Virasimha 1.p13
Vīrasiṃha 1.p13
- Language
- Sanskrit
1.p13.1
yadrūpayaḥśikhisamīraviyadbhirebhibhūtairguṇairapi ca satvarajastamobhiḥ| tvagdoṣadhātumalarmāśirādibhiśca vyāptaṃ vapustanubhṛtāmidamatra rogāḥ || te vātapittakaphajāstrividhā dvidhā vā kāye manasyapi ca saṃtyapare narāṇām | sādhyāśca te kvacidapi prabhavaṃti yāpyāḥ kecitkvacitpunarasādhyatamāḥ pradiṣṭāḥ|| ekaikadoṣajanitā nirupadravāśca dīptānalasya ca sadātmavataśca jaṃtoḥ | vittānvitasya ca rujaḥ sadupakrameṇa sādhyā bhavaṃti bhiṣajāmacirodgatāśca || ye yāvadeva bhiṣajāmagadaprayogāstāvatpraśāṃtimupayāṃtyagadairvinā ye | prādurbhavaṃti ca punaḥ sahasā hi doṣāstādṛgvidhāḥ syuriti yāpyatamā gadāste || ye karmajā'saha bhavaṃti śarīriṇāṃ ye ye ca tridoṣajanitāścirakālajā ye | sopadravāśccyutadhanasya ca te gatāye rudrā gadā gadavatāmagadairna gamyāḥ || karmaprakopeṇa kadācideke doṣaprakopeṇa bhavaṃti cānye | tathāpare prāṇiṣu karmadoṣaprakopajāḥ kāyamanovikārāḥ|| jaṭharagudajonmādāpasmṛtyasṛgdṛptipaṃgutāśrutivikalatāvāgvaikalyapramehabhagaṃdarāḥ | pradarapavanavyādhiśvitrakṣayakṣaṇadāṃdhatātimiravadanaghrāṇārśāṃsi śvayathuvipacīvraṇāḥ || valmīkakākiṇiśaṃkhakapuṃḍarīkaraktārbudavraṇavisarpavapuḥprakaṃpāḥ | pakṣābhighātanalagaṃḍagalagrahāśca daṃḍāpatānakasamīraṇaśoṇitādyāḥ || daṃtāmayāḥ syuraparadraviṇāpahāragurvaṃganāgamanavipravadhādibhirye | duṣkarmabhistanubhṛtāmiha karmajāste nopakrameṇa bhiṣajāmupayāṃti siddhim || dānairdayābhirapi ca dvijadevatāgogurvarcanapraṇatibhiśca japaistapobhiḥ | ityuktapuṇyanicayairapacīyamānāḥ prākpāpajā yadi rujaḥ praśamaṃ prayāṃti ||
1.p13.2
svahetuduṣṭairanilādidoṣairupastutaiḥ kheṣu pariskhaladbhiḥ | bhavaṃti ye prāṇabhṛtāṃ vikārāste doṣajā bheṣajasiddhisādhyāḥ || dānādibhiḥ karmabhirauṣadhībhiḥ karmakṣaye doṣaparikṣaye ca | sidhyaṃtiye yatnavatāṃ kathaṃcite karmadoṣaprabhavā vikārāḥ|| doṣapradeśabalakālavikārasattvasātmyauṣadhānalavayaḥ prakṛtīḥ parīkṣya | nānāprakārapavanādigadāturāṇāmuktaścikitsitamidaṃ tanu karmajānām || vātādayaḥ pūrvamadāhṛtā ye doṣāḥśarīreṣu śarīriṇāhi | vātastvadhastādvapuṣaśca madhye pittaṅkaphaścordhvamiti sthitāste || rasaśca raktaṃ piśitañca medastvasthīni majjātavatha śukramete syurdhātavaḥ sapta malāstathaiva viṇmūtramukhyāmunibhiḥ pradiṣṭāḥ || doṣeṣu dhātuṣu maleṣu sameṣu satsu sātmyambhavodaha nṛṇāmasameṣvasātmyam | yasmādatassamatayā prayateta teṣāmetaccikitsitarahasyamudāharanti || nābheradhaḥ prasṛtayo daśa yāṃtyadhastādūrdhvaṅgatāḥ prasṛtayo daśa tadvadeva | dvedghe śire pravitate prasṛte ca tiryagyuktā caturbhiriti viṃśatiratra kāye || dvādaśabhirdviguṇābhiramūbhirvyāptamidaṃ nṛśarīramaśeṣam | ābhiramī kaphapittasamīrāḥ svairvapuṣi prasaranti śirābhiḥ āsāṃ ca sūkṣmasuṣirāṇi śatāni sapta yuktāni tairasakṛdannarasairvahadbhiḥ | apyāyate vapuridaṃ hi nṛṇāmamīṣāmaṃbhaḥsravadbhiriva siṃdhuśataiḥ samudraḥ || āpādataḥ prabhṛtigātramaśeṣameṣāmāmastakādapi ca nābhibhuvastanena | etanmṛdaṃga iva carmacayena naddhaṃ samyaṅnṛṇāmiti śirāśatasaptakena || tenānugamya ca puraitadanena doṣāḥ kurvanti kāyakupitāḥ pavanādayo'mī |
1.p13.3
rogānaśeṣavapuṣi tvathavārdhakāye śākhāsu cārkavidathāvayavāntareṣu || bhūtāni karmāṇi ca doṣadhātumalāstathā saptaśirāśatāni | proktāni karmāṇi ca hṛdgudaṃ ca nābhistviti trīṇyaparaiḥ kimuktaiḥ || guṇatrayaṃ satvarajastamāṃsi hṛdi sthitānyatra manovikārāḥ| nābhipradeśācca śirāḥ pravṛttā gude pradhānāṃtramamutrabaddham || ataḥpradhānāni bhavantyamūni hṛnnābhiptāptāni nṛṇāmamīṣāṃ | etanmayaṃ proktamidaṃ śarīramiti prakāśīkṛtamalpamātram || vātasya pittasya kaphasya vāpi vikāriṇāṃ kāyavatāṃ hi kāye | prakopahetuḥ kupitasya liṃgaṃ cikitsitaṃ ceti nirūpaṇīyam || rūkṣaistiktaiḥ kaṣāyaiḥ kaṭubhiranaśanairve gasaṃdhāraṇaiśca vyāyāmaiśca vyavāyaiḥ prataraṇabalapadvigrahairjāgaraiśca | śyāāmānīvārakaṃguprabhṛtibhiraśanairullasadbhiḥ payodairante jīrṇe ca jaṃtorabhibhavati tanau mārutasyaprakopaḥ kaṭvamloṣṇavidāhitīkṣṇalavaṇakrodhopavāsātapastrīsaṃparkatilātasīdadhisurāśuktāranālādibhiḥ | bhukte jīryati bhojane ca śaradi grīṣme sati prāṇināṃ madhyāhne ca tathārdharātrisamaye pittaprakopo bhavet || gurumadhurātiśītadadhidugdhanānnapayastilavikṛtīkṣubhakṣyalavaṇātidivāśayanaiḥ | samaviṣamāśanādhaḥśayanapāyasapiṣṭakṛtairapi ca kaphaḥ prakupyati madhau divādiṣu ca || iti prakopakāraṇaiḥprakopametya sarvagāḥ | samīraṇādyastanau rujaḥ sṛjanti jantuṣu || vātapittakaphakopakāraṇaṃ sūcitaṃ yadiha sūtrasaṅgrahe | procyatetadiha sāmpratammayā rukparīkṣaṇamanena kārayet || dṛśi śirasi ca śaṅke śrotranetrāntareṣu bhuvi hṛdi hanumanyāskandhamūrddhāṅghisandhau |
1.p13.4
rugatiniśi divātmā syādakasmātpraśāntā bhavati hi bhujajaṅghāstabdhasaṅkocatā ca || kaṭiviṭapayakṛtsu klomni ca plīhni pṛṣṭhe jaṭharavṛṣaṇavakṣaḥkukṣikakṣāntareṣu | prasarati guruśūlaṃ nābhibastistaneṣu trikavaligudaguhyopāntapakṣadvayeṣu || vadanavirasatā syādvarcasaḥ karkaśatvaṃ bhavati vapuṣi kārśyaṃ rātrinnidrānivṛttiḥ | tvaci ca paruṣatā syātsyācca vaiṣamyamagneriti pavanavikāre lakṣaṇamparoktametat || bhramamadamukhaśoṣasvedasantāpamūrcchā mukhanayananakhatvaṅmūtraviṭpītatā ca | pralapanamatisāraścāruciśca jvaraśca tṛḍatiśiśiratecchā pittarogasya liṅgam || aṅgasya gauravamapāṭavamantaraṃgahṛtkleśatā ca hṛdayasya mukhaprasekāḥ | ālasyamāsyamadhuratvamakāṇḍakaṇḍūrapītatā nayanayoratiromaharṣaḥ | prajñāplutirvamathupīnasakāsanidrātandrādayaśculuculāyanamulbaṇañca | syādoṣṭhakaṇṭharasanāradamūlatālughrāṇekṣaṇaśravaṇaśaṣkulikāntareṣu || śleṣmodbhave bhavati liṅgamivikāre saṃsargajeṣu ca gadeṣu bhavedvidoṣam | jantāridaṃpavanapittakaphaprakope liṅgaṃ tridoṣajaruji pravibhajya yojyam || tatra tāvadanilassamameti snehabastipariṣekanirūhaiḥ | bhuktamātrabaladena narāṇāmodanena mṛdumāṃsarasena || drākṣayā triphalayā trivṛtā ca sraṃsanena rudhirasrutibhiśca | sarpiṣā ca payasā sitayā ca svādunā bhavati pittanivṛttiḥ || laṃghanena vamanena yavānnaprāśanena śirasaśca virekaiḥ | kaṭphalādikavalairhimābhiścāṅgiratraśamametikaphaśca
Linked texts (5)
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvalokana — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Karmavipāka (Ravi) — Ravi, Sanskrit
- Cikitsāñjana — Vidyāpati, Sanskrit