Cikitsasarasangraha (Vangasena) 93

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 93

Language: Sanskrit

93.1

atha vastikarmmādhikāramāha
vastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate
masarge sannipāte ca vastireva sadā hitaḥ

93.2

samuddhate vāyuvege nānyā vastisṛte kriyā
pavanāviddhatoyasya velā vegamivodadheḥ

93.3

vāte vātolvaṇe vyādhau vastiḥ śastaḥ sa ca tridhā
nirūhonvāsanākhyaśca liṅge cottarasañjñitaḥ

93.4

kaṣāyakṣīrato vastirnirūhaḥ sa nigadyate
yaḥ snehairdīyate sa syādanuvāsanasañjñakaḥ

93.5

vastibhirdīyate yasmāttasmādvastiriti smṛtaḥ
nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ budhaiḥ

93.6

nirūho doṣaharaṇādrohaṇādathavā tanoḥ
āsthāpayedvayo deha yasmādāsthāpana' smṛta'

93.7

niśānuvāsanāt sne ho'nvāsanaścānuvāsanaḥ

93.8

viriktasampūrṇahitāśanasya āsthāpya śayyāmanudīyate yat
taducyate vāpyanuvāsanañca tenānuvāsaśca babhūva nāma

93.6-2

utkṛṣṭāvayave dānādvastiruttarasañjñitaḥ
nirūhamātrā prathame prakuñco vatsarāt param

93.10

prakuñcavṛddhi' pratyabda' yāvat ṣaṭprasṛtāstata'
prasṛtaṃ varddhayedūrdhva dvādaśāṣṭādaśāvadhi

93.11

āsaptateridaṃ mānaṃ daśaiva prasṛtaṃ param
yathāyathaṃ nirūhasya pādomātrānuvāsane

93.12

suvarṇarūpyatraputāmrarīti kāsyāyasāsthidrumaveṇudantaiḥ
nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistaiḥ kāryāṇi netrāṇi sukarṇikāni

ṣaṭdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni ṣaḍviṃśatirdvādaśavarṣajānām
syurmuṅgakarkandhusatīnavāhi chidrāṇi vartyā pihitāni cāpi13
yathā vayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyā mūlāgrayoḥ syuḥ pariṇāhavanti
ṛjūni gopucchasamākṛtīni ślakṣṇāni ca syurguṭikāmukhāni14
syātkarṇikaikāyacaturthabhāge mūlāśrite vastinibandhane dve
jāraṅgavo māhiṣaddhāriṇau vā syācchaukaro vastirajasya vāpi15
dṛḍhastanurnaṣṭaśirovigandhaḥ kaṣāyarakta' sumṛdustu siddhaḥ
nṛṇāṃ vayo vīkṣya yathānurūpaṃ netreṣu yojyastu subaddhasūtraḥ

93.17

netrābhāve hitā nāḍī nalavaṃśāsthisambhavā
vastyabhāve hitaṃ carma vastraṃ vāpi hitaṃ ghanam

93.18

dvādaśāṅgulakaṃ netraṃ kalāya yavarandhrakam
aṅgule karṇikāyuktaṃ mukhe vṛttaṃ samaṃ mṛdu

93.16-2

virecanāṅgate saptarātre jātabalāya vai
kṛtāhārāya sāyāhne vastirdeyo'nuvāsanaḥ

93.20

uttamasya palaiḥ ṣaḍbhirmadhyamasya palaistribhiḥ
tadarddhana ca hīnasya tridhā mātrānuvāsane

93.21

prasṛtasya palārddhana palasya picunā tathā
tadarddhasyārddhakarṣeṇa vṛddhiḥ kāryyā yathā kramam

93.22

ṣaṭpalaṃ tripalaṃ sārddhampalaṃ pūrṇe yathā bhavet

93.23

devadāruvacāgastrā śatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ
avacūrṇmapradātavya ṣaṭcaturddyamāṣakaiḥ

93.24

yadvā saindhavacūrṇena śatāhvena ca saṃyutam
cūrṇaṃ māṣaṃ pale snehe sindhujanmaśatāhvayoḥ

