Cikitsasarasangraha (Vangasena) 84
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 84
- Language
- Sanskrit
Contents
- 84.137 — 2 parts
84.1
atha viṣādhikāramāha
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ santatotthitam
alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajña priyamvadanam
84.2
krodhapāruṣya mātsarya madālasya vivarjitam
jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam
84.3
medhāvinamaviśrānta manuraktaṃ hitaiṣiṇam
paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣaṃ māyāvivarjitam
84.4
pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam
mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam
84.5
praśastadigdeśakṛta śucibhāṇḍaṃ mahāśuci
sajālakaṃ gavākṣāḍhya mātmavarganiṣevitam
84.6
vikacassṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam
84.7
māhānasika śroḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ
bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye tu kecana
84.8
iti māhānasikasya lakṣaṇam
atha viṣalakṣaṇamāha
sthāvaraṃ jaṅgamañcaiva dvividhaṃ viṣamucyate
mūlādyātmakamādya syāt para sarpādisambhavam
84.8-2
sthāvarañca jvaraṃ hikkā dantagharṣaṃ galagraham
phenacchardyaruciśvāsa mūrcchāñca kurute viṣam
84.10
nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāha sapāka lomaharṣaṇam
śotha caivātisārañca kurute jaṅgamaṃ viṣam
84.11
atha viṣadāturlakṣaṇamāha
iṅgitajño manuṣyāṇā vāk ceṣṭāsukhavaikṛtaiḥ
jānīyādviṣadātāramebhirliṅgaiśca buddhimān
84.12
na dadātyuttara pṛṣṭo vivakturmohameti ca
apārthaṃ bahusaṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat
84.13
hasatyakasmāt sphoṭaye daṅgulaurvilikhenmahīm
vepathuścāsya bhavati trastaścaikamavekṣate
84.14
vivarṇavaktrocchrāmaśca nakhaiḥ kiñcicchinatyapi
varttate viparītaḥśva viṣadātā vicetanaḥ
84.15
atha viṣayuktānnaparīkṣāmamāha
nṛpabhukte bhuvi nyaste krauñcaśca madamicchati
dṛṣṭvenmayūrastaddṛṣṭyā krośataḥ śukaśārike
84.16
haṃsaḥ krīḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājastu kūjati
śunako visṛjatyasru viṣṭhā muñcati markaṭaḥ
84.17
upakṣiptasya cānnasya vāṣpānyardhe visarpate
hṛtpīḍoṣṇāñca netratvaṃ śiroduḥkhañca jāyate
84.18
tatra syādañjane kuṣṭha lāmajja naladaṃ madhu
kuryyācchirīṣarajanīcandanaiśca pralepanam
84.18-2
hṛdi candanalepañca kṛtvā vai sukhamāpnuyāt
pāṇiprāpta pāṇidāha nakhaśānti karoti ca
84.20
tatra pralepe śyāmendra gopau śyāmotpalāni ca
sa cetaḥ prabhavet moha stadānamupasevate
84.21
tato'syāṣṭhīlavajjihvā bhavatyarasavedanī
tudyate dahyate vāpi śleṣmā cāsya pravarttate
84.22
tatra vāṣye rita karma yacca syādvātukarṣitam
84.23
mūrcchāccharddirbhramodāhohṛdgrahagrahani eva ca
indriyāṇā ca vaikalya kuryyādāmāśaye gatam
84.24
tatrāśu madanālāvu vimbīghoṣavatauphalaiḥ
charddana dadhyudaśvidbhyā mathavā taṇḍulāmbunā
84.25
kośātakyagnikaḥ pāṭhā sūryyavarṇā'mṛtābhayā
śaila śirīṣakiṇho haridre bṛhataudvayam
84.26
uddeṣṭana mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca
jṛmbhaṇa vepana śvāso jñeya patraviṣeṇa tu
84.27
muṣkaśotha phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca
bhavet puṣpaviṣaiḥ charddirādhmāna śvāsa eva ca
84.28
tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi
āsyadaurgandhyapāruṣya śiroruk kaphasravāḥ
84.28-2
phenāgamaḥ kṣīraviṣe viḍbhedo gurujihvatā
hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣai mūrcchādāhaśca tāluṣu
84.30
prāyeṇa kālavātīni viṣāṇyetāni nirdiśet
84.31
atha viṣaliptaśastrahatasya lakṣaṇamāha
sadyaḥ cata pacyate yasya jantoḥ sravedraktaṃ pacyate cāpyabhīkṣṇam
kṛṣṇobhūta klinnamatyarthapūtiṃ kṣatānmāṃsa śīryyate yasya vāpi
84.32
tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya digdhāvhataṃ ta manuja vyavasyet
liṅgānyetānyeva kuryyādamitraivrvvaṇe viṣa yasya dattaṃ pramādāt
84.33
savāta gṛhadhūmābhaṃ purīṣa yo'tisāryyate
phenamudvamate cāpi viṣapīta tamādiśet
84.34
atha jaṅgamaviṣalakṣaṇamāha
vātapittakaphātmāno bhogimaṇḍalarājilāḥ
yathākramaṃ samākhyātā dvantarā dvandarūpiṇaḥ
84.35
daśo bhogikṛtaḥ kṛṣṇaḥ sarvavātavikārakṛt
pīto maṇḍalirano śotho mṛduḥ pittavikāravān
84.36
rājilotyo bhaveddaṃśo sthiraśothaśca picchilaḥ
pāṇḍuḥ snigdho'tisāndrāsṛk sarvaśleṣmavikāravān
84.27-2
laghuvyaktārama sūkṣmaṃ rūkṣoṣṇāśu vyavāyi ca
vikāsi viśada tīkṣṇa viṣaṃ daśaguṇaṃ smṛtam
84.38
maghvārdrākṛttikā śleṣābharaṇauṣu prayatnataḥ
pūrvāsu marmadaṣṭasya kasyacijjīvana bhavet
84.39
navamī pañcamī ṣaṣṭhī tathā kṛṣṇacaturdaśī
caturthī sandhike dve ca daṣṭo hyatra na jīvati
84.40
atha sāmānyacikitsāmāha
candana vraṣaṇaccheda dāhasrāvāḥ prakīrttitāḥ
pūrvaṃ daṣṭasya pānañca hṛdayāvaraṇaṃ ghṛtam
84.41
atha nidānamāha
aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu
yāmye ca daṣṭāḥ parivarjjanīyā ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ
darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti
84.42
ajīrṇapittaśramapīḍiteṣu bāleṣu vṛddheṣu bubhukṣiteṣu
kṣīṇe kṣate mehani kuṣṭhajuṣṭe rūkṣe'vale garbhavatīṣu cāpi
84.43
śastrakṣate yasya na raktamasti rājyo latābhiśca na sambhavanti
śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūta parivarjayettam
84.44
jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto nāsāvasādaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ
kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśo hanvoḥ sthiratvañca sa varjanīyaḥ
84.45
varttirghanā yasya nireti vaktrādraktaṃ sraveddharddhamadhaśca yasya
daṃṣṭrābhighātāścaturaśca yasya sa cāpi vaidyaiḥ parivarjanīyaḥ
84.46
unmattamatyarthamupadrutañca hīnasvaraṃ vāpyathavā vivarṇam
sāriṣṭamatyarthamaveginañca jahyānnaraṃ tatra na karma kuryyāt
84.47
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā
svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti
84.48
vīryyālpabhāvānna nipātayattatkaphānvitaṃ varṣaguṇānubandhi
tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyayutaḥ pipāsī
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavāgvamitvaṃ viceṣṭamāno'ratimāpnuyādvā
84.49
āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī
bhavet samuddhastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ
84.50
sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān
kopañca śītāniladuddineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpam
84.51
nidrāgurutvañca vijṛmbhaṇañca viśleṣaṇaharṣāvathavāṅgamardam
tataḥ karotyannamadā vipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhajanma
84.52
māsakṣayaṃ pādakarapraśotha mūrcchāṃ tathā charddimathātisāram
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃśca kuryyātpravṛddhaṃ jaṭharasya cāpi
84.53
unmādamanyajjanayet tathānyadānāhamanyat kṣayate ca śukram
gahvayamanjajayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān
84.54
dūṣita deśakālātna divāsvapnairabhīkṣṇaśa
yasmāt sandūṣayeddhātūn tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtam
84.55
sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ savatsaroṣitam
dūṣīviṣamasādhya syāt kṣīṇasyāhitasevina
84.56
atha garaviṣamāha
saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedarajo'nānāṅgajān malān
śatruprayuktāṃśca garān prayacchantyantramiśritān
84.57
taiḥ syātpāṇḍu' kṛśo'lpāgni jvaraśvāsyopajāyate
marmapradhamanādhmāna hastayoḥ śothalakṣaṇam
84.58
jaṭharaṃ grahaṇī rogo yakṣmagulmakṣayajjavarāḥ
evavidhasya cānyasya vyādherliṅgāni nirdiśet
84.56-2
atha lūtāviṣanidānamāha
yasmāllanaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedavindavaḥ
tasmāllūtāḥ prabhāṣante saṅkhyāstāśca ṣoḍaśa
84.60
tābhirdaṣṭe daṃśako'tha pravṛttiḥ kṣatajasya ca
jvaro dāho'tisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajā
84.61
piḍikā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca
śothā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāścalāstathā
sāmānya sarvalūtānāmitaddaṃśasya lakṣaṇam
84.62
dūṣīviṣābhirlūtābhista daṣṭamiti nirdiśet
84.63
śothāḥ śvetāḥ sitā raktāḥ pītā sapiḍikā jvarāḥ
prāṇāntikāḥ prajāyante śvāsahikkāśirograhāḥ
84.64
atha ākhuviṣalakṣaṇamāha
ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍu maṇḍalāni jvaro'ruciḥ
romaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite
84.65
mūrcchāiṅgothavaivarkhyaṃ klī daśabdāśrutijjvarāḥ
śirogurutva lālāsṛk chardiṃśvāsādhyamūṣikaiḥ
84.66
kārśyaṃ śyāvatvamathavā nānāvarṇatvameva ca
vyāmoho varcaso bhedo daṣṭaḥ syāt kṛka lāsakaiḥ
84.67
dahatyagnirivā dau tu bhinattīvorddhamāśu ca
vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe paścāttu tiṣṭhati
84.68
daṣṭo'ṇvāyastu hṛdvāṇārasanopahato naraḥ
māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārtto jahātyaśūn
84.69
visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraccharddirathāpi vā
lakṣaṇa karabhairdaṣṭe daṃśaścaiva viśīryyate
84.70
hṛṣṭaromocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārttimān
daṣṭaḥ śītodakenaiva siktānyaṅgāni manyate
84.71
ekadaṃṣṭrārpitaḥ śūnaḥ saruja' pītaka' sṛjaṭ
charddirnidrā ca saviṣairmaṇḍūkairdaṣṭalakṣaṇam
84.72
matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāha śvothaṃ rujaṃ tathā
kaṇḍūṃ śotha' jvaraṃ mūrcchāṃ saviṣāstu jalaukasaḥ
84.73
vidāhaṃ śvayathu todaṃ svedañca gṛhagodhikā
daṃśe sveda ruja dāha kuryyācchatapadī viṣam
84.74
kaṇḍūmān maśakairopacchothaḥ syānmandavedanaḥ
asādhyakīṭasadṛśa masādhya' maśakakṣatam
84.75
sadya prastrāvaṇī śyāvā dāhamūrcchā jvarānvitā
piḍikā makṣikā daṃśe tāsāntu sthagikā'suhṛt
84.76
catuṣpādbhirdvipādbhirvā nakhadantaviṣañca yat
śūyate pacyate vāpi sravati jvarayatyapi
84.77
atha avatāritaviṣalakṣaṇamāha
prasannadoṣaṃ prakṛtistha dhātumannābhikāma samamūtraviṭkam
prasannavarṇendriyacittaceṣṭa vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam
84.78
atha cikitsāmāha
sthāvareṇa viṣeṇārttaṃ nara yatnena vāmayet
vamanena samaṃ nāsti yatastasya cikitsitam
84.76-2
viṣamatyarthamuṣṇañca tīkṣṇañca kathitaṃ yataḥ
ataḥ sarvaviṣeṣūkta vātaśītāmbusevanam
84.80
pāyayenmadhusarpibhyāṃ viṣaghnaṃ bheṣajaṃ drutam
