Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 75

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 75

Language
Sanskrit

75.1

atha kṣudraroganidānamāha
snigdhāḥ savarṇā grathitā nīrujā muṅgasannibhāḥ
kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ

75.2

tatrājagallikāmāmāṃ jalaukābhirupācaret
śuktisaurāṣṭrikākṣārakalkennālepayenmuhuḥ

75.3

kaṭhināṃ kṣārayogaiśca drāvayedajagallikām
śyāmālāṅgalikāmūrvākalkervāpi vilepayet
pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet

75.4

vivṛtāsyā mahādāhāṃ pakkodumbarasannibhām
pramaṇḍalāṃ pittakṛtāṃ vivṛtā nāma tā viduḥ

75.5

padmakarṇikavanmadhye pir̤ikābhiḥ samācitām
indravṛddhāntu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak

75.6

maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍikānvitam
rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām

75.7

vātaśleṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ
sthiro mandarujaḥ snigdho jñeyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ

75.8

karṇasyābhyantare jātāṃ piḍikāmagravedanām
sthirāṃ panaṃsikāṃ tāntu vidyādantaḥ prapākinīm

75.9

visarpavatsarpati yaḥ śothastanurapākavān
dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ

75.10

pīḍikāsūttamāṅgotthāṃ vṛttāmugrarujākarīm
sarvātmikāṃ sarvaliṅgā jānīyādirivillikām

75.11

bāhupārśvāṃsakakṣāeṣu kṛṣṇāsphoṭā savedanām
pittaprakopasambhūtā kakṣābhityabhinirdiśet

75.12

ekāmitādṛśīṃ dṛṣṭvā piḍikā sphoṭasannibhām
tvaggatāṃ pittakopena gandhanāmnīṃ pracakṣate

75.13

vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham
irivellīṃ gandhanāmāṃ kakṣāvisphoṭakāṃstathā
pittajasya visarpasya kriyayā sādhayedbhiṣak

75.14

ropayetsarṣiṣā pakvān siddhena madhurauṣadhaiḥ

75.15

suradāruśilākuṣṭhaiḥ svedayitvā pralepayet
kaphamārutaśothaghno lepaḥ pāṣāṇagardabhe
paripākagataṃ bhittvā vraṇavat samupācaret

75.16

nīlopalolayormūla jalapiṣṭaṃ ghṛtaplu tam
nihanti lepanānnūna jālagardabhajā rujam

75.17

ghanāmavaktrāṃ pir̤ikāsunnatā parimaṇḍalām
anvālajaumalpapūyāṃ tā vidyātkaphavātajām

75.18

yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaśritā
pīḍikāśleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate

75.18-2

grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ
kaphānilābhyāṃ pir̤ikā jñeyā kacchapikā budhaiḥ

75.20

atha cikitsāmāha
alajīṃ yavaprakhyāñca panasīṃ kacchapīṃ tathā
pāṣāṇagardabhañcaiva pūrvaṃ svedairupācaret

75.21

manaḥśilā devadāru kuṣṭhakal‍kaiḥ pralepayet
pakvān vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet

75.22

atha nidānamāha
gabhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām
pādasyānuśayīṃ tāntu vidyādantaḥprapākinīm

75.23

atha cikitsāmāha
śleṣavidradhikalpena jayedanuśayīṃ bhiṣak

75.24

atha vidārikānidānamāha
vidārīkandavadvṛttā kakṣāvaṅgaṇasandhiṣu
vidārikāmiti vadet sarujāṃ sarvalakṣaṇām

75.25

atha vidārikācikitsāmāha
raktāvasekairbahubhiḥ svedanairapatarpaṇaiḥ
jayedvidārikā lepaiḥ śigrudevadrumodbhavaiḥ
nagnavṛttikavarṣāmū vilvamūlairathāpi vā

75.26

pakvā vidāryya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ
kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet

75.27

baddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca
vraṇaṃ prakṣālayecchuddhaṃ tatastāṃ ropayetpunaḥ
ropaṇārthaṃ hitaṃ taila kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam

75.28

kacchapikāṃ panasikā manena vidhinā bhiṣak
sādhayetkaṭhinānyāñchothān doṣasamudbhavān

