Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 76

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 76

Language
Sanskrit

76.1

atha mukharoganidānamāha
mukharogāḥ pañcaṣaṣṭiḥ saptasvāyataneṣu ca
tatra cāyasanānyoṣṭhau dantā dantāsanaṃ tathā

76.2

tālu kaṇṭhaśca jihvā ca mukhaṃ sarvvañca saptamam

76.3

ānūpapiśitakṣīradadhimāṣādisevanāt
mukhamadhye gadān kuryuḥ kruddhā doṣāḥ kaphottarāḥ

76.4

karkaśau paruṣau stabdhau saṃprāptānilavedanau
dālyete paripāṭye te coṣṭhau mārutakopataḥ

76.5

cīyate pīḍikābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ
sadāhapākapiḍīkau pītābhāsau ca pittataḥ

76.6

savarṇāmistu cīyete pīḍikābhiravedanau
bhavatastu kaphādoṣṭhau picchilau śītalo gurū

76.7

sakṛt kṛṣṇau sakṛtpītau sakṛcchre tau tathaiva ca
sannipātena vijñeyāvanekapoḍikānvitau

76.8

kharjūraphalavarṇābhiḥ pīḍikābhirnipīḍitau
raktopasṛṣṭau rudhira sravataḥ śoṇitaprabhau

76.6-2

māṃsadaṣṭau gurū sthūlau māṃsapiṇḍavadunnatau
kramayaścātra mūrcchanti narasyobhayato mukhāt

76.10

sarpirmaṇḍapratikāśau medasā kaṇḍa rau gurū
svacchaṃ sphaṭikasaṅkāśamāsrāva sravato bhṛśam
tayorvraṇa na saṃrohenmṛdutva na ca gacchati

76.11

oṣṭhau paryyavadīryete pāṭyete cābhighātataḥ
grathitau ca tathā syātā moṣṭhau kaṇḍūsamanvitau

76.12

mukhadantamūladaśanacchadeṣu rogāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ
tasmātteṣāmasakṛdrudhiraṃ visrāvayed duṣṭam

76.13

snehāṃstathoṣṇān pariṣekalepān ghṛtasya pāna rasabhojanañca
abhyañjanasvedanalepanāni cauṣṭhe vidadhyātpavanābhibhūte

76.14

caturvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena ca
vātaje'bhyañjanaṃ kuryyānnāḍosvedañca buddhimān

76.15

mastiṣke caiva nasye ca taila vātaharaṃ hitam
svedo'bhyaṅgaḥ snehapāna rasāyanamiheṣyate

76.16

taila ghṛta sarjarasa sasiktha rāstrāguḍa' saindhavagairikañca
pakkaṃ samāpta daśanacchadānā tvagbhe dahantṛ pravadanti lepam

76.17

śrīveṣṭakaṃ sarjarasa guggulu suradāru ca
yaṣṭrīmadhukacūrṇañca vidadhyātpratisāraṇam

76.18

vedhaṃ śirāṇā vamana vireka tiktasya pāna rasabhojanañca
śītān pradehān pariṣecanañca pittopasṛṣṭeṣvadhareṣu kuryyāt

76.16-2

raktapittopaghātotye jalaukābhirupācaret
pittavidradhivaccāpi kriyāṃ kuryyādaśeṣataḥ

76.20

śirovirecana dhūma svedaḥ kavala eva ca
hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhapāke kaphātmake

76.21

trikaṭusvarrjjikātcāraḥ kṣāraśca yavaśūkajaḥ
kṣaudrayukta vidhātavyametacca pratisāraṇam

76.22

śūlaṃ vivarṇaṃ salasīkamoṣṭha sakāṇḍaraṃ tīvaruja pravāttam
likhecca phenadvipalāsavālairniṣpīḍya vātacatasāraṇe vā

76.23

jīvantikalkaṃ payasā samāṃśaṃ taila vipakvā madhunā vimiśram
oṣṭhāsyayoḥ sarjarasāṣṭabhāgaṃ vraṇa nihanyāt sakṛdeva lepāt

76.24

medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ
priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ lepane hitam

76.25

hitañca triphalācūrṇaṃ madhuyukta pralepanam
etaddoṣaprakopāṇāṃ sādhyānā karma kīrttitam

