Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 98

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 98

Language
Sanskrit

98.1

iti baṅgasena saṅkalita anāgatāmayapratiṣedhādhikāra samāpta
atha dravyaguṇādhikāramāha
cakṣuṣyo madhuro vṛṣyo balyo dhātuvivarddhanaḥ
amlorasomatī hṛdyaḥ kledī dīpanapācanaḥ

98.2

dīpano jvaratṛṣṇāghna stiktaḥ śodhanaropaṇaḥ
pīḍano lekhanaḥ stambhī kaṣāyo grāhiropaṇaḥ

98.3

rasavīryyavipākānāmāśrayādravyamuttamam
uttarottarasaṃśleṣāditareṣā pradhānatā

98.4

satiktālavaṇaṃ kuṣṭha svalpavātaviṣāpaham
svādupākaraso jñeya stagaraḥ kuṣṭhavadguṇaiḥ

98.5

balyāśvagandhā vātaghnī kāsaśvāsakṣaye hitā
devadāru avettaddvatkāsaśvāsamayāpaham

98.6

moṣā laghu ca śītañca sugandhi kaṭuka guru
vātapittaharā balyā vṛṣyā saṃgrāhiṇī balā

98.7

śrīphalairaṇḍamūlāni śūle vātakapholbaṇe
pṛśniparṇī sthirā caiva pittaśleṣmātisāriṇām

98.8

vātabhojanasaṃskāre śasyate vātabhūyasām
cakṣuṣyaṃ vātapittaghnaṃ balyaṃ lohitacandanam

98.6-2

hrīveraṃ charddihṛllāsa hṛdyātīsāranāśanam
pācanaṃ dīpana vṛṣya śūlaghna viśvabheṣajam

98.10

vātaśleṣmahara hṛdya musta pittā'virodhi ca
pippalī plīhagulmārśo jaṭhareṣu vidhīyate

98.11

dīpanī pācanī hṛdyā nātyuṣṇā kaṭukā matā
marica nātiśītoṣṇa pittala kaphavātajit

98.13

sagrāhi rocanaṃ musta dīpana doṣapācanam
satiktātiviṣā moṣṇā sagrāhiṇyāmapācanī 12
guḍūcī vātapittaghno medaghnī pācanī sarā
chardikuṣṭhajvaraśvāsa kāsārocakanāśinī

98.14

kirātatiktakastikto raktapittajvarāpahaḥ
yāvadguṇairasaistiktā proktā bhūnimbavatsarā

98.15

kirātatiktavat jñe ye vāyalāgādurālabhe
kaphavātajvaraccharddi kāsyarocakanāśane

98.16

kaphapittaharo tiktā variṣṭhakhadiradrumau
tṛṣṇārocakavīmarpa kaṇḍūkuṣṭhavināśanau

98.17

vāsakaḥ kāsavaisvaryya raktapittakaphāpahaḥ
sevya' pittakaphasveda dāhadaurgandhyanāśana'

98.18

kaphavātaharo pathyā buddhyāya sambarddhinau
vibandhadhvāmakāsāsrahikkārucināśinī

98.18-2

kaphavātahara keśyamakṣamasthibalapradam
vayasaḥ sthāpana vṛṣya' śastamāmalaka triṣu

98.20

kakubho bhagnarugghātī kadro dantadārthyakṛt
kaṇḍūrogopacaupitte viśeṣādrajanau hitā

98.21

taddārbī viśeṣeṇa kaphābhiṣyandanāśinī
pārśvarukakāsaśvāsārtti hikkāghna' pauṣkarammatam

98.22

mūla karkaṭakasyāpi śṛṅgīkuñcanile hitā
jīrakailādvaya pṛthvī cavyā dīpanapācanī

98.23

bhedana pippalīmūla dīpanaṃ śūlanāśanam
kaṭphalo mukharogaghna. kāsaśvāsakaphāpahaḥ

98.24

karpūraḥ śītalaḥ pāke cakṣuṣyaḥ kaphanāśanaḥ
sugandhiḥ kaṭuko hṛdyaḥ kaṃkola. kaphavātajit