75.29

atha śarkarā'rbudanidānamāha
prāpya māṃsaṃ śirā snāyuṃ śleṣmamedastathānilaḥ
granthiṃ karotyasau bhinno madhusarpirvasānibham

75.30

sravatyāsrāvamanilastatra vṛddhiṃ gataḥ punaḥ
māṃsaṃ viśoṣya grathitā śarkarā janayatyataḥ

75.31

durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ śirāḥ
sravanti raktaṃ sahasā taṃ vindyāccharkarādbudam

75.32

medo'rbudavidhānena sādhayeccharkarādbudam

75.33

kacchūā vicarcikā pāmālasakāḥ kuṣṭhaliṅgakāḥ
kuṣṭharogoktavidhinā etāṃstaddadupācaret

75.34

lepaśca śasyate sikthaśatāhnāgaurasarṣapaiḥ
vacādārvīsarṣapairvā tailaṃ vā naktamālajam
sāratailamathābhyaṅgaṃ kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam

75.35

samamutsanamarujaṃ maṇḍala kapharaktajam
sahajaṃ lakṣma caikeṣā lakṣyo jantumaṇistu saḥ

75.36

avedanaṃ sthirañcaiva yasmin gātre pradṛśyate
māṣavat kṛṣṇamutsanna manilānmāṣamādiśet

75.37

kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni vā
vātapittakaphodreke tānvindyāt tilakālakān

75.38

carmakīla jantumaṇiṃ māṣakāṃstilakālakān
utkṛtya śastreṇa dahet kṣārāgnibhyāmaśeṣataḥ

75.39

śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaśoṇitaiḥ
jāyante pir̤akā yūnāṃ vijñeyā mukhadūṣikāḥ

75.40

mahadvā yadi vālpaṃ syācchyāvaṃ vā yadi vā sitam
nīrujaṃ maṇḍalaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate

75.41

krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena sayutaḥ
mukhamāgamya sahasā maṇḍala visṛjatyataḥ
nīruja tanuka śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet

75.42

kṛṣṇāmeva guṇa gātre mukhe vā nailikā viduḥ

75.43

yuvānapiḍakānyacchanailikāvyaṅgaśarkarāḥ
śirāvyadhaiḥ pralepaiśca jayedabhyañjanaistathā

75.44

aṅgulasya caturbhāgo mukhalepo vidhīyate
madhyamastu tribhāgaḥ syāduttamo'rddhāṅgulo bhavet
sthitikāle ca śuṣkatva śuṣko dūṣayati tvacam

75.45

rodhradhānyavacālepaḥ tāruṇyapiḍakāpahaḥ
tadvadgorocanāyuktaṃ marica mukhalepanāt

75.46

siddhārthakavacālodhrasaindhavaiśca pralepanam
vamanañca nihantyāśu piḍakā yauvanodbhavām

75.47

vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā
lepaḥ sandanīto vā śvetāśvakhurajā maṣī

75.48

raktacandanamañjiṣṭhā kuṣṭharodhrapriyaṅgavaḥ
vaṭāṅkuramasūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ

75.49

vyaṅgānā lepana śasta rudhireṇa śaśasya ca
vyaṅge mañjiṣṭhayā kuryyāt lepanaṃ madhusayutam

75.50

tilataila pratimarṣāt trisaptāhāt kṛtābhavam
naśyanti caṇḍapiḍakāḥ payodhyā iva gharmataḥ

75.51

mātuluṅgajaṭāsarpiḥ śilāgośakṛto rasaḥ
mukhakāntikaro lepaḥ pir̤akā vyaṅgakālajit

75.52

pariṇatadadhiśarapuṅkhaiḥ kuvalayadalakuṣṭhacandanośīraiḥ
mukhakamalakāntikārī piḍakān tilakālakān jayati

75.53

tribhuvanavijayāpatraṃ mūlaṃ khadirasya śiṃśapā caibhiḥ
kalpitamudvarttanaṃ vai nyacchavyaṅgāpahaṃ siddham

75.54

arkakṣīraharidrābhyāṃ mardayitvā pralepanāt
mukhakārṇyaṃ śamaṃ yāti cirakālodbhavaṃ dhruvam