76.26

khinna kṣatoṣṭhamullikhya pīḍayet susamāhitaḥ
śatadhautaghṛtābhyaktaṃ dadyātkavalikākṣate

76.27

klinnavraṇe ca tatsarvvaṃ tyaktvā vraṇavadācaret
atha sāmānyamukharogalakṣaṇamāha
mukhāmaye mārutajetu śoṣakārśyaraucyāṇi calārujaśca
kṛṣṇāruṇa niṣpyūtanaṃ saśaityaṃ praspandanaṃ saṃsanatodadāhāḥ

76.28

tṛṣṇājvarasphoṭakadāhapākā dhūmāyanaṃ cāsyavidīrṇatā ca
pittātmamūrcchā vividhā rujaśca mukha ca pītāruṇavarṇayuktam

76.29

kaṇḍūgurutvaṃ sitavajjalatvaṃsneho'rucirjāḍyakaphapraseke
utkleśanaṃ dālanabhāvatandrā rujaśca mandāḥ kaphavaktraroge

76.30

dvidoṣaliṅgāni bhavanti yatra dvidoṣajo vaktragadaḥ sa vedyaḥ
liṅgāni sarvāṇi mukhe ca yasya bhavanti tasyaiva tu sannipātāt

76.31

atha dantaveṣṭaroganidānamāha
śoṇita dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravarttate
durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca

76.32

dantamāsāni śīryyante pacanti ca parasparam
śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ

76.33

dantayostriṣu vā yasya jāyate śvayathurmahān
dantapuppuṭako nāma sa vyādhiḥ kapharaktajaḥ

76.34

sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca
dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ

76.35

śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ
lālāsrāvī sa vijñeyaḥ śauṣiro nāma nāmataḥ

76.36

dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryyate
yasmin sa sarvvajo vyādhirmahāśauṣirasaṃjñakaḥ

76.37

dantamāṃsāni śīryyante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk
pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ

76.38

veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tābhyāṃ dantāścalanti ca
atyarditāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanāḥ

76.36-2

ādhmāyante srute rakte mukhaṃ prati ca jāyate
yasmin sopakuśonāma pittaraktakṛto gadaḥ

76.40

ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān
bhavanti cañcalā dantā sa vaidarbho'bhighātajaḥ

76.41

mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ
khallivarddhanamajñjño'sau sañjāte ruk ca śāmyati

76.42

śanaiḥ śanaiḥ prakurute vāyurdantasamāśritaḥ
karālān vikaṭāna dantān karālo na ca sidhyati

76.43

hātavye paścime dante mahāñśotho mahārujaḥ
lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ

76.44

dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ

76.45

dīryyamāṇeṣviva rujā bhṛśaṃ danteṣu jāyate
dālano nāma sa vyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ

76.46

kṛṣṇaśchidraścalassrāvī sasaṃrambho mahārujaḥ
animittarujo vātāt sa jñeyaḥ kṛmidantakaḥ

76.47

vaktraṃ vakraṃ bhavedyasya dantabhaṅgaśca jāyate
kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ

76.48

śītarūkṣapravātāmla sparśānāmasahā dvijāḥ
pittamārutakopena dantaharṣaḥ sa nāmataḥ

76.46-2

dantamāsamalaiḥ sāsrairbāhyataḥ śvayathurmahān
sadāharuk‌sravedbhinnaṃ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ

76.50

malo dantagato yastu kaphamārutaśoṣitaḥ
śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā

76.51

kapāleṣviva dīryyatsu dantānā saiva śarkarā
kapāliketi sā jñeyā sadā dantavināśinī

76.52

yo'sṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ
śyāvatāṃ nīlatā vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ

76.53

hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ

76.54

sāmānyena niśānena ye nirdiṣṭā mukhāmayāḥ
tān viditvā tvidaṃ kuryyādyathāsvaṃ bheṣajakriyām

76.55

tejohvā māgadhīmūla samaṅgā kaṭukā ghanam
pāṭhā jyotiṣmatī lodhraṃ dārvīkuṣṭhañca cūrṇayet

76.56

dantānā gharṣaṇaṃ kaṇḍū raktasrāvarujāpaham

76.57

śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān
niṣkvāthya triphalāñcāpi kuryyādgaṇḍūṣadhāraṇam
priyaṅgavaśca mustā ca triphalā ca pralepanam