93.25

kṣīraṃ na cedvaitaraṇaṃ pradāya hyaheśyahe vāpyanuvāsanīyaḥ

93.26

utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare vasti nidhāpayet
anyathā nihito vastirnaivāntaḥ samprapadyate

93.27

prasupta vāmapārśvena kṛtānnamanuvāsayet

93.28

vāmāśrayā hi grahaṇīgudañca tatpārśvamaṃsthasya gudopalabdhiḥ
līyanta evañcalayaśca tasmātsavye ca pārśve hitavastidānam

93.36

prasāritaikajaṅgena kāryyā'nyoparikuñcitā
vasti savye kare kṛtvā dakṣiṇe nāvapīḍayet

93.30

tathāsya netraṃ praṇayet snigdhe svinnamukha gude
ucchvāsya vastervadanaṃ baddha hastamakampayan

93.31

pṛṣṭhavaṃśamprati tato nātidrutavilambitam
nātivegaṃ nātimanda sakṛdeva prapīḍayet

93.32

sāvaśeṣamakurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati
nirūhadāne'pi vidhirayameva samīritā

93.33

śīte vasante ca divānuvāsyo rātrau śaradgīṣmaghanāgameṣu

93.34

snehavastirvidheyastu nāviśuddhasya dehinaḥ
snehavīryyantathā datte dehaṃ nānuvisarpati

93.35

aśuddhamapi vātena kevalenātipīḍitam
ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānuvāsayet

93.36-2

tataḥ praṇihite snehe uttāno vākśataṃ bhavet
prasāritaiḥ sarvagātraistathā vīryyaṃ prasarpati

93.37

ākuñcayecchanaistrīṃstrīñjakthibāhu tataḥparam
tāḍayettalayorenaṃ trīṃstrīnvārān śanaiḥ śanaiḥ

93.38

sphijoścainaṃ tataḥ śroṇīṃ śayyā trīṃstṛttakṣipeḍudhaḥ
eva praṇihite vastau mandāyāso'tha mandavāk

93.36-3

svāstīrṇe śayane kāma māsītācārika tataḥ
kūrpare jānunī caiva kuryyāttrīṇi gatāgatam

93.40

pāṇipādabale cāsya hantavye muṣṭinā tadā
trikasañcālanaṃ cāpi kuryyādvāratraya tataḥ

93.41

bhavet sukhoṣṇañca tathā nireti sahasā sukham
yathocitātpādahīnaṃ bhojayitvānuvāsayet
nityamekāntare vāpi doṣakāyāgnyapekṣayā

93.42

snehena pāṇiṅgu lipikaṇḍikādyā ye cāpi gātrāvayavā rugātrttāḥ
tāṃścāvamṛdgīta sukhaṃ tataśca nidrāmupāsīta kṛtopadhānaḥ

93.43

anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam
dhānyaśuṇṭhokaṣāyaṃ vā snehavyāpattināśanam

93.44

pittottare kaṭūṣṇāmbhastāvanmātra pibedanu
snehājīrṇaṃ śamayati śleṣmāṇaṃ tadbhinatti ca

93.45

pavanasyānukūlatva kuryyāduṣṇodaka nṛṇām
kvāthārddhamātrayā prātarddhānyaśūṇṭhījalaṃ pivet

93.46

yasyānuvāsano dattaḥ sadyaeva śramaṃ vrajet
atyuṣṇo vātiśīto vā vāyunā vā prapīḍitaḥ

93.47

amātro'dhikamātro vā gurutvādvahubheṣajaḥ
tasyānyo'lpataro deyo na hi snihyati tiṣṭhati

93.48

trīṃśca yāmānanuvarttate ca sneho naraḥ syānna viśuddhadehaṃḥ

93.46-2

aśuddhamapi vātena kevalenātipīḍitam
snehapragāḍhairmatimānnirūhaiḥ samupācaret

93.50

rūkṣasya bahuvātasya dvau trīnvāpyanuvāsanān
dattvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet

93.51

na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana
sūkṣmatvāt śūnyakoṣṭhasya kṣipramūrddha madho nayet

93.53

eka tathā trīn kaphaje vikāre pittātmake pañca tu sapta vāpi
vāte tu caikādaśadhā punarvā vastīnayugmān kuśalī vidadhyāt 52
sadānuvāsayedbhukta sārdrapāṇiṃ nara bhiṣak
jvara vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ

93.54

na cātisnigdhamaśana bhojayitvānuvāsayet
manda mūrcchāñca janaye dvidhāsnehaḥ prayojitaḥ

93.55

snehavasti nirūha vā naikamevābhyasecciram
snehātpittakaphotkleśau nirūhātpavanādbhayam

93.56

tasmānnirūḍho'nuvāsyo nirūhyaścānuvāsitaḥ
naivaṃ pittakaphotkleśau syātā na pavanādbhayam

93.57

nirūhaśodhitermārgaiḥ snehaḥ samyagvisarpati
apetasarvadoṣāsu nāḍīṣviva vahirjalam

93.58

ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna duṣyati
kuryādvastiguṇāṃścāpi jīrṇastvalpaguṇo bhavet

93.56-2

yasya nopadravaṃ kuryāt snehavastirani sṛtaḥ
sarvo'lpo vāvṛto raukṣyādupekṣyaḥ saṃvijānatā

93.60

anāyāntamahorātrāt snehaṃ sopadravaṃ haret
snehastāvanāyāte nānyaḥ snehaḥ praśasyate

93.62

kuṣṭhakramukakalkantu pāyayettakrasaṃyutam
auṣṇāttaikṣṇyāt saratvācca vasti tasyānulomayet
gomūtreṇa trivṛtpathyākalkaṃ vātānulomanam || 61-
aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ
tadāṅgasadanādhmāne śūlaṃ śvāsaśca jāyate

93.63

pakvāśayagurutvañca tadā dadyānnirūhaṇam
tīkṣṇa tīkṣṇauṣadhaireva siddha cāpyanuvāsanam

93.64

bhayonmādatṛṣāśoṣārjīrṇāśaucapramehinaḥ
mūrcchākuṣṭhodarasthaulyakāsaśvāsakṣayāturāḥ

93.65

śoṣabhramamadacchardiyutāḥ vastyasahā'balāḥ
nāsthāpyā nānuvāsyāśca vātarogārhate narāḥ

93.66

udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānava
avaśyaṃ sthāpanīyāśca nānuvāsyāḥ kathañcana

93.67

anena vidhinā sapta tathāṣṭau vā navaiva vā
vidheyā vastayo nṛṇāmantarārntarnirūhaṇam

93.68

viṣṭabdhānilaviṇmūtraḥ sne hahīno'nuvāsanaḥ
dāhakla mapipāsāttikaraścāpyanuvāsanaḥ

93.66-2

sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya vā
śoṣacoṣau vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ

93.70

śuddhasya dūrānugate snehe snehasya darśanam
mukhe sarvendriyāṇāṃ vāpyupalepo'vasādanam

93.71

snehagandhi mukhañcāpi kāsaśvāsāvarocakāḥ
atipīḍitavattatra vidhirākhyāpanaṃ tathā

93.72

gale niṣpīḍya tatrāśu kampayettaṃ prayatnataḥ
kāryaṃ nasyaṃ sutīkṣṇañca tīkṣṇaṃ vāpi virecanam

93.73

utkleśo glāniraṅgasya sādaḥ parvvavyathāruciḥ
nireti snehasamiśraṃ purīṣaṃ bahuśo mṛdu

93.74

īṣatsthyaulyaṃ bhavet kukṣi guḍhavaṅkṣaṇavastiṣu
snigdhasyaitāni liṅgāni jānīyādanuvāsane

93.75

jīrṇānnamaya sāyāhne snehapratyāgate punaḥ
laghvanna bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi

93.76

dattastu prathamo vastiḥ snehayedvastivaṅkṣaṇau
samyagdatto dvitīyastu koṣṭhasthamanilaṃ jayet

93.77

balavarṇau ca janayettṛtīyastu prayojitaḥ
rasa caturtho raktantu pañcamaḥ snehayedapi

93.78

ṣaṣṭhastu snehayenmāṃsa medaḥ snihyati saptamaḥ
aṣṭamo navamaścāsthi tathā majjānameva ca

93.76-2

eva śukragatān doṣān dviguṇaḥ sādhu sādhayet
aṣṭādaśāṣṭādaśakān yo vastīnā niṣevate
yathoktena vidhānena parihārakrameṇa tu