98.25

tadvājjātīphalaṃ proktaṃ lavaṅgakusumāni ca
cakṣuṣyaṃ madhuraṃ sevya puṇḍarīkaṃ ca śasyate

98.26

kuṅkuma tūṣṇavīryya syāhātaghnaṃ viṣanāśanam
nātyuṣṇa nātiśītañca vīryyato marica sitam

98.27

kaṇḍūghna rocana hṛdya vṛṣyaṃ caivārdraka smṛtam
snigdhaṃ tīkṣṇa kaṭurasa śūlājīrṇavibandhajit

98.28

tīkṣṇoṣṇa kaṭukaṃ pāke rucya pittāgnivarddhanam
kaṭuśleṣmānilaharaṃ gandhāḍhya jīraka hitam

98.29

ārdrā kustumbarī kuryyāt svādusaugandhyahṛdyatām
sā śuṣkā madhurā pāke tṛṣṇādāharujāpahā

98.30

jambīraḥ pācanastīkṣṇa' kṛmivātakaphāpahaḥ
surabhirdīpano hṛdyo mukhavaiśadyakārakaḥ

98.31

kaphānilaviṣaśvāsa kāsadaurgandhyanāśanaḥ
pittahṛtpārśvaśūlaghnaḥ surasaḥ samudāhṛtaḥ

98.32

kaphaghnā laghavastīkṣṇā vīryyoṣṇā' pittavarddhanāḥ
kaṭutiktarasāścaiva sumukhārjakabhūstṛṇāḥ

98.33

kaṭu' sakṣāramadhuraḥ śigrustikto'tipicchilaḥ
madhuśigru parastiktaḥ śoṣaghno dīpanaḥ kaṭuḥ

98.34

hema' svādurasa proktaṃ varṇāyurbalavarddhanam
amlastiktarasaḥ prokto rajato'mlarasaḥ punaḥ

98.35

kṛṣṇā ya pāṇḍurogaghnaṃ pittalaṃ cāpi tadguṇam
sroto'jaṃ raktapittaghnaṃ tadvatkāñcanagairikam

98.36

sauvīramañjanaṃ pathyaṃ paraṃ dṛṣṭiprasādanam
vilāyanaṃ viśeṣeṇa cakṣuṣyaṃ trapusīsakam

98.37

raktapitte kṣatoraske śastaṃ kharjūramastakam
vidārikando vṛṣyaśca vātapittaharastathā

98.38

māṇakaṃ svādu śītañca guru cāpi prakīrttitam
sakandalasuno'tyuṣṇaḥ śūraṇo gudakīlahā

98.39

cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ vṛṣyaṃ viśeṣāt śajanaṃ smṛtam
sauvarcalaṃ vibandhaghnaṃ muṣṇaṃ hṛcchūlanāśanam

98.40

uṣṇaṃ śūlaharaṃ tīkṣṇaṃ viḍaṃ vātānulomanam
rucakaṃ vahnikṛttīkṣṇaṃ sāmudraṃ kledanaṃ guru

98.41

hṛtpāṇḍūdararogaghno yavakṣāro'tidīpanaḥ
dahano dīpanastīkṣṇaḥ svarjjakṣāro'tidīpanaḥ

98.42

agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅgaṇaḥ kṣāra ucyate

98.44

yā gandhaṃ ketakīnāṃ vahati parimalaṃ varṇataḥ piñjarābhā
svāde tiktā kaṭurvā parighulitulitā marditā cikraṇābhā
bhasmatvaṃ naiti dagdhā krimikrimi kurute carmagandhāhutānte
sā śuddhā śobhanīyā varatanumṛgajārājayogyapraśastā

98.44-2

karatalajalamadhye sthāpayitvā mahadbhiḥ
punarapi tadavaśyaṃ cintanīyaṃ mahadbhiḥ
bhavati yadi saraktaṃ tajjalaṃ pītavarṇaṃ
na bhavati mṛganābhiḥ kṛtrimo'sau vikāraḥ

98.45

sauvarcalantu kācābhaṃ saindhavaṃ sphaṭikaprabham
karamardaphalākārā drākṣā sā madhyamā smṛtā

98.46

uttamā saiva vijñeyā yā bhavedgostanākṛtiḥ
raktacandanamatyantaṃ lohitaṃ cottama matam

98.47

haridrākuṅkumābhā tu śreṣṭhā pītā tu madhyamā
atipītā praśastā tu jñeyā dāruniśā budhaiḥ

98.48

khaṇḍañca vimala śreṣṭha candrakāntasamaprabham
rudrapuṣpasusaṅkāśā manohvā cottamā matā

98.46-2

śvetacandanamatyantaṃ śreṣṭha guru sugandhi ca
suvarṇakkavika jñeyaṃ dhātumākṣikamuttamam

98.50

śreṣṭha śilājatu jñeyaṃ yatkṣipta na viśīryyati
toyapūrṇe kāṃsyapātre pratānena vivarddhate

98.51

snigdhaḥ kāñcanasaṅkāśaḥ pakvajambūphalopamaḥ
nūtano gugguluḥ proktaḥ sugandhiya̍stu picchilaḥ

98.52

śuṣko durgandhikaścaiva varṇānyatvamupāgataḥ
gugguluḥ sa tu vijñeyaḥ purāṇo vīryyavarjitaḥ

98.53

śaśikāntanibha śreṣṭha tathā sphaṭikasannibham
karpūra snigdhamatyarthaṃ mudgatulyā hareṇukā

98.54

sama śubhra guru snigdha phala jātyā. praśasyate
elā sūkṣmaphalā śreṣṭhā priyaṅguḥ śyāmapāṇḍurā

98.55

surā pītā varā proktā sustamānūpasambhavam
avikārā laghudīrghā latākastūrikā matā

98.56

saralatvak chavirjñeyā nalikākhyapicchilā
sugandhi guru raktañca suradāru prakīrttitam

98.57

saralaṃ snigdhamatyarthaṃ sugandhi ca manoharam
mṛgaśṛṅganibha kuṣṭha śirocchede vacāruṇa

98.58

kaniṣṭhāṅgulisaṅkāśa muttama granthiparṇakam
susūkṣmakesarā snigdhā māsī piṅgajaṭākṛtiḥ
kākatuṇḍanibhaḥ snigdhaḥ śreṣṭhaḥ syādagururguruḥ

98.56-2

varttulā māṃsalā svacchā śreṣṭhā pūti prakīrttitā
sugandhi śīta cośīraṃ kīrttitaṃ gandhakarmaṇi

98.60

varāhmūrddhavatkando vārāhīkandasañjitaḥ
bhiṣajā tadalābhe tu carmakārāluko mataḥ

98.61

sūkṣmāsthimāṃsalā pathyā sarvakarmaṇi sammatā
kṣiptāmbhasi ca yā majjedajñātavyabhayā ca sā

98.62

eteṣāmapareṣāñca navatā pravaro guṇaḥ

98.63

acchoḍakañca vātāma sujāto bhiṣukastathā
pārāvata pīluphalaṃ lavalīphalameva ca
nāmānyetāni sarvāṇi prasiddhānyuktanāmabhiḥ

98.64

atha pratinidhidravyādhikāramāha
śakradraso gomaye syāccandane raktacandanam
siddhārthe sarṣapaḥ proktaḥ saindhavaṃ lavaṇe matam

98.65

madhu yatra na vindeta tatra jīrṇaguḍo mataḥ
kṣīrābhāve bhavenmogdho raso māsūra eva vā

98.66

varāṅgakāntakābhāvestambhane vikasā matā
citrakābhāvato dantīkṣāraḥ śikhariṇo'thavā

98.67

dadyātkāṅguṣṭhaka vaidyaḥ suvarṇakṣauryyabhāvataḥ
abhāvādamlavetrasya pakkaṃ cukraṃ prayojayet

98.68

arkaparṇādipayaso hyabhāve tadraso mataḥ
rasāñjanasyābhāve tu samyagdārvī prayujyate

98.66-2

nīlotpalasyābhāve tu kumudaṃ deyamiṣyate
raktacandanakābhāve navośīraṃ vidurbudhāḥ

98.70

śrīkhaṇḍacandanābhāve deyaṃ karpūramiṣyate
karpūrābhāvato deya granthiparṇaṃ viśeṣataḥ

98.71

rucakābhāvato dadyāllavaṇaṃ viḍamuttamam
śaṅkhasyābhāvato deyaṃ śikhipicchañca tadguṇam

98.72

abhāve hiṅgupatrāstu hiṅgu tadguṇakārakam
ūṣarā bhāvato deyaṃ lavaṇaṃ pāṃśu pūrvakam

98.73

anyon‍yābhāvato'nyo'nya deyaṃ vaidyena jānatā
sitābhāve bhavet khaṇḍaṃ śālyabhāve ca ṣaṣṭikaḥ

98.74

suvarṇamathavā rūpyaṃ yoge yatra na labhyate
tatra lauhena karmāṇi bhiṣakkuryādvicakṣaṇaḥ

98.75

tālīsapatrābhāve tu svarṇatālī praśasyate
abhāvānnāgapuṣpasya padmakesara mucyate

98.76

saurāṣṭrābhāvato jñeyā kaṭhinī guṇakāriṇī
abhāve lakṣaṇāyāstu nīlakandaśikhā matā

98.77

yūthikābhāvato jñeyā jātī tadguṇakāriṇī
mayūrābhāvato dadyācchaśaśasākhukhānapi

98.78

kakkolābhāvato jātī śastā tasyā abhāvata
lavaṅgakusumaṃ deyaṃ yato dṛṣṭa tadarthakṛt

98.76-2

bandhūkābhāvato deyaṃ puṣpa' punnāgasambhavam
vakulābhāvato deyaṃ kalhārotpalapaṅkajam

98.80

mākṣikasyāpyabhāve tu pradadyāt svarṇagerikam
abhāve somarājyāstu prapunnāṭaphala matam

98.81

dāruharidrābhāve tu haridrā dīyate budhaiḥ
ahiṃsāyā abhāve tu mānakandaḥ prakīrttitaḥ

98.82

tumburutaijaḥbhāve tu hitamāruṣkaraṃ tathā
yadā na puṣkara' mūlaṃ kuṣṭhaṃ yojyaṃ tadā budhaiḥ

98.83

lāṅgalyābhāvato vahnipatrīṃ dadyādbhiṣagvaraḥ
alambhe tu drākṣāyāḥ kāśmaryāḥ phalamiṣyate

98.84

tayorabhāve puṣpantu madhūkasya samīritām
na bhaveddāḍimaṃ yatra vṛkṣāmlaṃ tatra yojayet

98.85

cavikāgajapippalyā pippalīmūlavat smṛte
abhāve pṛśniparṇyāstu siṃhapucchī vidhīyate

98.86

mūlābhāve tvacaṃ grāhya latā jiṅginyasambhave
nate tagarapādī syādabhāve kuṣṭhamiṣyate

98.87

yuñjātaḥ paścime khyāta grāhya tālasya mastakam
bhajñātakāsahatve tu raktacandanamiṣyate

98.88

rasavauryyavipākādyaiḥ samaṃ dravyaṃ vicintya ca
yuñjyāttadvidhamanyattu dravyajñānaviśāradaḥ

98.86-2

paya. sarpiḥ prayoge ca gavyameva praśasyate
mūtre gomūtramapyevaṃ viśeṣo yatra neritaḥ

98.60-2

sāraḥ syāt khadirādīnā nimbādīnā tvacastathā
phalantu dāḍimādīnā paṭolādeśchadastathā

98.61-2

mahānti yāni mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi yāni ca
teṣāntu balkalaṃ grāhyaṃ hrasvamūlāni kṛtsnaśaḥ

98.62-2

kurmapṛṣṭhavadākārā madhye nimnā samā calā
durgandhā śabdasayuktā śilā neṣṭā tu peṣaṇe

Linked texts (6)