75.55

gomayasya rasaḥ sarpiḥ mātuluṅga manaḥśilā
mukhasya varṇakaraṇaṃ tilakālakanāśanam

75.56

vaṭasya pāṇḍupatrāṇi mālatīraktacandanam
kuṣṭhaṃ kālīyaka lodhramebhirlepa prayojayet

75.57

yuvānapiṭikānāntu vyaṅgānāñca vināśanam
mukha padmānibha kuryāt nīlikādivivarjitaḥ

75.58

yavān sarjarasa lodhramuśīra candanaṃ madhu
ghṛta guḍañca gomūtre pacedādarvīlepanam

75.56-2

tadabhyaṅgānnihantyāśu nīlikāṃ vyaṅkadūṣikām
mukha karoti padmābha pādau padmadalopamau

75.60

kālīyakotpalā'mayadadhisaravarāsthimadhyaphalinībhiḥ
liptaṃ bhavati hi vadanaṃ śaśiprabhaṃ saptarātreṇa

75.61

raktotpalaśarvarīdvayamañjiṣṭhāgairikāṅgavastipayaḥ
siddhena liptamānanamudyaccharadinduvimbavadbhi bhāti

75.62

priyaṅgucandanaṃ lodhraṃ kuṣṭhaṃ pāṇḍuvaṭacchadam
kālīyakānvita lepāt kuryāccandranibhaṃ mukham

75.63

haridrādvayayaṣṭyāhvakālīyakarucandanaiḥ
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhā padmakaṃ kuṣṭhakuṅkumam

75.64

kapitthatindukaplakṣavaṭapatraiḥ payo'nvitaiḥ
pācayet kalkitairetaistaila vābhyañjane caret

75.65

viplavaṃ naulikāvyaṅgatilakānmukhadūṣikān
nityasevī jayet kṣipraṃ mukhaṃ kuryyānmanoharam

75.66

mañjiṣṭhākeśaraṃ lākṣā sarṣapālodhracandanam
prapauṇḍarīka madhukaṃ pataṅgaṃ gairikaṃ vacā

75.67

karpāsāsthiśilāmajjakarṣaiḥ kalkairvayo'nvitaiḥ
pacettailasya kuḍavaṃ majjākṣīraṃ caturguṇam

75.68

siddhe'vatārite dadyāt madhūcchiṣṭaṃ dviraśṭakam
mrakṣayenmukhametena saptarātramatandritaḥ

75.66-2

piḍakāstena śāmyanti tilakā vyaṅgakālikāḥ
mukhakārṣṇyajantumaṇi padminīkaṇṭakāstathā
mañjiṣṭhādyamidaṃ tailaṃ mukhavarṇaprasādhanam

75.70

madhūkasya kaṣāyeṇa tailasya kuḍavaṃ pacet
kalkaiḥ priyaṅgumañjiṣṭhā candanotpalakeśaraiḥ

75.71

kanakaṃ nāma tattailaṃ mukhakāntikaraṃ param
abhīrunaulikāvyaṅgaśodhanaṃ paramarcitam

75.72

kuṅkumaṃ candanaṃ patra muśīraṃ candanotpalam
gorocanā haridre dve mañjiṣṭhā madhuyaṣṭikā

75.73

pataṅgaṃ śārivālodhraṃ kuṣṭha gairikakeśaram
svarṇamācīpriyaṅguśca kālīyaṃ raktacandanam

75.74

etairakṣasamairbhāgaistailaprasthaṃ vipācayet
abhyaṅgo rājapatnībhyāṃ ye cānye dhanino narāḥ

75.75

tilakāpiḍakāvyaṅganaulikāmukhadūṣikāḥ
śarkarāñca śarīrasya ducchāyāñca visarpaṇam

75.76

nāśayatyāśu janayedvapuṣyāpi manoramam
padmakeśaravarṇābhaṃ mukha bhavati kāntimat

75.77

atha nidānamāha
kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍu kaṇḍūram
padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam

75.78

padminīkaṇṭake roge charddayennimbavāriṇā
tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiṣpātuṃ pradāpayet

75.76-2

nimbāragvadhakal‍kairvā muharudvarttana hitam

75.80

parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ
pādayoḥ kurute dārīṃ sarujāṃ talasaṃśritām

75.81

pādadāryyāṃ śirāṃ prājño mokṣayettalaśodhinīm
snehasvedopapannau tu pādau vā lepayenmuhuḥ
madhūcchiṣṭavasāmajjo ghṛtaiḥ kṣāravimiśritaiḥ

75.82

sarjārasasindhūdbhavayoścūrṇa madhūghṛtāplutam
nirmathya kaṭutailāktaṃ hitaṃ pādapramārjanam

75.83

madhusikthakasaindhavaghṛtaguḍamahiṣākhyasālaniryāsaiḥ
gairikasahitairlepaḥ pādasphuṭanāpahaḥ siddhaḥ

75.84

khākhasajālaumustakahaviṣā saṃlipya caraṇamatibahuśaḥ
sadyadya nayati nāśaṃ pādasphuṭanāvhaya rogam

75.85

upodikāsarṣapanimbamocakarkarkarkairvārukabhasmatoyaiḥ
taila vipakvaṃ lavaṇāṃśayuktaṃ tatpādadārīṃ vinihanti lepāt

75.86

unmattakasya nīreṇa māṇakakṣāravāriṇā
kaṭutaila vipakkantu śīghraṃ hanyādvipādikām

75.87

iti unmattatailam
śarkarāenmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ
granthiḥ kīlavadutsanno jāyate kadarantu tat

75.88

dehātkadaramuddhṛtya tailena dahanena vā

75.89

nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vāyuḥ pittañca dehinām
kurute dāhapāko ca ta vyādhi ciṣyamādiśet

75.90

cipyaṃ śoṇitamokṣeṇa śodhanaiścāpyupācaret
gatoṣmāṇaṃ tathā cainamuṣṇāgbupariṣecitam

75.91

śastreṇāpi yathā yogamutkṛtya srāvayed vraṇam
vraṇoktena vidhānena ropayettaṃ vicakṣaṇaḥ

75.92

śilātejovatī caiva rocanāca rasāñjanam
kalkairetairambupiṣṭaiḥ śodhayitvā vraṇañca tat

75.93

haridrāgulmakālīya kalkaiśca sarasāñjanaiḥ
siddhena tilatailena tatastu ropayed vraṇam

75.94

dāḍimajakusumadhanavyāsābhayāśaṅkhacūrṇitā kṣiptā
nakhakoṭipūtibhāga śamayati ca śūlaṃ tatkṣaṇataḥ

75.95

antardhūmanidagdhasya haritālānvitasya ca
taṇḍu līyakamūlasya cūrṇaṃ pūtinakhāpaham

75.96

uddhṛtya koṣṇālambuprāsya kalka siktaṃ nakha pūyatvagasthimajjaḥ
tailapradānātkṣatataṃ nakhāśca rohanti śuddhā vigatāmayāśca

75.67-2

svarasena haridrāyāḥ pātre hvāyase'bhayām
piṣṭvā tajjena kalkena limpecchiṣya punaḥ punaḥ

75.68-2

tadevālyatarairdoṣaiḥ kunakhaṃ paruṣaṃ bhavet

75.66-3

abhighātāt praduṣṭo yo nakho rūkṣo'sitaḥ kharaḥ
bhavettaṃ kunakhaṃ vidyāt kuliramiti sañjitam

75.100

śleṣmavidradhikalkena kunakhaṃ samupācaret

75.101

nakhakoṭipraviṣṭena ṭaṅkaṇena na śāmyati
kunakhaścettadā bhrāntaḥ śailo'pi plavate jale

75.102

kāśmaryāḥ saptabhiḥ patraiḥ komalaiḥ pariveṣṭitaiḥ
aṅgulīveṣṭakaḥ pusā dhruvamāśu praśāmyati

75.103

chinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍū dāharujānvitau
duṣṭakardamasaṃsparśādalasanta vibhāvayet

75.104

pādau sikthāraṇālena lepanaṃ tvalase hitam
kalkaiḥ kṛtairnimbatala śilākāsīsarocanaiḥ

75.105

lākṣāmayārasālepaḥ kāryyaṃ vā raktamokṣaṇam

75.106

bṛhatīrasasiddhena tailenābhyajya buddhimān
śilārocanakāśīsa cūrṇairvā pratisārayet

75.107

karañjabījaṃ rajanī kāśīsa padmakaṃ madhu
rocanāharitālañca lepo'yamalase hitaḥ

75.108

atha nidānamāha
arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrddhani
kaphāsṛk kramikopena nṛṇāṃ vidyādarūṃṣikām

75.109

atha cikitsāmāha
aruṃṣikāṃ jalaukābhirgrāhayedbahuśo bhiṣak
prakṣālayenmuhustatra saindhavakvāthavāribhiḥ

75.110

aruṃṣikāyāṃ rudhire'vasikte śirāvyadhenātha jalaukasā vā
nimbāmbusikte śirasi pralepo deyo'śvavarcorasasaindhavābhyām

75.111

muhurmuhustato limpet paṭolāriṣṭavāsakaiḥ
khadirāriṣṭajambūnāṃ tvagbhirvā mūtrasaṃyutaiḥ

75.112

kuṭajatvak ca lavaṇaṃ sampiṣṭa pralepayet
gośakṛdrasapiṣṭa vā tālamūlaṃ praśasyate

75.113

nimbodakena lavaṇaiḥ pralepo'śvaśakṛdrasaiḥ

75.114

purāṇamatha piṇyākaṃ purīṣaṃ kukkuṭasya ca
mūtrapiṣṭaḥ pralepo'yaṃ śīghraṃ hanyādaruṃṣikām

75.115

kapālabhṛṣṭakuṣṭhaṃ vā cūrṇitaṃ tailasaṃyutam
arūṃṣyāṃ lepanaṃ kledadāhāsrajvaranāśanam

75.116

snuhyarkadugdhadhattūrapatraṃ mūtravimiśritam
lepana tailasaṃyuktaṃ hitaṃ kaṇḍūśirovraṇe

75.117

muṇḍayitvā śiraḥ pūrvaṃ kriyāmetāṃ prayojayet

75.118

haridvrādvayabhūnimba triphalāriṣṭacandanaiḥ
etattailamarūṃṣīṇāṃ siddhamabhyañjane hitam

75.119

iti haridrādya tailam
suhī supariśuṣkinnā śāliparṇyajamuttikā
eteṣāṃ palikān bhāgān karṣaṃ syāt keśabhasmataḥ

75.120

śapharīṃ viṃśatiṃ tadyāttāvatīṃ mākṣikāṃ kṣipet
arūṃṣikā nāśayati jayed duṣṭavraṇānapi

75.121

nakhadantakṣatotpannān vicchinnāṃśca visarpiṇa
atyantapūyabahulā asrāvā' kupitāśca ye

75.122

sravaṇācchoṣayet grīṣma pallavāmbhoruhān yathā
śodhayedropayeccaiva yathāhitahitabhojinaḥ

75.123

iti suhādya tailam
māsīsvarasasaṃsiddha kaṭutaila catuṣpalam
manaḥśilā tathā māsa rājīvañca sagandhakam

75.124

śāṇamātraistadabhyaṅgādnyavaśyamaru ṣikām
pāmāṃ vicarcikāñcaiva tathānyāñchiraso vraṇān

75.125

iti māsītailam
indraluptoktavidhinā tailenānena vā jayet
atha nidānamāha
dāruṇā kaṇḍūrā rūkṣā keśabhūmiśca jāyate
kaphamārutakopena vidyāddāruṇakaṃ bhiṣak

75.126

atha cikitsāmāha
dāruṇe tu śirāṃ vidhyet snigdhā khinnāṃ lalāṭajām
avapīḍaśirobastīnabhyaṅgāṃścāvacārayet

75.127

kodravāṇāṃ tṛṇatkṣārapānīya paridhāvane

75.128

kāryyo dāruṇake mūrdhni pralepo madhusaṃyutaḥ
priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasaindhavaiḥ

75.129

nīlotpalasya kiñjalkaṃ dhātrīphalasamanvitam
yaṣṭīmadhukasaṃyukta pralepāddāruṇa jayet

75.130

guñjāphalaiḥ mṛtaṃ taila bhṛṅgarājarasena vā
kaṇḍūdāruṇahatkuṣṭhakapālavyādhināśanam

75.131

iti guñjātailama
kīcakānāṃ patraiḥ piṣṭaiḥ kaṭutailaṃ vipācayet
sagomūtra tadabhyaṅgāt kapālavyādhināśanam

75.132

iti kīcakādya tailam
citrakaṃ dantīmūlañca kośātakīsamanvitam
kalkaṃ piṣṭvā pacettaila keśadadruvināśanam

75.133

iti citrakādya tailam
bhṛṅgarājatriphalotpalaśāri lohapurīṣasamanvitakāri
tailamidaṃ para dāruṇahāri kuñcitakeśaghanasthirakāri

75.134

iti bhṛṅgarājatailam
romakūpā ga pittaṃ vātena saha mūrcchitam
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇita

75.135

ruṇāddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasambhavaḥ
tadindraluptaṃ khālityaṃ ruhyeti ca vibhāvayet

75.136

indralupte śirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet
kalkaiḥ samaricairdigdhācchilākāśīsatutthakai

75.137

kuṭannaṭādārukalkalepana vā praśasyate

75.138

tiktāpaṭolīpatrasvarase ghṛṣṭvā śamaṃ yāti
cirakālajāpi ruhyā niyataṃ dinatrayādeva

75.136-2

avagāḍhapadaṃ vāpi pracchayitvā punaḥ punaḥ
guñjāphalaiścira limpet keśabhūmiṃ samantataḥ

75.140

indraluptāpaho lepānmadhunā bṛhatīrasaḥ
guñjāmūlaphalaṃ vāpi bhallātakaraso'pi vā

75.141

guñjāpatraṃ viṣaṃ tailaṃ tilā madhukakāñjikam
patantyanena no keśā lepādrohanti cādbhutam

75.142

gokṣuraṃ tilapuṣpāṇi tulye ca madhusarpiṣau
śiraḥ pralepitaṃ tena keśaḥ samupacīyate

75.143

hastidantamaṣīṃ kṛtvā chājaṃ kṣīraṃ rasāñjanam
lomānyanena jāyante nṛṇāṃ pāṇitaleṣvapi

75.144

madhukendīvaraṃ mṛddhī tailājyagokṣīraśṛṅgalepena
acirādbhavanti keśā dṛḍhamūlāyatā ṛjavaḥ

75.145

catuṣpadānāṃ tvagromanakhaśṛṅgāsthibhasmabhiḥ
tailāktā keśabhūmiścāvṛttā keśayutā bhavet

75.146

śauryetsu vāpi keśeṣu bahuśo vyadhayecchirām
mūrdhni tailaṃ prakurvīta nasyakarmavirecanaiḥ

75.147

mālatīkaravīrāgninaktamālairvipācitam
tailamabhyañjane śastamindraluptaharaṃ param

75.148

snuhaupayaḥ payo'rkasya lāṅgalīmārkavo viṣam
ājamūtraṃ sagomūtraṃ raktikā sendravāruṇī

75.149

siddhārthakaṃ tīkṣṇagandhāgarbhaṃ dattvā vipācitam
vahninā mṛdunā pakvaṃ tailaṃ khālityanāśanam

75.150

kūrmapṛṣṭhasamānāpi rukṣā yā romataskarī
digdhvā sānena jāyeta ṛkṣaśārīralomaśā

75.151

iti snuhyādikhālityaharaṃ tailam
tailaṃ sayaṣṭīmadhukaiḥ kṣīre ca traiphalaiḥ śṛtam
nasye dattaṃ janayati keśān śmaśrūṇi cāpyatha

75.152

iti yaṣṭīmadhukādyaṃ tailam
krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmāṃśirogataḥ
pittañca keśān pacati palitaṃ tena jāyate

75.153

atha cikitsāmāha
dhātrīphalaṃ dvayaṃ pathye dve tathaikā bibhītakaum
lohacūrṇasya karṣantu daśāīṃ cūtasajjataḥ

75.154

piṣṭvā lohamaye pātre sthāpayeduṣitaṃ niśām
lepo'ya hanti na cirādakālapalitaṃ mahat

75.155

ayorajo bhṛṅgarājastriphalā kṛṣṇamṛttikā
sthitamikṣurase māsa samūla palita jayet

75.156

lohamalāmalakalkaiḥ sajayākusumairnaraḥ sadāsnāyo
palitānoha na paśyati gaṅgāsnāyauva narakāṇi

75.157

triphalā nolikāpatraṃ lohabhṛṅgarajaḥ samam
āvimūtreṇa saṃyukta kṛṣṇīkaraṇamuttamam

75.158

nimbasya bījāni hi bhāvitāni bhṛṅgasya toyena tathāśanasya
tailañca teṣā vinihanti nasyāt dugdhānnabhoktu parita samūlam 158
ketaka bhṛṅganaulokā pārthapuṣpa sabījakam
sahacara tilāḥ kṛṣṇā piṇḍītakamayo rajaḥ

75.160

amṛtā cotpala śyāmā viphalāpadmakarṭamaiḥ
kalkairebhi pacettaila triphalākvāthabhārkavaiḥ

75.161

akālapalita hanti nāśayedupajihvikām
keśāśca tena jāyante snigdhāścāñjanasannibhāḥ

75.162

añjana madhuka śyāmā tākṣryyajaṃ śārivotpalam
triphalā nolikāpatra kāśīma mustaka tilāḥ

75.163

āmrāsthi tālapatrañca phala vibhīta kasya ca
jambvāmrārjunapuṣyāṇi kūrmmapitta satutyakam

75.164

śiṃśapā bhūtakeśī ca mārkavañca trikaṇṭakam
pṛthakkarṣasamān bhāgān tathā loharajaḥ samam

75.165

tailaprasthamajākṣīra dhātrībhṛṅgarasāḍhakam
akṣakasya rasasyāpi lohapātre vipācayet

75.166

pakva tallohabhāṇḍastha śiraso'bhyaṅganasyayoḥ
yatnena yojayettaila varāṅge vinipātayet

75.167

patanti vindavo yatra kṛṣṇa tadupajāyate
bhavanti kuṭilāḥ śīghra kacāḥ ṣaṭpadakopamāḥ

75.168

khālitya palitañcaiva indraluptañca nāśayet
madhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣya balavarṇakaraṃ param
nīlavindvitivikhyāta viśvāmitreṇa pūjitam

75.169

kāśmaryyārjunajambū sahacarakusumāni cūtaphalamadhyam
piṇḍītakaphalatriphalātailasya phalāṣṭaka vipācayet

75.170

dattvā payaścaturguṇa sambubhṛṅgasya madhukaphalarasamiśram
siddhena tena digdhā bhavanti dhavalāpyalikulanibhāḥ

75.171

kundenduśaṅkhadhavalaiḥ sthitamapi keśai. śīrṣaṃ māsena
añjanabhṛṅgaśyāma bhavati sadā nasyato'bdaśatam

75.172

kāśmaryā mūlamādau sahacarakusuma ketakīnāñca mūlaṃ
sāyaścūrṇaṃ sabhṛṅga triphalajalayuta tailamebhi. pacedyaḥ
kṛtvā lohasya bhāṇḍe kṣititalanihita sthāpayenmāsamekam
kaśāḥ kāśaprakāśā bhramarakulanibhā atraṇādeva bhānti

75.173

ketakī triphalā dārvī tatphala madanatvacaḥ
āmrāsthimajjakuṣṭhañca tilā bhṛṅgaraso'ñjanam

75.174

piṇḍītakamayaścūrṇaṃ nīlīpaṅkañca paṅkajam
kalkeretaiḥ pacettailaṃ vacābhṛṅgarasena tu

75.175

śiro'bhyaṅgātpraṇaśyanti dāruṇa cendraluptakam
akālapalita kaṇḍū lūtikā dadrumeva ca

75.176

karoti kuñcitān keśān bhramarodarasannibhān
ketakādyamidaṃ nāmnā videhādiprakīrttitam

75.177

śikhipattaviśāmrāsthi madayantyañjanotpalaiḥ
sanīlabhṛṅgakāśīsaistake tailaṃ vipācayet

75.178

lohabhāṇḍe sthitaṃ māsamakālaṃ palitaṃ jayet

75.179

kṣīrātsamārkavarasāddviprasthaṃ madhuke pale
vipacettailakuḍavaṃ tannasyaṃ palitāpaham

75.180

prapauṇḍarīkamadhukāṃpippalīcandanotpalaiḥ
siddhaṃ dhātrīrase taila nasyenābhyañjanena vā
sarvvān mūrddhagatāna hanti palitāni ca śīlitam

75.181

atha nidānamāha
kakṣābhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāruṇāḥ
antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ

75.182

saptāhādvādaśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavam
tāmagnirohiṇīṃ vidyāt asādhyāṃ sānnipātikīm

75.183

atha cikitsāmāha
pittavīsarpavidhinā sādhayedagnirohiṇīm
rohiṇyāṃ laṅghanaṃ kuryyādraktāmokṣaṃ virūkṣaṇam
śarīrasya ca saṃśuddhistāṃ tyajedvarddhitāṃ punaḥ

75.184

atha nidānamāha
grīvāṃ sakakṣāṃ karapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ
granthiḥ savalmīkavadakriyāṇā jāta' krameṇaiva gata. pravṛddhima

75.185

mukhairanekauḥ srutatodavadbhirvisarpavatsarpati connatāgraiḥ
balmīkamāhurbhiṣajo vikāra niṣpratyanīka cirajaṃ viśeṣāt

75.186

atha cikitsāmāha
śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyā prasādhayet
vidhānenāvuddoktena śodhayitvā ca ropayet

75.187

valmīkantu bhavedyasya nātivṛddhasya marmajam
tatra saśodhana kṛtvā śoṇita mokṣayedbhiṣak

75.188

kulatthakāyā mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena vā
āragvadhasya mūlaiśca dantīmūlaistathaiva ca

75.186-2

śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ saktumiśraiḥ pralepayet
susnigdhaiśca sukhoṣṇairvā bhiṣaktamupanāhayet

75.160-2

pakvaṃ vāta vijānīyād gatāḥ sarvā yathākramam
abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak

75.161-2

saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet
vraṇa viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣaka

75.162-2

manaḥśilālabhallātasūkṣmai lāgurucandanaiḥ
jātipallavatakraiśca nimbataila vipācayet

75.163-2

valmīka nāśayettaddhi bahuchidraṃ bahuvraṇam
pāṇipādopariṣṭāttu chidrairbahubhirāvṛtam
valmīka' yatsaśopha syādvarjyaṃ tattu vijānatā

75.164-2

iti manaḥśilādya' tailam
atha nidānamāha
pravāhanātisārābhyāṃ nirgacchati gudo vahiḥ
rūkṣadurbaladehasya gudabhraṃśaṃ tamādiśet

75.165-2

gudabhraṃśe gudaṃ svinna snehenāktaṃ praveśayet
praviṣṭaṃ rohayedyatnād gavya sacchidracarmaṇā

75.166-2

padminīkomala patra yaḥ khādeccharkarānvitam
etanniścitya nirdiṣṭaṃ na tasya gudanirgamaḥ

75.167-2

gudañca gavyavasayā mrakṣayedasakṛnnaraḥ
duṣpraveśo gudabhraṃśo viśatyāśu na saṃśayaḥ

75.168-2

mūṣakāṇāṃ vasābhirvā gudabhraṃśe pralepanam
susvinnamūṣikāmāṃsenāthavāsvedayet gudam

75.166-3

vṛkṣāmlānalacāṅgerī vilvaṃ pāṭhā yavāgrajam
takreṇa śīlayetyāyubhraṃśāttartto'naladīpanam

75.200

mūṣikā kuḍavaṃ māṃsaṃ citrakasya palaṃ tathā
daśamūlapalānāñca pala bhallātakasya ca

75.201

triphalāyāḥ palañcaiṣāṃ kalkaṃ dattvā caturguṇe
kṣīre tailaṃ pacedyakṣyamabhyaṅgācca praśāmyati

First 200 of 248 passages. Read on

Linked texts (19)