yaṣṭyāthena śītena ghṛta vā madhunā pivet
84.81
athavā gopurīṣasya rasena madhunā saha
hṛdayāvaraṇaṃ sarpirgavāṃ caiva prayojayet
84.82
rajanī saindhavakṣaudrasaṃyuta ghṛtamuttamam
pāna mūlaviṣāttasya dagdhaviṅgasya cekṣyate
84.83
khādite khādyamāne ca khāditavye ca yo viṣe
aśvagandhā jaṭā bhuṅkte tatra naiva viṣaṃ kramet
84.84
tulyājyamadhupānānte laghukoṣṭho ghṛta pivet
tato nimbāmbupāna vā hyagnimantu vināśayet
84.85
atha nidānamāha
prāyo vātolvaṇā bheka mūṣapiṅgāḥ sahasrikāḥ
vātapittolvaṇāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhādayaḥ
84.86
yasya yasya ca doṣasya liṅgādhikya pravarttayet
tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām
84.87
hṛtpīḍā cānalastambhaḥ śirāyāmo'sthiparvaruk
ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātre vyāmatā vātike viṣe
84.88
sañjñānāśastu niḥśvāso hṛddāhakaṭukāsyatā
dantāvadaraṇaṃ śotho raktapittañca paittike
84.86-2
charddarocakahallāsaprasekaklaiśagauravaiḥ
saśaityamukhamādhuryyairvidyācchlaiṣmika viṣam
84.60-2
ghṛtena bahulo lepastailābhyaṅgaśca vātike
svedanāḍaupralepādyairvṛṃhaṇañca hito vidhiḥ
84.91
suśītaistambhayecchekaiḥ pradeheścāpi paittike
lepanacchedanasvedvamanai ślaiṣmikaṃ jayet
84.62-2
śālayaḥ ṣaṣṭikāścaiva koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ
bhojanārthe praśasyante lavaṇārthe ca saindhavam
84.93
taṇḍulīyakamovantī vārttākuḥ suniṣaṇṇakaḥ
maṇḍūkaparṇī kulaka śākavarge ca śasyate
84.64-2
hareṇumudgau yūṣārthamamlārthaṃ dhātrī dāḍimam
rasārthañca praśastā vā lāvatittiraparvatāḥ
84.95
viṣaghnauṣadhasaṃyuktā rasā yūṣāśca saṃskṛtāḥ
avidāhīni cānnāni viṣārttānā ca dāpayet
84.66-2
uṣṇāvarjyo vidhiḥ kāryyo viṣāttānā vijānatā
muktā kīṭaviṣa tacca śautenātipravarddhate
84.67-2
divāsvapnaṃ vyavāyañca vyāyāma krodhamātapam
surātilakulatthāṃśca varjayecca viṣāturaḥ
84.98
sarvairevāditaḥ sarpaiḥ śākhāduṣṭasya dehinaḥ
badhnīyādgāḍhamupari daṃśantu caturaṅgulam
84.66-3
plotacarmmāntavalkānā mṛdunānyatamena ca
na gacchati viṣaṃ deha mariṣṭābhirnivāritam
84.100
daheddaṃśamathotkṛtya yatra bandho na jāyate
ācūṣaṇacchedadāhā' sarvatraiva tu pūjitāḥ
84.101
pratipūryya mukha vastrairhitamācūṣaṇa bhavet
sa daṣṭavyo'thavā sarpo loṣṭaścāpi hi tatkṣaṇāt
84.102
mūla taṇḍulavāriṇā pibati yaḥ pratyaṅgirāsambhavam
niṣpiṣṭa śucibhadrayogadivase tasyāhibhītiḥ kutaḥ
darpādeva phaṇī yadā daśati taṃ mohānvito niṣpatan
sthāne tatra tadaiva yāti niyata vaktra yamasyācirāt
84.103
masūranimbapatrābhyā yo'tti meṣagate ravau
abdameka na bhīti' syādviṣāttasya na saṃśayaḥ
84.104
śleṣmaṇaḥ karṇarūḍhasya vāmanāsikayā kṣataḥ
lepa hanyādviṣa ghora nṛmūtrasevita tathā
84.105
kulakamūlanasyena kāladaṣṭo'pi jīvati
84.106
piṇḍītagarakaṃ netre puṣyeṇotpāṭya yojitam
cālayatyatra no citra purūṣa daṣṭamṛta khalu
84.107
śirīṣapallavarase saptāhaṃ marica sitam
bhāvita sarpadaṣṭānā nasyapānāñjanairhitam
84.108
vandhyākarkoṭamūlañca chāgamūtreṇa bhāvitam
nasya kāñjikasaṃpiṣṭa viṣopahatacetasaḥ
84.106-2
gṛhadhūma haridre dve samūla taṇḍulīyakam
api vāsukinā daṣṭaḥ pibeddadhighṛtaplutam
84.111
śleṣmātako kaṭphalamātuluṅgaśvetā giridvā kiṇahī sitā ca
sataṇḍulīyo'gada eṣa mukhyo viṣeṣu darvīkararājilānām||110•
nirguṇḍīsahita pānāt sadyaḥ phaṇiviṣāpaham
svaraseneva mūlañca bhāvitaṃ sindhuvārijam
84.112
saindhavaṃ marica tulya nimbavaujasama kṣatam
madhusarpiryuta hanti viṣa sthāvarajaṅgamam
84.113
macaturmarica karbaḥ cāṅgeryā saha sarpiṣā
hanti pānapralepābhyā cograsarpaviṣaṃ bhayam
84.114
pārāvatāmiṣa śuṇṭhī puṣkarāhvaṃ sita hitam
garatṛṇāruciśvāsa kāsahikkāpaha param
84.116
drākṣāśvagandhānagamṛttikā ca śvetā ca piṣṭā sadṛśaiḥ svabhāgaiḥ
deyo vibhāgaḥ surasācchadasya kapitthavilvādapi dāḍimācca
eṣo'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti' viśeṣato maṇḍalinā viṣāṇi115
prapauṇḍarīka suradārumustā kālānusārau kaṭurohiṇī ca
sthauṇeyaka dhyāmakaguggulūni punnāgatālīsuvarcikāśca
84.117
kuṭanaṭailāsitasindhuvāraśaileya kuṣṭhaṃ tagara priyaṅgu
lodhrāñjanaṃ kāñcanagairikaśca samāśvagandha tvatha saindhavañca
84.119
sūkṣmāṇi cūrṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyānamadhusaṃyutāni
eṣo'gadastā kṣyoṃ iti prasiddho viṣaṃ nihanyādapi takṣakasya 118
iti tākṣryo'gada
trivṛdviśāle madhukaṃ haridre mañjiṣṭhavargo lavaṇāśca sarve
kaṭutrikaṃ caiva vicūrṇitāni śṛṅge nidadhyānamadhumayutāni
84.120
aya gado hantyupayujyamānaḥ pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ
avāryyavīryyo viṣavegahantā mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ
84.121
iti mahāgada
vilvapuṣpatvacau māṃsau phalinī nāgakesaram
śirīṣaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilā
84.122
etāni samabhāgāni peṣayet salilena tu
samabhyajya tato gātra sarpadaṣṭārttidāraṇaḥ
84.123
viṣān vā bhakṣayedugrān garāṃśca vividhān haret
kanyā savaraṇaṃ gacchedvuddhe devāsuropamaḥ
84.124
rājadvāreṣu sarveṣu dhūpaścaivāparājitaḥ
bṛhaspatiriti prokto brahmaṇā nirmitaḥ svayam
84.137.1
nāgnirdahati taddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddvāpaddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddvāddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddvādvāddddgaddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddddvādvādaśadddddd
84.137.2
mañjiṣṭhailā niśā drākṣā māsī yaṣṭī hareṇukā kṣaudraṃ ceti viṣaghno'ya magadaḥ kauśiko'bravīt
84.138
lavaṇāni trivṛddantī viśālā tryūṣaṇa niśā
mañjiṣṭhā madhukaṃ śṛṅga hyagadaḥ sarvakarmakṛt
84.138-2
candanañca śilākuṣṭha tvakpatrailāvdasarpapāḥ
māsī padmakvatsāsth surabhaubhavarocanā
84.140
spṛkkā hiṅgulāmajja śatapuṣyā priyaṅgavaḥ
piṣṭvā sarvaviṣonmātho nāmnā candrodayo'gadaḥ
84.141
śyāmebha pāṭalī kṛṣṇā mañjiṣṭhā kiṇho śilā
kovidāroṣaṇe cakra niśe dadhyaparājitam
84.142
bṛhatī madhukañcaiva gomūtreṇa prapeṣayet
eṣa sūryyodayo nāmnā viṣarakṣāmayo'gada'
84.143
apāmārgasya vījāni śirīṣasya tathaiva ca
dve mede kākamācī ca gavāṃ mūtraṇa peṣayet
84.144
sarpireteṣu saṃsiddha viṣasaśamanaṃ param
amṛtaṃ nāma vikhyāta mapi sañjīvayenmṛtam
84.145
nāgadantī trivṛddantī snukpayaḥ palikaiḥ samaiḥ
gavāṃ mūtrāḍhake siddhaṃ sarpiḥ sarvaviṣāpaham
sarpakīṭaviṣāttāṃnāṃ garārttānāñca śasyate
84.146
taṇḍulīyakasūlena gṛhadhūmena caikataḥ
kṣīreṇa saghṛtaṃ siddha samastaṃ viṣaroganut
84.147
madhuka tagara kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ
punnāgamelavālūkaṃ nāgapuṣpītpalaṃ sitā
84.148
viḍaṅgaṃ candana patraṃ priyaṅgu dhyāmakaṃ tathā
haridre dve bṛhatyau ca śārivāśumatī balā
84.146-2
kalkairetairghṛta siddha majeyamiti viśrutam
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghranevājita kaicit
84.150
iti prajeyaghṛtam !
sarodhramabhayākuṣṭha markapuṣpīṃ tathotpalam
nalavetasamūlāni sarala surasā tathā
84.151
sakālindīṃ samañjiṣṭhā manantā saśatāvarīm
śṛṅgāṭakaṃ samaṅgāñca padmakesaramityapi
84.152
kalkīkṛtya pacetsarpiḥ payo dattvā caturguṇam
samyak pakke'vatīrṇe ca mṛtaśīte viniikkṣapet
84.153
sarpistulyaṃ bhiṣak kṣaudra śtarakṣaṃ nidhāpayet
viṣāṇi hanti durgāṇi jaṅgamasthāvarākhi ca
84.154
kṛtrimāṇi ca yāvanti garadoṣakṛtāni ca
sparśādeva viṣa hanti garairupahatatvacam
84.155
yogo'ya tamaka kaṇḍū māsādañca visaṅgatām
nāśayatyañjanābhyaṅga pānavastiṣu bhojane
84.156
sarpakīṭākhulūtābhidaṣṭānā viṣagutparam
mṛtyupāśahara nāma ghṛtametat prakīrttitam
84.157
iti mṛtyupāśrāpaha ghṛtam
atha dūṣīviṣacikitsāmāha
dūṣīviṣāttaṃ susvinnamūrddhaṃ cādhaśca śodhitam
pāyayedagadaṃ mukhya mida dūṣīviṣāpaham
84.158
pippalī dhyāmakaṃ māsī lodhramilā suvarcalā
bālaka paripelā ca tathā kanakagairikam
84.156-2
caudrayukto'gado hyeṣa dūṣīviṣamapohati
dūṣīviṣārināmāyaṃ na kaiścidapi bādhyate
84.160
anyairupaviṣaistītrairekaikatvā tu bhūribhiḥ
kālāntarajighāṃsāye kriyate ca garantu tat
84.161
kṛśālasyārucikhāsā stī vai cāgnimārdavam
avipākābalatvañca kuryyādupacito garaḥ
84.162
aṅkoṭamūlaṃ niṣkāthya saphāṇitaghṛtaṃ lihet
tailāktaḥ svinnasarvāṅgo garadoṣaviṣāpaham
84.163
śarkarācaudrasaṃyukta cūrṇaṃ tāpyasuvarṇayoḥ
lehaḥ praśamayatyugra nānāyogakṛtaṃ viṣam
84.164
vṛṣanimbapaṭolānā kvāthenāpi paced ghṛtam
abhayāgarbhita toya metadārogyadaṃ param
84.165
rajanodvayamañjiṣṭhā pataṅgajagakeśaraiḥ
śītāmbupiṣṭairālepaḥ sadyo lūtāṃ vināśayet
84.166
kaṭabhyarjunaśirīṣa ślelukṣīrīdrumatvacaḥ
kaṣāyakalkacūrṇāḥ syuḥ kīṭalūtātraṇāpahāḥ
84.167
candanaṃ padma ka kuṣṭhaṃ nataṃ cośīrapāṭale
nirguṇḍīśārivāśailulūtāviṣaharo'gadaḥ
84.168
candanaṃ padmakośīraṃ śirīṣaṃ sindhuvāriṇā
cauraśuktā nataṃ kuṣṭha śārivodīcyapāṭalāḥ
śletumbarau ca piṣṭo'yaṃ lūtāyā viṣanāśanaḥ
84.166-2
phalinīdviniśācaudra sarpirbhiḥ padmakāhvayaiḥ
aśeṣakīṭalūtānā magadaḥ sarvakāmikaḥ
84.170
karañjārkapayo vājimārakaiḥ saviṣānalaiḥ
sācoṭasvarasaiḥ siddhaṃ taila lūtāvraṇāpaham
84.171
iti lūtāviṣacikitsā
hṛdanaṃ jālinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkoṭayorapi
virecane trivṛddantī triphalākālka iṣyate
84.172
śirīṣasya ca mūla vā sacaudraṃ taṇḍulāmbunā
aṅkoṭasya vā mūla vastamūtreṇa kalkitam
pānālepanayoktaṃ sarvākhuviṣanāśanam
84.173
viśālāṅkoṭamūlañca tilamūlaṃ sitāmadhu
ghṛtenākhuviṣa hanti pītamātrañca dustaram
84.174
kusumbhapuṣpagodanta svarṇakṣaurīkapotaviṭ
dantītrivṛtsaindhavailā kiṇihī phāṇita tathā
kṣaureṇākhuviṣa hanti pītā tilakamañjarī
84.175
trikaṭukādyaśca hito gomayasvaraso'ñjane
kapityagomayarasau sacaudro leha iṣyate
84.176
mārjārakasya pittena pīto māṃbharaso'sṛjā
sopadravamapi kṣipra jayenmūṣakajaṃ viṣam
84.177
gavākṣīvilvakākola tilamūlāḥ saśarkarāḥ
madhvājyasaṃyutāḥ pītā mūṣikaviṣanāśanāḥ
84.178
vilvakākālayormūlaṃ girikarṇāstilasya ca
eteṣāṃ madhusarpirbhyāṃ pānamākhuviṣāpaham
84.179
taṇḍulīyakamūlena siddha sarpiḥ pibennaraḥ
mūṣikāṇā viṣaṃ tena nāśamāyāti satvaram
84.180
iti ākhuviṣacikitsā
daṃśastvalarkadaṣṭasya dugdhayuktena sarpiṣāṃ
prasiñcādagadaistaistaiḥ purāṇañca ghṛtaṃ pivet
84.181
mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṃ dhattūrakānvitam
sataṇḍulodakaiḥ piṣṭvā chāgronmattabhavairdalaiḥ
pakvālarkaviṣeṇārttaḥ khādettadviṣanāśanam
84.182
pibeddhattūrakaśikhāṃ kṣīreṇa paripeṣitām
aṅkolavaṃśajāṃ vāpi śvaviṣaghnīṃ prayatnataḥ
84.183
kāṃkodumbarabhūlantu dhattūraphalakānvitam
pibettaṇḍulatoyena sārameyaviṣāpaham
84.184
aṅkoṭottaramūlotthaṃ kaṣāyasya paladvayam
sarpiṣaśca palaṃ pīta malarkaviṣanāśanam
84.185
rasenoṣaṇavaidehī vacāgopittakalkitaḥ
pānanasyāñjanālepaiḥ śvadaṃṣṭrāviṣahāḥ parāḥ
84.186
jalavetasavṛkṣasya mūlaṃ kuṣṭha pacejjale
sakvāthaḥ śītalaḥ peyaḥ parañca viṣanāśanaḥ
84.187
sadyo vṛścikajaṃ daṃśaṃ cukratailena secayet
vidārigandhāsiddhena kavoṣṇenetareṇa vā
84.188
lavaṇottamayuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ
siñcetkoṣṇārenālena sakṣāralavaṇena vā
84.189
śikhikukkuṭavarhāṇi saindhavaṃ tilasarpiṣā
dhūpo hanti prayuktastu kīṭavṛścikaja viṣam
84.190
ghṛtena saindhava pītvā vṛścikasya viṣaṃ jayet
84.191
tālanimbadala keśājīrṇañca lavaṇaṃ ghṛtam
dhūpo vṛścikaviddhasya śikhipatra ghṛtena vā
84.192
arkakṣīreṇa sapiṣṭaṃ lepādbījaṃ palāśajam
vṛścikārttiṃ haret kṛṣṇā saśarīṣaphalā tathā
84.183-2
anodvāsaindhavaṃ hiṅgu jātīpatraṃ sanāgaram
gośakṛdrasasaṃpiṣṭa guṭikā vṛścikārttinut
84.184-2
jīrakasya kṛtaḥ kalko ghṛtasaindhavasaṃyutaḥ
sukhoṣṇo vṛścikārttānāṃ pralepo madhunā saha
84.185-2
gandhamāghrāya mṛditasūryāvarttadalasya ca
vṛścikairvyadhito jantuḥ kṣaṇādbhavati nirviṣaḥ
84.186-2
kāsamardakapatnañca mūlañca kuśakāśayoḥ
carvayitvā ca phūtkāraḥ karṇe vṛścikajaṃ haret
84.187-2
pārāvata śakṛtpathyā tagaraṃ viśvabheṣajam
bījapūrarasopetaḥ paramo vṛścikāgadaḥ
84.188-2
somavalko'śvakarṇaśca gojihvā haṃsapādikā
rajanyau gairikālepo nakhadantaviṣāpahaḥ
84.186-3
śamīnimnajaṭāpatravalkalaiḥ kathitairjalaiḥ
nakhadantakṣata puṃsāṃ nāśāya pariṣivayet
84.200
mañjiṣṭhāpadmakośīrai dhānyakaiḥ paripeṣitaiḥ
saghṛtairlepanaṃ dadyā nnakhadantaviṣāpaham
84.201
dviniśāgairikālepo nakhadantaviṣāpahaḥ
gojihvāmadhunā lepo nakhadantaviṣapraṇut
84.202
lepaḥ pradīptatailena kharjjūraviṣanāśanaḥ
haridrādvayalepo vā sagairikamanaḥśilaḥ
84.203
kuṅkuma tagaraṃ śigru padma ka rajanaudvayam
agado jalapiṣṭo'ya śatapadviṣanāśanaḥ
84.204
kṛṣṇavetrasya niḥkvāthaḥ kalko vā ghṛtamiśritaḥ
śṛṅgīmatsyaviṣa hanti dhūmo vā varhipakṣajaḥ
84.205
kīṭadaṣṭakriyāḥ sarvāḥ samānāḥ syurjalaukapām
84.206
śirīṣakaṭabhīpārtha śailukṣīridrumatvacaḥ
viṣaṃ jalaukaṣāṃ ghnanti prayuktāḥ pānalepayoḥ
84.207
kīṭaghntulasīmūrlaṃ pītaṃ yaṣṭyaisukalpitam
meghanādabṛhanmūlaṃ tathā gavyena sarpiṣā
84.207-2
kṣaurivṛkṣatvacālepaḥ kīṭadaṣṭaviṣāpahaḥ
84.208
hiṅgukoṣṭhanatavyoṣa pāṭhājantughnasaindhavaiḥ
sakṣārātiviṣaistulyai rlepaḥ kīṭaviṣapraṇut
84.210
lāṅgalīnirviṣālābū jālinīmūlabījakaiḥ
lepo dhānyāmbunā piṣṭaḥ piṇḍikā kīṭanāśanaḥ
84.211
vacāhiṅguviḍaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī
pāṭhāprativiṣāvyoṣaṃ kāśyapena vinirmitam
daśāṅgamagadaṃ pītvā sarvakīṭaviṣaṃ jayet
84.212
pippalikānirdaṣṭānāṃ makṣikāmaśakaistathā
gavāṃ mūtrayuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛtkṛtaḥ
84.213
dattvā gugguludhūpaṃ komalakhavipatrapiṇḍikā saghṛtā
baddhā kṣate'tilohitakācaṇḍādaṃśavikṣatiharī
84.214
sarjarasena seko sandaṃśenāpi kaṇṭakoddharaṇam
varaṭīdaṃṣṭraviṣasya praśamanametadvayaṃ dṛṣṭam
First 200 of 218 passages. Read on
Linked texts (21)
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Āyurvedadīpikā (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya) — Sanskrit
- Kāmaratna (Nityanātha) — Nityanātha, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Kṣemakutūhala — Kṣemaśarman 1549, Sanskrit
- Śārṅgadharapaddhati — Śārṅgadhara, Sanskrit
- Vīramitrodaya — Rāmamiśra, Sanskrit