93.80

sa kuñjarabalo'śvasya javatulyo'maraprabhaḥ
vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyurnaro bhavet

93.81

āpādatalamūrddhasthān doṣān pakvāśayasthitaḥ
vīryeṇa vastirādatte meṣādityo rasāniva

93.82

pakvāśayādvastivīryya khadehamanusarpati
vṛkṣamūle niṣiktānā mapāmyū ra iva drumam

93.83

na cāpi vastiḥ sahasā kevalaḥ sammalo'pi vā
pratyeti vīryyaṃ tvanilai rapānādyaiḥ praṇīyate

93.84

mūle niṣikto hi yathā drumaḥ syānnīlacchadaḥ komalapallavaśca
kāle bṛhatapuṣpaphalānubandhastathā naraḥ syādanuvāsanena

93.86

mugdhāśca ye saṅkucitāśca kecit ye paṅgavo ye'pi ca bhagnagātrāḥ
yeṣāñca śākhāsu caranti vātāḥ śasto viśeṣeṇa hi teṣu vastiḥ85
āglāpite prāggrathite purīṣe śūle ca bhaktānabhinandane ca
evaprakārāśca bhavanti kukṣau ya āmayāsteṣu ca vastiriṣṭaḥ

93.88

yāśca striyo vātahatopasargā garbhanna vindanti nṛbhiḥ sametāḥ
kṣīṇendriyā ye ca narā kṛśāśca vastiḥ praśastaḥ paramo hi teṣu 87
uṣṇābhibhūteṣu tathātiśītān śītābhibhūteṣu tathā sukhoṣṇān
tanpratyanīke'tha samuktayuktyā sarvatra vastīn pravibhajya dadyāt

93.86-2

na bṛṃhaṇīyānvidadhīta vastīn viśodhanīyeṣu gadeṣu vaidyaḥ
kuṣṭhapramehādiṣu medṛgeṣu nareṣu ye cāpi viśodhanīyāḥ

93.82-2

kṣīṇakṣatānāmaviśodhitānā na śoṣiṇā no kṛśadurbalānām
na mūrcchitānā vidadhīta vastiṃ yeṣāñca doṣāḥ punarūrddhagāḥ syuḥ60
śākhāgatān koṣṭhagatāśca rogānmarmeddhi sarvāvayavārddhagāśca
ye santi doṣā na tu kaścidanyo vāyoḥ para janmani heturasti 61
viṇmūtrapittādimalāṃśayānāṃ vātāpahaḥ saukhyakaraśca yasmāt
tasmānna vātaikasamāśrayāṇā vasti vinā bheṣajamanyadasti
tasmāccikitsārthamiti bruvanti sarvā cikitsāpi vāstameke

93.63-2

guḍūcyeraṇḍapūtīka bhārgīvṛṣaka rauhiṣam
śatāvarīṃ sahacara kākanāsā palonmitān

93.64-2

yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān
caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā droṇaśeṣeṇa tena ca

93.65-2

pacettailāḍhaka peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitai
anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut

93.96

jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām
jīvakarṣabhakau kṛṣṇā kākanāsā śatāvarīm

93.97

svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭīṃ vacām
piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayettu caturguṇe

93.98

bṛṃhaṇa vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivarddhanam
mūtraretorajo doṣān harettadanuvāsanāt

93.99

nirūhavastirbahudhā bhidyate kāraṇāntaraiḥ
taireva tasya nāmāni kṛtāni munipuṅgavaiḥ

93.100

vātavyādhāvudāvartte vātāsṛgviṣamajvare
mūtrakṛcchrodarānāha mūtradoṣāśmarīṣu ca

93.101

hṛdgrahasṛgdaramandāgni prameheṣu nirūhaṇam
śūle'mlapitte hṛdroge yojayedvidhivad budhaḥ

93.102

madhusnehanakalkākhyāḥ kaṣāyā vā matāḥ kramāt
trīṇi ṣaḍdvādaśa trīṇi palānyanilarogiṣu

93.103

pitte catvāri catvāri dve dve caiva catuṣṭayam
ṣaṭtrīṇi dvādaśatrīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam

93.104

nātyucchritaṃ nāpyatinīcapāda sapāṭhapīṭha śayana praśastam
pradhānamṛdvāstaraṇopapanna prāk śīrpaka śuklapaṭottarīyaṃ

93.105

prakṣipya vastre mathita khajena subaddhapucchānananirvalokam
aṅguṣṭhamadhyena mukha vidhāya gṛhṇīta vaidyo nijasavyahaste

93.106

tailāktagātraṃ kṛtamūtraviṭka nātikṣudhārtta śayane manuṣyam
same sudeśe nataśīrṣakañca nātyucchritonāstaraṇopapanne

93.106-2

savyena pārśvena sukha śayānaṃ ṛvarjudehañca bhujopapannam
niṣkuñca savyetaramasya sakthi vāma prasāryya praṇayecca vastim 107
snigdhe gude netracaturthabhāgaṃ snigdhairjanairañcitapṛṣṭhavaṃśam
ākampanāvepanalāghavādīn pāyorguṇaiścāpi hi darśayadbhiḥ108
prapīḍya caikagrahaṇena datte netraṃ śanaireva tato'pakarṣet
tiryak praṇīte na gatā ca dhārā gudaṃ praṇaśyeccalite ca netre

93.112

dattaṃ śanairnāśayameti vastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitastu
śītastu viṣṭabhya karoti dāhaṃ mūrcchāñca tāpañcatimātramuṣṇaḥ110
snigdho'gnināśaṃ pavanaṃ virūkṣastathālpamātro'lavaṇastvayogam
karoti mātrābhyadhiko'tirogaṃ cāmantu sāndraḥ sucireṇa caiti111
dāhātisārau lavaṇo'tikuryāttasmāt suyuktyā samameva dadyāt
vidvātavegañca vidhāya datte niṣkṛṣyamukte praṇayecca śeṣam

93.113

anuvāsitamabhyaktaṃ svinnaṃ snehairnirūhayet
anuvāsya snigdhatanuṃ tṛtīye'hni nirūhayet
madhyāhne kiñcidāvṛtte nirūhantu samācaret

93.114

savyaṃ prasārayet sakthi dakṣiṇañcopakuñcayet
madhyāhne sumanā jīrṇe niranno vāgyato naraḥ

93.115

vastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇenāvapīḍayet
ekenaivāvapīḍena na drutaṃ na vilambitam

93.116

tato netramapanīya triṃśanmātrā pīḍanakālādavecyottiṣṭha
iti āturaṃ brūyāt| āturamupaveśayedutkaṭakaṃ vasterāgamanāyeti nirūha pratyāgamanakālo muhūrtto bhavati
yāvatpratyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam
nimeṣonmeṣakālañca sā mātrā parikīrttitā

93.117

anena vidhinā dadyāstrīn vastiviśāradaḥ
dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārhataḥ

93.118

samyagnirūḍhaliṅge tu. prāpte vastiṃ nivārayet
api hīnaṃ kramaṃ kuryānnaiva kuryādatikramam
viśeṣāt sukumārāṇā tīna eva kramo mataḥ

93.118-2

mṛdurvastiḥ prayoktavyo viśeṣādvālavṛddhayoḥ
tayostīkṣṇā prayuktastu dhruva hanyādbalonjamo

93.121

sasneha eka pavane nirūho dvau svāduśītau payasā ca pitte
traya samūtrāḥ kaṭūkoṣṇarukṣā kaphe nirūhā na pare vidheyā 120
eko'pakarṣatyanila svamārgātpitta dvitīyastu kapha tṛtīyaḥ
pratyāgate koṣojalāvasiktā' śālyannamadyāttanunā rasena

93.122

jīrṇe ca sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukttānuvāsyaḥ parirakṣaṇārtham
nirūhaṇādbārgamanena tailenāmlānilakṣauṣadhasādhitena

93.124

dattvā sphijī pāṇitalena tālaṃ snehasya śīghrāgamanāya vaidyaḥ123
alpālyavegoviṅvātahīno hīnaniruhaṇaḥ
mūrcchāśūlakaphaprāyo mahāvego'tiśabditaḥ

93.125

yasya mūtra purīṣañca kapho vāyuśca gacchati
krameṇa laghutā caiva sunirūḍha sa mānavaḥ

