Pramāṇa · Search · About · API

Virasimha 1.p14

Vīrasiṃha 1.p14

Language
Sanskrit

1.p14.1

dakṣāpamānasaṃkruddharudraniḥśvāsasambhavaḥ | jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṃghātāgantujaḥ smṛtaḥ || mithyāhāravihārābhyāṃ doṣā hyāmāśayāśrayāḥ | bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvaradāḥ syūrasānugāḥ || svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṃgagrahaṇantathā | yugapadyatra rogeṣu sa jvaro vyapadiśyate || ruṇāddhi cāpyapāndhātūnyasmāttasmājjvarāturaḥ | bhavatyatyuṣṇagātraśca svidyate na ca sarvaśaḥ || śramo'ratirvivarṇatvamvairasyannayanaplavaḥ | icchādveṣo muhuścāpi śītavātātapādiṣu || jṛmbhāṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ | apraharṣaśca śītañca bhavantyutpatsyati jvare || sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhātyarthaṃ samīraṇat | pittānnayanayordāhaḥ kaphādannārucistathā || sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje | rūpairanyatarābhyāntu saṃsṛṣṭairdvandvajambiduḥ || vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhoṣṭhamukhaśoṣaṇam | nidrānāśaḥ kṣavaḥstambho gātrāṇāṃ raukṣyamevaca || śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā | śūlādhmāne jṛṃbhaṇañca bhavantyānilaje jvare || vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālapatvamvamistathā | kaṇṭhoṣṭhamukhanāsānāmpākaḥ svedaśca jāyate || pralāpo vaktrakaṭutā mūrcchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvampaittike bhrama eva ca || staimityaṃ stimito vegaścālasyaṃ madhurāsyatā | śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptistathāpi ca || gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidratā | srotaurodho rugalpatvampraseko bahumūtratā || nātyuṣṇagātratā chardirlālāsrāvo'vipākatā | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣaṇośca śuklatā || tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujaḥ |

1.p14.2

kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ || parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ | staimityamparvaṇāmbhedo nidrā gauravameva ca || śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravarttanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ || liptatiktāsyatā taṃdrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śaityaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ || kṣaṇe dāha kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujaḥ | sasrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane || sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ | tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ || tadvacchītammahānidrā divā jāgaraṇanniśi | sadā vā naiva vā nidrā mahāsvedo'ti naiva vā || gītanartanahāsyādivikṛtehāpravarttanam | paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṃgatā param | ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca | śiraso luṇṭhanantṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā || svedamūtrapurīṣāṇāñcirādarśanamalpaśaḥ || kṛśatvannātigātrāṇāṃ satataṃ kaṃṭhakūjanam || koṭhānāṃ śyāvaraktānāmmaṇḍalānāñca darśanam | mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca || cirātpākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ | doṣe pravṛddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ || sannipātajvaro'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastato'nyathā | saptame divase prāpte daśame dvādaśepi vā || punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā | pittakaphānilavṛddhyādaśadivasadvādaśāhasaptāhāt || hanti vimuñcati puruṣaṃ tridoṣajo dhātumalapākāt | saptamī dviguṇā yāvannavamyekādaśī tathā || eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca | sannipātajvarasyāṃte karṇamūle sudāruṇaḥ || śothassaṃjāyate tena kaścideva pramucyate |

1.p14.3

jvarasya pūrvvajvaramadhyato vā jvarāntato vā śrutimūlaśothaḥ | kramādasādhyaḥ khalu kṛcchrasādhyaḥ sukhena sādhyo munibhiḥ pradiṣṭaḥ || trayaḥ prakupitā doṣā uraḥsroto'nugāminaḥ | āmānubaddhā grathitā buddhīndriyamanogatāḥ || janayanti mahāghoramabhinyāsajvaraṃ dṛḍham | srastannetre prasuptiśca na ceṣṭāṃ kāñcidīhate || naca dṛṣṭirbhavettasya samarthā rūpadarśane | na ghrāṇarasanāsparśāñchabdānvā naiva budhyate || śiraśca luṭhayate'bhīkṣṇamāhārannābhinaṃdati || kūjate tṛdyate caiva parivartanamīhate | alpamprabhāṣate kiṃcidabhinyāsaḥ saucyate || pratyākhyeyaḥ sa bhūyiṣṭhaṃ kaścidevātra sidhyati | sandhigaścāntakaścaiva rugdāhaścittavibhramaḥ || śītāṅgastandrikaḥ proktaḥ kaṇṭhakuñjaścakarṇakaḥ| vikhyāto bhugnanetraśca raktaṣṭhīvī pralāpakaḥ | jṛmbhakaścetyabhinyāsaḥ sannipātāstrayodaśa || iti carakāt | abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpajaḥ | āganturjāyate doṣairyathāsvantagvibhāvayet || śyāvāsyatā viṣakṛte tathātīsāra eva ca | bhakkāruciḥ pipāsā ca todaśca saha mūrcchayā || auṣadhīgandhaje mūrcchā śirorugvamathustathā | kāmaje cittavibhraṃśastandrālasyamabhojanam || hṛdaye vedanā cāsya gātrañca pariśuṣyati | bhayātpralāpaḥ śokācca bhavetkopācca vepathuḥ || abhicārābhiśāpābhyāmmohastṛṣṇā ca jāyate || bhūtābhiṣaṅgādudvego hāsyaṃ rodanakampane | kāmaśokabhayādvāyuḥ krodhātpittaṃ trayo malāḥ | bhūtābhiṣaṅgātkupyaṃti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ | doṣolpo hitasambhūto jvarotkṛṣṭasya vā punaḥ || dhātumanyatamamprāpya karoti viṣamajvaram | yaḥ syādaniyatātkālācchītoṣṇābhyāntathaiva ca |

1.p14.4

vegataścāpi viṣamaḥ sa jvaro viṣamasmṛtaḥ | santato rasaraktasthassatato raktadhātugaḥ || bhiṣajā sa ca vijñeyasso'nyedyuḥ piśitāśritaḥ | medogatastṛtīye'hni tvāsthimajjāgataḥ punaḥ || kuryāccaturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṃkaram | saptāhamvā daśāhamvā dvādaśāhamathāpi vā || santatyā yo visargī syātsantatassanigadyate | ahorātre santatako dvau kālāvnuvartate || anyedyuṣkastvahorātramekakālampravartate | tṛtīyakastṛtīyehni caturthehni caturthakaḥ || dinadvayamatikramya pratyeti sa caturthakaḥ | kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ vadanti viṣamajvaram || adhiśete yathā bhūmiṃbījaṃ kāle prarohati | adhiśete tathā dhātūndoṣaḥ kāle prakupyati || sa vṛddhiṃbalakālaśca prāpya doṣastṛtīyakam | caturthakañca kurute pratyanīkabalakṣayāt || kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhamvātakaphātmakaḥ | vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ || cāturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃjvaraḥ | jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śiraso'nilasambhavaḥ || viṣamajvara evānyaścāturthakaviparyayaḥ || asthimajjāgato doṣaścāturthakaviparyayaḥ || sa madhye jvarayatyahni ādyante ca vimuñcati | tatra dvayahaṃ jvarayati dinamekantu muñcati || nityammandajvaro rūkṣaḥ śūnyaḥ kṛcchreṇa sidhyati | stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedātabalāsakī || pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa vā | mandajvaro vilepī ca sa śītaḥ syātpralepakaḥ || śvāso mūrcchāruciścardistṛṣṇātīsāraviṅgrahāḥ | hikkākāsāṃgabhedāśca jvarasyopadravā daśa || balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyonupadravaḥ | hetubhirbahubhirjāto balavānbahu lakṣaṇaḥ ||

1.p14.5

jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ | visaṃjñastāmyate yastu śete nipatitopi vā || śītārditontaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ | deho laghurvyadhigataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam | svedakṣayaḥ prakṛtiyogamanonnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni || iti jvaranidānādhikāraḥ | atha jvarātīsārasya nidānañcikitsitañcāha || jvarātisārayoruktannidānaṃ yatpṛthakpṛthak | tasmājjvarātisārasya tena nātroditampunaḥ || laṃghanamubhayoruktammilitaṃ kāryaṃ viśeṣatastadanu | utpalaṣaṣṭikasiddhaillājāmaṇḍādikaṃ sakalam || pṛśniparṇībalā bilvanāgarotpaladhānyakaiḥ | jvarātīsārayoḥ peyāmyibeccāmlaśritannaraḥ || iti utpalaṣaṣṭikakvāthaḥ | nāgarātiviṣāmustābhūnimbāmṛtavatsakaiḥ || sarvajvaraharaḥ kvāthaḥsarvātīsāranāśanaḥ | iti nāgarādikvāthaḥ | pāṭhendrayavabhūnimbamustā parpaṭakāmṛtā | jayatyāmamatīsāraṃ sajvaraṃ samahauṣadham || iti pāṭhādikvāthaḥ | hrīberātiviṣāmustābilvanāgaradhānyakam | pibedviśrāvivandhaghnaṃ śūladoṣāmapācanam || saraktaṃ haṃtyatīsāraṃ sajvaraṃ vātha vijvaram | iti hrīberādiḥ | pañcamūlībalābilvaguḍūcīmustanāgaraiḥ | pāṭhābhūnimbahrīberakuṭajatvakpalaiḥśṛtam || hanti sarvānatīsārānjvaradoṣambamantathā | saśūlopadravaṃ śvāsaṃ kāsaṃ hanyātsudustaram || pañcamūlī tu sāmānyā yojyā vāte kanīyasī | pañcamūlī tu mahatī vātaśleṣmādhike hitā || iti pañcamūlyādiḥ | kirātābdāmṛtāviśvacandanodīcyavatsakaiḥ | śothātīsāraśamanaviśeṣājjvaranāśanam || iti jvarātīsāracikitsā | laṃghanena kṣayannīte doṣe sandhukṣite'nale ||

1.p14.6

vijvaratvam̐llaghutvañca kṣuccaivāsyopajāyate | sadyobhuktasya vā jāte jvare sāme viśeṣataḥ || vamanamvamanārhasya śastamityāha vāgbhaṭaḥ | bheṣajaṃ hyāmadoṣeṣu bhūyo varddhayati jvaram | śodhanaṃ śamanīyañca karoti viṣamajvaram | vināpi bheṣajairvyādhiḥ pathyādeva nivarttate || natu pathyavihīnasya bheṣajānāṃ śatairapi | raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha || yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpaham | kaphavātajvare deyañjalamuṣṇampipāsave || pittamadyaviṣottheṣu tiktakaiḥ śṛtaśītalam | mustāparpaṭakaiśīracandanodīcyanāgaraiḥ || śṛtaśītajalandadyātpipāsājvaraśāntaye | uttamasya palanmātrā tribhiścākṣaistu madhyamā || jaghanyasya palārddhena snehakvāthauṣadheṣu ca | mṛdau caturguṇamvādi kaṭhine'ṣṭaguṇammatam || kaṭhinātkaṭhinaṃ yacca tatra ṣoḍaśikañjalam | pāyayedāturaṃ sātmyampācanaṃ saptame'hani || nāgaraṃ devakāṣṭhaṃ ca dhānyakaṃ bṛhatīdvayam | dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritānāṃ jvarāpaham || sarvajvareṣu idamaniṣiddhaṃ pācanam | kirātakāmṛtodīcyabṛhatīdvayagokṣuraiḥ || sasthirākalaśīviśvaiḥ kvātho vātajvarāpahaḥ | pippalīsārivādvākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ || kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyāccānilaja jvaram | sakṣaudraṃ pācanaṃ paitte tiktācendrayavaiḥ kṛtam || [labhāparpaṭakapriyaṃguṃbhūniṃbavāsākaṭurohiṇīnām | thaṃ pibeccharkarayāvagāḍhaṃ tṛṣṇāsrapittajvaradāhayuktaḥ || ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ | kiṃ punaryadi yujyeta caṃdanodīcyanāgaraiḥ || iti vāgbhaṭāt | harmye śubhrābhrasaṃkāśe śaśāṃkakaraśītale | malayodakasiṃce vā svapyātpittajvarī naraḥ ||

1.p14.7

triphalātiviṣā mustā kramukaṃ sakaliṃgakam | paṭolāragvadhaṃ caiva rohiṇīcitrakaṃ samam || kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śleṣmajvarakāsagalāmaye | āmalakyabhayā kṛṣṇā citrakaścetyayaṃ gaṇaḥ || sarvajvarakaphātaṃkabhedī dīpanapācanaḥ | kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ kṛṣṇā śṛṃgī ca madhunā saha || śvāsakāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt | saṭī puṣkaramūlaṃ ca bhārgī śṛṃgī durālabhā || guḍūcī nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī | eṣa śuṃṭhyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ || kāsahṛdgrahapāśrvārttiśvāse taṃdrā ca śasyate | iti śuṃṭhyādiḥ | bhūniṃbadārudaśamūlamahauṣadhābdatikteṃdrabījadhani kebhakaṇākaṣāyaḥ | tandrāpralāpakasanārucidāhamohaśvāsādiyuktamakhilaṃ jvaramāśu haṃti | ityaṣṭāṃgaḥ | śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaiṃdhavaiḥ || aṃjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ || karṇamūle yadā śophaḥ sannipātajvare gate | jāyate tatra karttavyaṃ nāvanaṃ raktamokṣaṇam || lehāśca kaphavātaghnāḥ kāryāḥ sakavalagrahāḥ | iti saṃnipātaḥ | jvarāśca viṣamāḥ sarve saṃnipātasamudbhavāḥ || yatholbaṇasya doṣasya teṣāṃ kāryaṃ cikitsitam || paṭolakaḍukāmustāpathyānāṃ madhukasya ca | tricatuḥ paṃcamaḥ kvātho viṣamajvaranāśanaḥ || kvāthaḥ saṃtatake tiktāpaṭolasārivāghanam | tṛtīyake syāddviniṃbaguḍūcīnāgaraṃ ghanam || paṭoleṃdra yavā drākṣā mustā niṃbaphalatrikam | anyeṣuṣke dvayaṃtareṣu guḍūcyāmalakaṃ ghanam || vāsādhātrīsthirādārupathyānāgarasādhitaḥ | sitāmadhuyutaḥ kvāthaścāturthakanivāraṇaḥ || pibetparpaṭakaṃ kvāthaṃ guḍūcyā vāsakasya ca | triphalāsvarasaṃ vāpi ślaiṣmike viṣame jvare ||

1.p14.8

nidigdhikānāgarakāmṛtānāṃ kvāthaṃ pibenmiśritapippalīkam | jīrṇajvarārocakakāsaśūlaśvāsāgnimāṃdyārditapīnaseṣu || rudrajaṭā gośṛṃgaṃbiḍālaviṣṭhoragasya nirmokaḥ | madanaphalabhūtakeśīvaṃśatvagyudganirmātyam || vṛtayavamayūracaṃdrakachāgalaromāṇi sarṣapāḥ savacāḥ || samahiṃguniṃbapatrāḥ samabhāgāśchāgamūtrasaṃpiṣṭāḥ || dhūpanavidhinā śamayaṃtyete sarvajvarānniyatam || grahaḍākinīpiśācapretavikārāpanodano dhūpaḥ | iti jvaredhūpaḥ | maṃjiṣṭhā ca haridrā ca devadāruharītakī | śṛṃgaveraṃ hyativiṣā vacā kaṭukarohiṇī || hiṃgunaścākṣamātreṇa tatsiddhamavatārayet | etanmāṃniṣṭhakaṃ sarpirbahurogānniyacchati || hikkāṃ śvāsaṃ jvaraṃ kuṣṭhaṃ grahaṇīṃ pāṃḍurogatām | pramehamadhumehāṃśca kṛmīngulmamarocakam || kāsaṃ śoṣamudāvartamapasmāraṃ tathaiva ca | aśām̐si śvayathuṃ caiva gaṃḍamālāmathodaram || iti velājvaremāṃniṣṭhaghṛtam | lākṣārasaṃ samādāya tailaprasthaṃ caturguṇam | mastunaścāḍhakaṃ dadyāddravyairebhiśca kārṣikaiḥ || madhukena haridrābhyāṃ mustena saha mūrvayā | rāsnayā kaṭurohiṇyā caṃdanenāśvagaṃdhayā || śatāhvayā ca kuṣṭhena hareṇvā devadāruṇā | maṃjiṣṭhā padmakośīrabalāmāṃsībhireva ca || tatsiddhamatha pūtaṃ ca sthāpayedbhājane śubhe | jīrṇajvaraparītānāṃ kṣīṇānāṃ śoṣiṇāṃ tathā || viṣamajvaramokṣārthe śvāsakāsārditāśca ye | gurviṇīnāṃ ca nārīṇāṃ bālānāṃ śuṣmatāmapi | tailaṃ lākṣādikaṃ nāma sarvajvaragrahāpaham || iti lākṣāditailam | śabdasyoparame prāpte phenasyopaśame tathā | gandhavarṇarasādīnāṃ saṃpattau siddhimādiśet || kālikātaḥ |

1.p14.9

kirātatiktaṃ trivṛdaṃbupippalī viḍaṃgaviśve kaṭurohiṇī śivā || prapītamuṣṇaṃ sakalajvarāpahaṃ pravardhanaṃ jāṭharajātavedasaḥ || vigataklamasaṃtāpamavyathaṃ vimalendriyam | yuktaṃ prakṛtisatvaiśca vidyātpuruṣamajvaram || vyāyāmaṃ ca vyavāyaṃ ca snānaṃ caṃkramaṇāānica | jvaramukto na seveta yāvanno balavān bhavet

Linked texts (20)