76.58

kāsīsa lodhra kṛṣṇā manaḥśilā sapriyaṅgu tejohvā
eṣā cūrṇa madhukyuk śītāde pūtimāṃsaharam

76.59

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ triphalotpalasādhitam
taila ghṛta vā vātaghnaṃ śītāde saṃpraśasyate

76.60

kuṣṭhaṃ dārvī lodhramabda samaṅgā pāṭhā tiktā tejanī pītikā ca
cūrṇaṃ śasta gharṣaṇa taddvijānā raktasrāva hanti kaṇḍūṃ rujāñca

76.61

pāṭhā lodhrasamaṅgā parpaṭagadatejanīniśāyugalaiḥ
kaṇḍūṃ ruksrāvayutaṃ cūrṇīkṛtairvigharṣayecchlakṣṇaiḥ

76.62

dantapuppuṭake kāryyaṃ taruṇe raktamokṣaṇam
śirovirekaśca hito nasyaṃ snigdhañca bhakṣaṇam

76.63

tilabhavavījapāvakasitatarasiddhārthakalpitaḥ kavalaḥ
uṣṇāmbusaṃprayukto dvijatalasañjātaśothaharaḥ

76.64

visrāvite dantaveṣṭe vraṇantu pratisārayet
lodhrapataṅgamadhukalākṣācūrṇaiḥ sadhuttaraiḥ

76.65

gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ

76.66

caladantasthirakaraṃ kāryyaṃ vakulacarvaṇam

76.67

bhadramustābhayāvyoṣa viḍaṅgāriṣṭapallavaiḥ
gomūtrapiṣṭairvaṭikā chāyāśuṣkāṃ prakalpayet

76.68

tā nidhāya mukhe suptyāccaladantāturo naraḥ
nātaḥparataraṃ kiñciccaladantasya bheṣajam

76.69

iti bhadramustādivaṭikā
daśamūlīkaṣāyeṇa tailaṃ vā ghṛtameva ca
vipakkaṃ kavaḷe śastaṃ sakṣaudra dantadhāvane

76.70

dantacāle dantaharṣe mukharoge ca vātike
sukhoṣṇamathavā śītaṃ tailakalkòdakaṃ hitam

76.72

śauṣire hṛtakte tu lodhramustārasāñjanaiḥ
sakṣaudraiḥ śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ 71
mākṣikaṃ pippalī sarpiḥ miśritaṃ dhārayenmukhe
dantaśūlaharaṃ prokta pradhānamidamauṣadham

76.73

hiṅgu kaṭphala kābhīsasvarjikā kuṣṭhavalkajam
radarujaṃ jayatyāśu vaktrastha daśane dhṛtam

76.74

śārivotpalayaṣṭyāhna śārivāgurucandanaiḥ
kṣīre daśaguṇe siddha sarpirnasye ca pūjitam

76.75

kriyā paridare kuryācchītādoktā vicakṣaṇaḥ
saśodhyobhayataḥ kāryaṃ śirasopakuśe tathā

76.76

kākodumbarikāpatrairvraṇaṃ visrāvayedbhiṣak
lavaṇai kṣaudrayuktaiśca savyoṣai pratisārayet

76.77

pippalī sarṣapāḥ śvetā nāgaraṃ naiculaṃ phalam
sukhodakena saṃsṛṣṭa kavalañcāpi dhārayet

76.78

ghṛtaṃ madhurakai. siddha hitaṃ kavalanasyayoḥ
kṣaudradvitīyāḥ pippalyāḥ kavalaścātra kīrttitaḥ

76.79

paṭolanimbatriphalā kaṣāyaścātra dhāvane
śirovirekaśca hito dhūmo vairecanaśca yaḥ

76.80

nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet
yadantamadhye jāyeta nāḍī taṃ dantamuddharet

76.81

chitvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet
śodhayitvā daheccāpi kṣāreṇa jvalanena vā

76.82

bhindyatyupekṣkṣite dante hanukāsthigatirdhruvam
samūlaṃ daśanaṃ tasmāduddharedbhagnamasthi ca

76.83

uddhṛte tūttare dante śoṇitaṃ saprasicyate
raktātirogāt pūrvoktā ghorā rogā bhavanti ca

76.84

kāṇaḥ sañjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate
calamapyuttaraṃ dantamato nāpaharedbhiṣak

76.85

dhāvane jātimadana khādukaṇṭakakhādiram

76.86

kaṣāyaṃ jātimadanakaṇṭakī svādu kaṇṭakaiḥ
lodhrakhadiramañjiṣṭhāyaṣṭyāhvaiścāpi tatkṛtam
tailaṃ saṃśodhana taddhi hanyāddantagatā gatim

76.87

kaṣāya parata' kṛtvā piṣṭvā lodhrādikalkitam
kaṇṭakīmadano yojya' svākaṇṭo vikaṅkataḥ

76.88

ebhiḥ kṛtaṃ kaṣāyamapi nāḍīdhāvanārthaṃ yojyam
atha dantopakramamāha
sukhoṣṇā' snehakavalāḥ sarpiṣastrivṛtasya ca
niryyūhāścānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ

76.86-2

snaihikaśca hito dhūmo nasya snaihikameva ca
raso rasayavāgvaśca kṣīra santānikā ghṛtam
śirobasti hitaścāpi kramo yaścānilāpahaḥ

76.90

dantānāṃ todaharṣau tu jāyete vātatastayoḥ
uṣṇatailānyavātaghnaniryyūhāḥ kavalagrahāḥ

76.91

ahiṃsandantamūlāni śarkarāmuddharedbhiṣak
lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastā pratisārayet

76.92

dantaharṣakriyā cāpi kuryyānniravaśeṣataḥ
kapālikā kṛcchratamā tatrāpyeṣā kriyā hitāḥ

76.93

kṛmidantakamādau tu saktami guḍapūraṇam
dahecchalākayā kṣīramārkava kṛmināśanam

76.94

jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam
tathāvapīḍairvātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ

76.95

bhadradārvādivarṣābhū lepaiḥ snigdhaiśca bhojanaiḥ
kṛmidantāpaha koṣṇa hiṅgudantāntare sthitam

76.96

bṛhatī bhūmikadambī pañcāṅgulakaṇṭakārikā kvāthaḥ
gaṇḍū ṣastailayuta' kṛmidantakavedanāgamanaḥ

76.97

nīlīvāyamajaṅghāsṛk dugdhonāntu mūlamekaikam
mañcarvya daśanaviṣṭataṃ daśanakṛmipātana prāhu'

76.98

vaujapūrakamūlasya vākūcīnā tathaiva ca
bhāgābhyā tu sama kṛtvā piṣṭvā varttintu kārayet

76.99

eṣā radasthavarttistu dantairdantairnipīḍayet
sadyo'vasthitamātrā tu kṛmidantarujāpahā

76.100

dantīsuvarṇadugdhā kāmīsaviḍaṅgavatsakaphalānām
cūrṇairarkasuhvoḥ payobhirvā pūraṇa śreṣṭham

76.101

calamuddhṛtya ca sthāna vidahecchuṣirasya ca
tato vidārauyaṣṭyāhva śṛṅgāṭakakaserubhiḥ
tailaṃ daśaguṇe kṣīre siddha nasye hita bhavet

76.102

hanumokṣe samuddiṣṭā kuryyādardditavat kriyām

76.103

vakulasya phala lodhra vajravallīkuraṇṭakam
caturaṅgulavavvola vālikarṇāribhāśanam

76.104

teṣā tu kvāthakalkābhyā taila pakka mukhe dhṛtam
sthairyaṃ karoti dantānā calatāṃ pavanena ca

76.105

tulā dhṛtāṃ nīlasahacarasya droṇe'mbhasaḥ sañśrapayedyathāvat
pūte caturthāṃgarase tu tailaṃ pacecchanairddapalaprayuktaiḥ

76.106

kalkairanantā khadirā ca medā jambāmrayaṣṭaumadhukotpalānām
tattailamākheva dhṛta mukhena sthairyaṃ dvijānā vidadhāti sadyaḥ

76.107

ubhe haridre pippalyaḥ saindhavaṃ devadāru ca
viḍaṅgaṃ citraka vilva rohiṣasya ca pallavāḥ

76.108

gamya sauvarcalaṃ drākṣā mañjiṣṭhā madhukaṃ balā
vetasasya ca mūlāni padmakośīracandanaiḥ

76.106-2

vilvapramāṇaiḥ kalkaistu tailaprasthaṃ vipācayet
dviguṇa ca payo dadyāt tatsiddhaṃ naśyatāṃ nayet

76.110

ślaiṣmajaṃ sannipātotthaṃ śirorogaṃ niyacchati
upajihvāṃ ca mālāñca kaṇṭhaśālūkamarbudam

76.111

vidārikāṃ māṃsapākaṃ mukhaśoka galagraham
dantacālaṃ hanustambhaṃ tailametanniyacchati

76.112

tailaṃ lākṣārasa kṣīraṃ pṛthak prasthaṃ samaṃ pacet
caturguṇamitaiḥ kvāthairdravyaiśca palasaṃmitaiḥ

76.113

lodhrakaṭphalamañjiṣṭhā padmakeśarapadmakaiḥ
candanotpalayaṣṭyāhvaiḥ tailaṃ gaṇḍūṣadhāraṇam

76.114

dālanaṃ dantacālañca dantamokṣa kapālikām
śītādaṃ pūtivaktrañca hyaruciṃ virasāsyatām

76.115

hanyādānu gadānetāna kuryāddantānapi sthirān
lākṣādikamidaṃ tailaṃ dantarogeṣu pūjitam

76.116

irimedatvak palaśatamabhinavamāpothya khaṇḍaśaḥ kṛtvā
toyāḍhakaiścaturbhiḥ niḥkvāthyaścaturthaśeṣeṇa

76.117

kvāthena tena matimāṃ stailasyārddhāḍhaka pacecchanakaiḥ
kalkairakṣasamairbhāgairmañjiṣṭhā lodhramadhukānām

76.118

irimedakhadirakaṭphala lākṣānyagrodhamustasūkṣmailā
karpūrāgurupadmakalavaṅga kaṅkolajātīnām

76.118-2

phalapataṅgagairikavarāṅgagajakusumadhātakīnāñca
siddha bhiṣak vidadhyādida mukhottheṣu rogeṣu

76.120

pariśīrṇadantavidradhi śauṣiraśītādadantaharṣeṣu
kṛmidantadaraṇacalita praduṣṭamāsāvaśīrṇeṣu

76.121

mukhadaurgandhyeṣu ca kāryyaṃ prāgukteṣvāmayeṣu tailamidam
iti irimedādya tailam
khadirasya tulā samyag jaladroṇe vipācayet
śeṣe'ṣṭabhāge tatraiva prativāpa pradāpayet

76.122

jātikarpūrapūgāni kaṅkolaphalāni ca
ityeṣā guṭikā kāryyā mukhasaubhāgyavardhinī
dantauṣṭhagalarogeṣu jihvā tālvāmayeṣu ca

76.123

iti svalpakhadiravaṭikā
gāyatrisāratulayārimavalkalānā
sārddhaṃ tulāyugalamambughaṭaiścaturbhiḥ
ni kvāthya pādamavaśeṣa suvastrapūta
bhūyaḥ pacedatha śanairmṛdupāvakena

76.124

tasmin ghanatvamupagacchati cūrṇameṣā
ślakṣṇa kṣipecca kavalagrahabhāgikānām
elāmṛṇālasitacandanacandanānāṃ
śyāmātamālavikasānalalohayaṣṭī

76.125

lajjāphalatrayarasāñjanadhātakīnā
śrīpuṣpagairikakaṭāhvayakaṭphalānām
padmāhvalodhravaṭaruhyavāsakānāṃ
māṃsīniśāsurabhivalkalasaṃyutānām

76.126

kaṅkolajātiphalakośalavaṅgakānāṃ
cūrṇīkṛtāni vidadhīta palāṃśakānām
śīte'vatāryya ghanasāracatuṣpalañca
kṣiptvā kalāyasadṛśīṃ guṭikāṃ prakuryyāt

76.127

śuṣkā mukhe vinihitā vinivārayanti
rogān galauṣṭharasanādharatālujātān
kuryyānmukhe surabhitāṃ paṭutā ruciśca
sthairyānvitañca daśanaṃ rasanālaghutvam

76.128

iti mahākhadiravaṭikā
phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānna dantadhāvanam
tathātikaṭhinān bhakṣyān dantarogī vivarjayet

76.129

iti dantarogopakrama
atha jihvāroganidānamāha
jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā
pittena dahyatyupacīyate ca dīrghaiḥ saraktairapi kaṇṭakaiśca

76.130

kaphena gurvī bahulā citā ca
māsocchrayaiḥ śālmalikaṇṭakābhai

76.133

jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ sollāsasaṅgaḥ kapharaktamūrttiḥ
jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśameti pākam 131
jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvā munnamya jāta kapharaktamūlaḥ
lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa ghoṣaḥ sātpajihvā kathitā bhiṣagbhi. 132
atha cikitsāmāha
jihvāgatavikārāṇāṃ śastaṃ śoṇitamokṣaṇam
guḍūcīpippalīnimba kabala' kaṭubhiryutaḥ

76.134

paṭolakaṭukavyoṣa pāṭhāsaindhavagarbhibhiḥ
cūrṇairmadhuyutairlepaḥ kabalo madhutilaikaḥ

76.135

viḍaṅgapippalībhyā tu dhāvana sarasāñjanam

76.136

oṣṭhaprakope'nilaje yadukta prāk cikitsitam
kaṇṭakeṣvanilottheṣu tatkāryyaṃ bhiṣajā khalu

76.137

pittajeṣu visṛṣṭeṣu niḥsṛte duṣṭaśoṇite
pratisāraṇagaṇḍūṣa nasyañca madhura hitam

76.138

kaṇṭakeṣu kaphotyeṣu likhiteṣvasṛja' sraye
pippalyādirmadhuyuta. kāryyastu pratisāraṇe

76.136-2

gṛhṇīyāt kavalāṃścāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ
paṭolanimbavārttāku kṣārayūṣaiśca bhojayet

76.140

upajihvā tu sallikhya kṣāreṇa pratisārayet
śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiścaināmupācaret

76.141

vyoṣakṣārābhayāvāṅghikṣūrṇametapragharṣaṇam
upajihvāpraśāntyarthamebhistaila vipācayet

76.142

vāsākvātho mākṣikasaindhavagṛhadhūmamālatīyuktaḥ
kulatthakena nihanyādupajihvikā kaṇṭhagharṣaṇāta

76.144

atha tāluroganidānamāha
śleṣmāsṛgbhyā tālumūlāt pravṛddho dīrgha. śotho dhmātavastiprakāśaḥ
tṛṣṇākāsaśvāsakṛtta vadanti vyādhi vaidyāḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā 143
śotha' sthūlastodadāhaprapākī
prāguktābhyā tuṇḍīkerī matā tu
śotho mando lohita' śoṇitottho
jñeyo'dhrūṣa majjvarastīvraruk ca

76.145

kūrmmotsanno vedano śīghrajanmā rogo jñeya' kacchapa śleṣmaṇā vā
padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ vidyādraktādarbudaṃ pittaliṅgam

76.146

duṣṭa māsa nīruja tālumadhye śleṣmāvaddhaṃ māsasaṅghātamāhuḥ
nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphena medoyuktaḥ puppuṭastāludeśe

76.147

śotho'tyarthaṃ dīryyate cāpi tālu śvāsañcograstāluśoṣo'nilācca
pitta kuryyāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyeva tālupākaṃ vadanti

76.148

yuñjyāt kaphahara śuṇṭhyā rasa gaṇḍūṣadhāraṇe

76.146-2

kuṣṭhoṣaṇā vacāsindhu kaṇāpāṭhāplavaiḥ saha
sakṣaudrai rbhiṣajā kāryaṃ galaśuṇḍaupragharṣaṇam

76.150

aṅguṣṭhāṅgulisandaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām
chedayenmaṇḍalāgreṇa jihvopari tu saṃsthitām

76.151

notkṛṣṭañcaiva hīnañca vibhāga chedayedbhiṣak

76.152

atyādānāt sravedraktaṃ tannimitta mriyeta ca
hīnacchedāṅgavecchotho lālāsrāvo bhramastathā

76.153

tasmādvaidya prayatnana dṛṣṭakarmā viśāradaḥ
galaśuṇḍīṃ chedayitvā kuryyātprāptamimaṃ kramam

76.154

nātimūlena cāpyagre samyak cheda samācaret
chitvā tā vyoṣasindhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet

76.155

galaśuṇḍī śamaṃ yāti vajrīkṣīreṇa lepanāt

76.156

vacāmativiṣā pāṭhāṃ rāsnā kaṭukarohiṇīm
niṣkvāthya picumarddañca kabala tatra yojayet

76.157

kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣāṃścāpyaśane hitā

76.158

iṅgudī kiṇhau dantī sarala devadāru ca
pañcāṅgā kārayedvarttimetā gandhottarā bhiṣak
tasyā dhūma pivejjanturdviraṅgaḥ kaphanāśanam

76.156-2

tuṇḍikeyyaṃrbhuṣe kūrmme saṅghāte tālupuppuṭe
eṣa eva vidhiḥ kāryyo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi

76.160

tālupāke tu karttavya vidhānaṃ pittanāśanam
snehasvedau tāluśoṣe vidhiścānilanāśana.

76.161

atha galaroganidānamāha
gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau
pradūṣya māsa ca tathaiva śoṇitam
galopamarodhakaraistathāṅkurairnihantyasūna vyādhiraya hi rohiṇī

76.162

jihvāsamantādbhṛśavedanāstu māsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhanāḥ syuḥ
sā rohiṇī vātakṛtā pradiṣṭā vātātmakopadravagāḍhayuktā

76.163

kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā tu
srotovirodhyanacalonnatā ca sthirāṅkurā yā kaphasambhavā sā

76.164

gambhīrapākinyanivāryyavīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitā tu

76.165

sphoṭaiścitā pittasamānaliṅgā sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu

76.166

sadyastridoṣajā hanti tryahācchleṣmasamudbhavā
pañcāhātpittasambhūtā saptāhātyavanānvitā

76.167

kolāsthimātraḥ kaphasambhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ
kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyasta kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti

76.168

jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphācca jihvopariṣṭādapi raktamiśrāt
jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamainam

76.166-2

balāsa evāyatamunnatañca granthi karotyannagatiṃ nivāryya
taṃ sarvathaivāprativāryyavīryaṃ vivarjanīyaṃ valaya vadanti

76.170

galoparodhaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam
marmacchidaṃ dustarametadāhurvalāsasaṃjñaṃ nipuṇā vikāram

76.171

vṛttonnato'ntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ sakaṇḍuro'pākyumṛdurgaruśca
nāmnai kahandaḥ parikīrttito'sau vyādhirvalāsakṣatajaprasūtaḥ

76.172

samunnata vṛttasamandadāha tīvrajvara vṛndamudāharanti
taccāpi pittakṣatajaprakopāt jñeyaṃ satoda pavanātmakantu

76.173

varttirghanā kaṇṭhanirodhinī tu citātimātraṃ piśitaprarohaiḥ
anekaruk prāṇaharo tridoṣāt jñeyā śataghnī tu śataghnirūpā

76.174

granthirgaletvāmalakāsthimātraḥ sthiro'lparuk yaḥ kapharaktamūrttiḥ
saṃlakṣyate saktamivāśanañca sa śastrasādhyastu gilāyusaṃjñaḥ

76.175

sarvvaṃ gala prāpya samutthito yaḥ śotho rujaḥ santi ca yatra sarvāḥ
sa sarvvadoṣairgalavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvvajaśca

76.176

śotho mahānannajalāvarodho tīvrajvaro vāyugaternihantā
kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrttito'sau

76.177

yastāmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ
bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ
kaphopasṛṣṭeṣvanilāyaneṣu
jñeyo sa todaḥ śvasanāt kharaghnaḥ

76.178

pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodha kurute krameṇa
sa māṃsatānaḥ kathito'valambo prāṇapraṇutsarvvakṛto vikāraḥ

76.176-2

maddāhatoda śvayathuṃ sutāsramantargale pūtiviśīrṇamāṃsam
pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣātsa tu yena śete

76.180

atha cikitsāmāha
sādhyānā rohiṇīnāñca hitaṃ śoṇitamokṣaṇam
charddanaṃ dhūmapānañca gaṇḍūṣo nasyakarma ca

76.181

tathāntarvāhyataḥ svinnā vātarohiṇikā lipet
aṅgalośastrakeṇāśu khaṭucukeṇa svenavā

76.182

vāntau tu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet
sukhoṣṇān snehakavalān dhārayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ

76.183

vistrāvya pittasambhūtā sitācaudrapriyaṅgubhiḥ
gharṣayet caudrapataṅgaiḥ śarkarābhistathāyutaiḥ

76.184

drākṣāparuṣakkavātho hitaśca kavalagrahe
upācaredevametāṃ suvaidya. pittasambhavām

76.185

āgāradhūmakaṭukaiḥ kaphajā pratisārayet

76.186

śvetāviḍaṅgadantībhistaila siddha sasaindhavam
nasyakarmmaṇi dātavya kavalañca kaphocchraye

76.187

rohiṇīkaṇṭhaśālūka tuṇḍikerī galāyuṣu
vidradhau vṛndake śreṣṭhaṃ rocanā tākṣyagairikāḥ
salodhramadhupataṅgaścaudrairgaṇḍūṣadhāraṇam

76.188

vistrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayettuṇḍikekhit
ekakāla yavānnañca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ

76.186-2

upajihvakavaccāpi sādhayedadhijihvikām
unnāmya jihvāmākṛṣya vaḍiśenādhijihvikām
chedayenmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇauṣadhairgharṣaṇādibhiḥ

76.160-2

ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ śodhanamācaret
gilāyuñcāpi yo vyādhistañca śastreṇa sādhayet

76.161-2

amarmasthantu samyaka chedayedgalavidradhim
kaṇṭharogeṣvasṛṅmokṣastīkṣṇairnasyādikarma ca

76.162-2

kvātha pivecca dārśvī tvak nimbatāyaṃ kaliṅgajam
harītakīkaṣāyo vā hito mākṣikasayutaḥ

76.163-2

kaṭukātiviṣā dāru pāṭhāmustakaliṅgakāḥ
gomūtrakathitāḥ pītāḥ kaṇṭharogavināśanāḥ

76.164-2

mṛddīkā kaṭukā vyoṣaṃ dārśvī tvak triphalāghanam
pāṭhā rasāñjanaṃ mūrvī tejohveti sucūrṇitam

76.165-2

kṣaudrayuktaṃ vidhātavya galaroge bhiṣagvaram
yogāścaite trayaḥ proktā vātaraktakaphāpahāḥ

76.166-3

sitātamālapatrābhyāṃ maricaṃ dviguṇaṃ nyaset
tena sarpirvipaktantu nasyāḍanyāṅgalagrahān

76.197

gṛhadhūmo yavakṣāraḥ pāṭhā vyoṣa rasāñjanam
tejohvā triphalā lodhra citrakañceti cūrṇitam

76.198

makṣaudre dhārayedetadgalarogavināśanam
kālaka nāma taccūrṇa dantāsyagalaroganut

76.199

manaḥśilā yavakṣāro haritāla sasaindhavam
dārbītvak ceti taccūrṇa mākṣikeṇa samāyutam

76.200

mūrcchitaṃ ghṛtamaṇḍena kaṇṭharogeṣu dhārayet
mukharogeṣu ca śreṣṭha pītaka nāma kīrttitam

76.201

yavāgrajaṃ tejavatīṃ sapāṭhā rasāñjana dāru niśāñca kṛṣṇām
kṣaudreṇa kuryyādguṭikā mukhena tā dhārayetsarvagalāmayeṣu

76.202

pañcakolakatālīśa patrailāmaricatvacaḥ
palāśamuṣkakakṣāra yavakṣārāśca cūrṇitāḥ

76.203

guḍe purāṇe dviguṇe kathite guṭikāḥ kṛtāḥ
karkandhumātrāḥ saptākṣaṃ sthitā muṣkakabhasmani

76.206

kaṇṭharogeiṣu sarveṣu dhāryyāḥ syuramṛtopamāḥ
atha sarvamukhagataroganidānamāha
sphoṭaiḥ satodairvadana samantāt yasyā''citaṃ sarvasaraḥ sa vātāt
raktai sadāhaistanubhi. sapītaiairyasyācitañcāpi sa pittakopāt 205
avedanaiḥ kaṇḍuyutai. savarṇairyasyācitañcāpi sarvai kaphena

First 200 of 226 passages. Read on

Linked texts (14)