93.126

sunirūḍha tato jantu' snāta bhuktvāaudanam
yathoktena vidhānena yojayet snehavastinā

93.127

tadaṅgatvasya pavanādbhaya valavadiṣyate
ramaudano'nuśastaśca tadahasyānuvāsanam

93.128

samyagnirūḍha tailākta jalenoṣrṇena secitam
alpasneha jāṅgalena rasenārddhantu bhojinam

93.126-2

yājayedalpamātreṇa tattakṣaṇa snehavastinā
paścādvahnibala jñātvā pavanasya viceṣṭitam
annopastambhite koṣṭhe snehavastirvidhīyate

93.130

dvāhe tryahe cāṅgatha pañcame ca dadyānnirūhādanuvāsanañca

93.131

viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ
āsthāpane snehavastau samyagdatte tu lakṣaṇam

93.132

anāyāntaṃ muhūrttāntaṃ nirūhaṃ śodhanairharet
nirūhaireva matimān kṣāramūtrāmlasaṃyutai

93.133

viguṇānilaviṣṭabdhaṃ ciraṃ tiṣṭhannirūhaṇam
śūlāratijvarāṭopānmaraṇāñca prapadyate

93.134

na tu bhuktavate deyamākhyāpanamiti sthiti
śrāmaṃ taduddhared bhuktaṃ chardiṃ vā janayed bhṛśam

93.135

kopayetsarvadoṣānvā tasmāddadyādabhojine

93.136

śrāvasthikaṃ kramaṃ cāpi natvā kāryyaṃ nirūhaṇam
male'pakṛṣṭe doṣāṇāṃ balavattvaṃ na vidyate

93.137

atiprapīḍito vasti prakramyāmāśayaṃ gataḥ
vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate

93.138

chardihṛllāsamūrcchādīn prakuryyāddāhameva ca
tatra tūrṇaṃ galāpoḍaṃ prakuryyādavadhūnanam

93.136-2

śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān
dattvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam
vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtatrayam

93.144

ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtaṃ kṣipet
sampūrcchite kaṣāyantu dhetu prasṛtasammitam
nyagrodhādigaṇakvāthaḥ kākolyādisamāyutaḥ
vidheyā vastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ

93.145

nyagrodhādigaṇakvāthā pippalyādisamāyutāḥ
sakṣaudramūtrā deyāḥ syurvastayaḥ kupite kaphe

93.146

śarkarekṣurasakṣaudra ghṛtayuktāḥ suśītalāḥ
kṣīrivṛkṣakaṣāyāḍhyā vastayaḥ śoṇite hitāḥ

93.147

priyaṅgvādigaṇakvāthā ambaṣṭhādisamāyutāḥ
sakṣaudrāḥ saghṛtā vāpi vastayo grāhiṇo hitāḥ

93.148

vidārīrāvatonmeṣu śālmalīdhanvanāṅkurāḥ
kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayuktā nāmnā picchilavastayaḥ

93.149

vārāhamāhiṣaurabhra vaiḍālaiṇeyakaukkuṭam
sadyaskamasṛgājaṃ vā deyaṃ picchilavastiṣu

93.150

mātrā picchilavastīnāṃ palairdvādaśabhirmatā

93.151

dyādanutkleśanaṃ pūrvaṃ madhyaṃ doṣaharaṃ punaḥ
paścātsaṃśamanīyañca vastiṃ dadyādvicakṣaṇaḥ

93.152

eraṇḍamūlaṃ madhukaṃ pippalīsaindhavaṃ vacā
hapuṣāphalakalkaśca vastirutkleśanaḥ smṛtaḥ

93.153

śatāhvā madhukaṃ vilvaṃ kauṭajaṃ palameva ca
sakāñjikaṃ sagomūtro vastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ

93.154

priyaṅgurmadhukaṃ mustaṃ tathaiva ca rasāñjanam
sakṣauraḥ śasyate vastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ

93.155

śodhanadravyaniḥkvāthāstatkalkaiḥ srehasaindhavaiḥ
yuktyā khajena mathitā vastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ

93.156

iti śodhanavasti
triphalākvāthagomūtrai kṣaudrakṣārasratāyutāḥ
ūṣakādipratīvāpā vastayo lekhanāḥ smṛtāḥ

93.157

iti lekhanavasti
bṛṃhaṇadravyaniḥkkāthāḥ kalkairmadhurakairyutāḥ
sarpirmāṃsarasopetāḥ vastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ

93.158

iti bṛṃhaṇavasti
śatāhvā śigru siddhārtha vakrākrauñcavacāghanaiḥ
rāṭhendrayavasindhūtthaiḥ piṣṭairvastiḥ prakalpitaḥ

93.159

daśamūlīrasakṣaudra tailakāñjikayogataḥ
śodhano doṣanāśāya puṣṭivarṇāgnivarddhanaḥ

93.160

catvāro madanāḥ piṣṭāḥ kṣaudratailacatuṣpalam
kuḍava māsaniyyāṃsāccāṅgaṃ rucakāṅgavet

93.161

balavarṇakaro vastihṛdyo māsabalapradaḥ
vātaśoṣitadehānā bṛṃhaṇaḥ sthairyyakārakaḥ

93.162

paṭolanimbabhūnimba rāstrāsaptacchadāmbhasaḥ
catvāraḥ prasṛtā hyeko ghṛtātsarṣapakalkataḥ
nirūhaḥ pañcatikto'ya mehābhiṣyandanāśanaḥ

93.163

viḍaṅgatiphalādantī mustākhuparṇikāstathā
kaṣāyāḥ prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān
viḍaṅgādikaṣāyeṇa nirūhaḥ kaphanāśanaḥ

93.164

iti viḍaṅgādinirūha
madhutailāt prakuñcāḥ ṣaṭ ṣaṭ cairaṇḍakaṣāyataḥ
yuktaḥ saindhavakarṣeṇa śatāhvārddhapalena ca

93.165

balyo vṛṣyo nirūho'ya malahanmadhutailikaḥ
gulmodāvarttahṛdrogo mehahantā niratyayaḥ

93.166

eraṇḍakvāthatulyāśaṃ madhuttailapalāṣṭakam
śatapuṣpāpalāīena saindhavākṣeṇa saṃyutaḥ

93.167

balavarṇakaro vastirhṛthyo dīpanabṛṃhaṇaḥ
medo gulmakṛmiplīha gudodāvarttanāśanaḥ

93.168

madhutaile same syātā kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ
palārddha śatapuṣpāyā stato'ddhai saindhavasya ca

93.166-2

palenaikena saṃyuktaḥ khajena tu viloḍitaḥ
deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā madhuttailikasañjñakaḥ

93.170

tadeva madhuttailañca kvāthaḥ sarasasaindhavaḥ
pippalīphalayukto vastiryuktārathaḥ smṛtaḥ

93.171

catuṣpalaṃ tu madhunaḥ tailasyāpi catuṣpalam
eraṇḍamūlakvāthasya tathā deyaṃ palāṣṭakam

93.172

palārddha śatapuṣpāyā stato'ddhai saindhavasya ca
madanasya palañcaikaṃ yojyaṃ yuktyā vimardayet

93.173

rasacaurāmlamūtrāṇā mājyañca palamātrakam
khajenāloḍita koṣṇo madhuttailikasañjitaḥ

93.174

pādahīno'pi deyaḥ syādvastirlekhanabṛ haṇaḥ
dīpano gāḍhaviṭkaghnaḥ kramīṇā nāśanaḥ paraḥ

93.175

pācano niṣparihāraḥ sukhado nirupadravaḥ
puṭakaikapradānena siddho'ya vastiruttama.

93.176

kṣaudrājyakṣīratailānā prasṛta prasṛta bhavet
hapuṣāsaindhavākṣāśo vasti. syād yāpanaḥ paraḥ

93.177

gomūtrasya palānyaṣṭau gur̤āmlantakrayoḥ palam
śatāhvāsaindhave syātā makṣamātre pramāṇataḥ

93.178

deya āme'nile rūkṣastahattailapalānvitaḥ
udāvartte vātakoṣṭhe siddhavastiriti smṛtaḥ

93.176-2

iti siddhavasti
saindhavācca samādāya śatāhvākṣasamanvitam
gomūtrasya palānyaṣṭāvantikāyā' paladvayam

93.180

guḍasya tu pale dve tu sarvamālodya yatnataḥ
vastrapūtaṃ sukhoṣṇañca vasti dadyādvicakṣaṇaḥ

93.181

śūla viṭsaṅgamānāhaṃ mūtrakṛcchrañca dāruṇam
krimyudāvarttavātādīn sadyo hanyātprayojitaḥ

93.182

iti kṣāravasti
aṣṭau palāni mūtrasya ruvukvāthāccatuṣpalam
paladvaya tu tailasya mākṣikaprasṛtaṃ tathā

93.183

rasakaccaurasauvīra tintiḍīka palampalam
guḍādekaṃ pala dadyānmadanasya palaṃ tathā

93.184

śatapuṣpā vacā rāstrā kuṣṭhadāru ghanaṃ niśā
siddhārthakaṃ vilvapeśīyavānī saindhava balā

93.185

karṣāṇvitaṃ ślakṣṇapiṣṭa khajenāśu pramathya ca
yuñjyānnirūhavadvājño nirapāyaṃ mahadguṇam

93.186

mūtravastiriti khyātaḥ sarvavyādhiharaḥ paraḥ
iti mūtravasti
sindhūdbhavasya karṣamabhlikāyāḥ pala guḍāddhapalam
surabhīpayasaḥ kuḍavaḥ sarvairetaiḥ kṛto vasti'

93.187

īṣattailayuto'ya bhukte datte nihanti rogagaṇam
kaṭyūruṣṭhaśothaṃ śūla cāpānilaṃ ghoram

93.188

cirabhavamūrustambhaṃ gṛdhrasirogaṃ ca jānusaṅkocam
viṣamajvarāṇi ghora klaibyañca vināśayatyāśu

93.189

vastirvaitaraṇokto guṇagaṇayuktaḥ suvikhyātaḥ

93.190

bhojayitvā ca sāyāhne sarvvasyāyaṃ praśasyate
atha ceddalavān jantu rabhuktāpi tadā kvacit

93.191

daśamūlīkaṣāyasya palānyaṣṭau paladvayam
tailasya madhunaścātha śatāhnākṣaṃ prayojayet

93.192

akṣañca saindhavasyeṣṭaṃ vastirebhirmahāguṇaḥ
ātreyānumato hyeṣa bhukte yojyo vicakṣaṇaiḥ

93.193

nityamekāntaraṃ vāpi parihāravivarjitaḥ
sukumāreṣu vṛddheṣu strīṣu yantraṇabhīruṣu
dīyamāno nihantyāśu doṣānīkān sudustarān

93.194

vātaraktaṃ kṣayaṃ kāsaṃ kuṣṭhañca viṣamajvaram
aśmarīnmūtrakṛcchrañca gulmaplīhahalīmakam

93.195

vātapittabhavānrogān kaphajān sānnipātikān
tān sarvvānnāśayatyāśu balavarṇāgnivarddhanaḥ

93.196

nairūhikeṣu sarveṣu vastiṣu pravaro mataḥ
śukrasañjanano vṛṣyaścārddhamāvikasañjñakaḥ

93.197

śataśaḥ santi nirūhāḥ suśrutacarakādisunigaditāḥ
bhiṣajāṃ punaramunaiva vyavahāraścārddhamātreṇa

93.198

eraṇḍamūlaṃ triphalā palāṃśā hrasvyāni mūlāni palāni pañca
rāsnāśvagandhā sabalāguḍūcīpunarnavāragvadhadevadāru

93.208

bhāgāḥ palāṃśā madanrāṣṭayuktā jale dvikaṃse kathitoṣṭaśeṣe
yeṣā śatāhvā hapuṣā priyaṅgu sapippalīkaṃ madhukaṃ vacā ca 199
rasāñjanaṃ vāsakavījemustamakṣapramāṇaṃ lavaṇāṃśayuktam
samākṣikastailayuta. samūtro vastirnṛṇāṃ lekhanadīpanoya 1800
jaṅghorupādatrikapṛṣṭhaśūla kaphāhata mārutavigrahañca
viṇmūtravātagrahaga maśūlamādhmānaka māśmarīśarkarāñca

Linked texts (7)

Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
Āyurvedadīpikā (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya) — Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit