāṃ karapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ
granthiḥ savalmīkavadakriyāṇā jāta' krameṇaiva gata. pravṛddhima
75.185
mukhairanekauḥ srutatodavadbhirvisarpavatsarpati connatāgraiḥ
balmīkamāhurbhiṣajo vikāra niṣpratyanīka cirajaṃ viśeṣāt
75.186
atha cikitsāmāha
śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyā prasādhayet
vidhānenāvuddoktena śodhayitvā ca ropayet
75.187
valmīkantu bhavedyasya nātivṛddhasya marmajam
tatra saśodhana kṛtvā śoṇita mokṣayedbhiṣak
75.188
kulatthakāyā mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena vā
āragvadhasya mūlaiśca dantīmūlaistathaiva ca
75.186-2
śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ saktumiśraiḥ pralepayet
susnigdhaiśca sukhoṣṇairvā bhiṣaktamupanāhayet
75.160-2
pakvaṃ vāta vijānīyād gatāḥ sarvā yathākramam
abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak
75.161-2
saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet
vraṇa viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣaka
75.162-2
manaḥśilālabhallātasūkṣmai lāgurucandanaiḥ
jātipallavatakraiśca nimbataila vipācayet
75.163-2
valmīka nāśayettaddhi bahuchidraṃ bahuvraṇam
pāṇipādopariṣṭāttu chidrairbahubhirāvṛtam
valmīka' yatsaśopha syādvarjyaṃ tattu vijānatā
75.164-2
iti manaḥśilādya' tailam
atha nidānamāha
pravāhanātisārābhyāṃ nirgacchati gudo vahiḥ
rūkṣadurbaladehasya gudabhraṃśaṃ tamādiśet
75.165-2
gudabhraṃśe gudaṃ svinna snehenāktaṃ praveśayet
praviṣṭaṃ rohayedyatnād gavya sacchidracarmaṇā
75.166-2
padminīkomala patra yaḥ khādeccharkarānvitam
etanniścitya nirdiṣṭaṃ na tasya gudanirgamaḥ
75.167-2
gudañca gavyavasayā mrakṣayedasakṛnnaraḥ
duṣpraveśo gudabhraṃśo viśatyāśu na saṃśayaḥ
75.168-2
mūṣakāṇāṃ vasābhirvā gudabhraṃśe pralepanam
susvinnamūṣikāmāṃsenāthavāsvedayet gudam
75.166-3
vṛkṣāmlānalacāṅgerī vilvaṃ pāṭhā yavāgrajam
takreṇa śīlayetyāyubhraṃśāttartto'naladīpanam
75.200
mūṣikā kuḍavaṃ māṃsaṃ citrakasya palaṃ tathā
daśamūlapalānāñca pala bhallātakasya ca
75.201
triphalāyāḥ palañcaiṣāṃ kalkaṃ dattvā caturguṇe
kṣīre tailaṃ pacedyakṣyamabhyaṅgācca praśāmyati
First 200 of 248 passages. Read on
Linked texts (19)
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Āyurvedadīpikā (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya) — Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Pāradasaṃhitā (Bābū Nirañjanadāsa) — Bābū Nirañjanadāsa, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Rāvaṇapaṇḍita) — Rāvaṇapaṇḍita 1600, Sanskrit
- Arkaprakāśa — Mādhava Bhaṭṭa 1700, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
- Arkacikitsā (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
- Parahitasaṃhitā — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit