Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 18
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 18
- Language
- Sanskrit
Contents
18.0
candramallikāyām | vai. nigha.
candravihaṅgamaḥ | puṃ | vakapakṣiṇi | vivlā,
sārasapakṣiṇi | vai. nigha.
candraśakalā | strī | vākucyām | śarkeca
vai. nigha.
candraśālikā | strī | 'prāsādaśirogṛhe
dvārā.
candraśū(sṛ)ram | klī | paśugaṃdhanakārikāyām
hālima, cām̐dūsūra | vai. nigha. 2 bha. ḍikā, ci.
candrasūrakaṣāye | tatparyyāyaḥ,—candrikā, cakehantī, paśugandhanakārikā, nandinī, kāravī,
bhadrā, vāsapuṣpā, suvāsarā| bhā.| guṇāḥ,—
“candraśūraṃ hitaṃ hikkāvāta śleṣmātisāriṇām
asṛgvātagadahaṃ vi balapuṣṭivivarddhanam ||” bhā. i.
vargaḥ | vanamethikāyām | vai. nigha.
candraśekhararasaḥ | puṃ | śītāṅgasanipātajvare
rasaḥ | rasagandhakamaricaṭaṅkanāni pra. samāni
sarvvatulyā śuddhamanaḥśilā matsyapittena 3 dinaṃ bhāvayet | ra. sā. saṃ.
candrasaṃjñaḥ | puṃ | karpūre | ama.
candrasambhavā | strī | mūrddhājāyām | bhra. ca.
candrahāsam | klī | raupye | rā. ni. va. 13
puṃ | khaḍge | ca.
candrahāsā | strī | lasikābhede | māinabhoga | bhā. | gur̤a cyām | rā. ni. va. 3 | kaṭgur̤a cyām | prasāraṃṇyām | śvetakaṇṭakāryām
vai. nigha.
candrā | strī | karkaṭaśṛṅgayām | kām̐kar̤āśṛṅgī
rā. ni. va. 6 | elāyām | gra. ra. | gur̤a cyām
gandhaparṇī | goṃṭhaunā| śvetakaṇṭakāryām | vai.
nigha.
candrātapaḥ | puṃ | vitāne | cām̐doyām̐ | tatparyyāyaḥ,—ullocaḥ, vitānaṃ, candrā (mandaraḥ)
jyotsnāyām | he.
candrāpurapūgam | klī | tatsthānajātapūgaphale
chattāthūrī supārī | rā. ni. va. 11
candrābjam | klī | kumudapuṣpe | śveta śundi,
śvetotpalaṃ | rā. ni. va. 10
candrābhidhā | strī | vākucyām | vai. nigha.
candrāmṛtarasaḥ (lohañca) | puṃ | rājyakṣmādhikāre rasaḥ | pāradaḥ 1 bha. gandhakaḥ 2 bha. saindhavaṃ
1 bha. ślakṣīryatāparājitāpavarasena ekatra sammadyaṃ
golakīkṛtya nāgavallīdalairveṣṭayitvā pātālayantre
pacet | dinānte ca uddhṛtya yatnīrbulaḍḍhma auṣadhaṃ
grāhyam | mātrā 3 raktiḥ | anu. śrṛṅgāṅgavat
anyaḥ kāsī—rasaḥ gandhakaḥ lauhaṃ pra. 2 to. ṭaṅkaṇakṣāraḥ 4 vā 8 to. maricacūrṇaṃ 2 vā 4 to.
trikaṭu triphalā dhānyakaṃ jīrakaṃ saindhavalavaṇaṃ cavikā
eṣāṃ pra. cūrṇaṃ 1 to. chāgīdugdhe na peṣayet | mātrā
6 ra. | ra. sā. saṃ | anyaḥ vṛddhakṣandrāmṛtarasaḥ
rājyakṣmaṇi—rasaḥ 1 to. gandhakaḥ 1 to. abhra'
2 to. (matāntare 4 to.) karparaṃ
18.0-2
to. svarṇabhasma
1 to tāmrabhasma 1 to. lauhabhasma 2 to. vṛddhadārakabījaṃ jīrakaṃ bhṛṅgabhājaḥ śatamulī kokilākṣabījaṃ balā kapikacchūmūlaṃ gauracatakhulīmūlaṃ
jātīphalaṃ jathicī lavaṅga' siddhibījaṃ śaṃtadhūnakaṃ
pra.
18.2.1
to. madhunā mardayet | ra. sā. saṃ.
candrārdrakaḥ | puṃ | karpūre | rā.
candrārddham | klī | bhagandarasya arddhacandrākārachedane | su. ci. 8a.
candrālokaḥ | puṃ | karpūre | vai. nigha.
candrāśmā (ndrikārdrāvaḥ) | puṃ | candrakāntamaṇau | rā. ni. va. 13
candrāspadā | strī | karkaṭaśṛṅgayām
candrikā | strī | sthūlailāyām | karṇasphoṭāyām
kāṃṇachir̤ā | śvetakaṇṭakāryām | rā. ni. va. 4
sūkṣmailāyām | mallikāpuṣpavallī | jyotsnāyām
candraśūre | bhā.
candrikāpāyī (in) | puṃ | cakore | rā. ni.
va. 18
candrikāmbujam | klī | kumude | śvetotpalaṃ vā śveta śundi | rā. ni. va. 10
candrilaḥ | puṃ | nāpite | vālukūśāke | me.
candrī | strī | vākucyām | rā. ni. va. 4
candreṣṭam | klī | kumudapuṣpe | vai. nigha.
candreṣṭā | strī | utpalinyām | kumudinau
rā. ni. va. 10
candrodayaḥ | puṃ | candrātape | cām̐doyām̐
candrodayamakaradhvajaḥ (rasaḥ) | puṃ | rasāyanādhikārī rasaḥ | śuddhakaṇṭakavedhyasuvarṇapalaṃ 1 pa.
śuddharasaḥ 8 pa. śuddhagandhakaḥ 16 pa. etāni raktakārpāsapuṣpaiḥ sammardditvā punaḥ ghṛtakumāraurasena marddayet tato dṛr̤hakācakūpyāṃ sthāpayet | atha tāṃ kūpīṃ
mṛttikāvastrakha
majjādyañca śaṅkhanābhiḥ sukṣmamaḥśilā etrāṃ pra. samabhāgaḥ kāṇadravye na ekala mardayet
candropalaḥ | puṃ | candrakāntamaṇau | he. ca.
candrorasam | klī | jale | ja.
capa(va)laḥ | puṃ | pārade | trikā | 2. sā. saṃ.
māṇikyaratne | rājamāṣa | rā. ni. va. 16 | caurakanāmagandhadravye | rā. ni. va. 12 | yakṣadaviśeṣe
dakṣā | vai. nigha. | mūṣikabhede | taddaṣṭe vṛddhiḥ mūrcchā
18.2.2
tṛṣā ca bhavet | su. kalpa. 6a. , vā. u. 38
a. | matrye | me. | prastaraviśeṣe | rā.
rājikābhede | ke.
capalatāśayaḥ | puṃ | agnauśaṃrīge | nidā.
capalā | strī | pippalyām | rā. ni. va. 6
bhā. ma. 4bha. yoniroga. ci. | vijayāyām
mikki | madyasāmānye | rā. ni. va. 14
jihvāyām | bhā. | pippalīmūle | yaṣṭyo. ci.
pānīyabhaktavṛkṣāṃm | jorake | śa. | madirāyām | rā.
capalājaṭā (mūlam) | strī | pippalīmūle
vai. nigha. 2bha. kāsa. ci. sañcidātyū cūrṇa
capaiṭaḥ | puṃ. karatale | chām̐par̤a | rā. ni. va.
18 | tatparyyāyaḥ,-pratalaḥ, prahastaḥ (a.)
camaṭaḥ | puṃ | sthūlagaudhume | bar̤āgaṃma | vai. nigha.
camatkāraḥ | puṃ | apādāme | śa. ra.
ca(cā)maram | klī | cāmare | bālavyajane
cāṃmara | me. | tadvāyuguṇāḥ-ojaskaraḥ maśikādināśakañca | rāja.
camaraḥ (ro) | puṃ, strī | camarīmṛge | camarī,
camarī gām̐r̤i | maṃ camarīgāya | kaṃ iṃḍi | tatparyyāyaḥ,-vyajanī, balyaḥ, dhenugaḥ bālavipriyaḥ
(strī) dīrghavālā, giripriyā | rā. | tanmāṃsaṃ
snigdhaṃ madhuraṃ kāsaghnaṃ vipāke madhuraṃ vātapittaghnañca
su. sūḥ 46 a. | (rau) strī | mañjaryyām | me.
camaraliyām
camarapucchaḥ | puṃ | ko kaṅgumṛge | rā. ni. va.
18 | kāśmīrīrjādarikāyām | kai.
camarikaḥ | puṃ | kovidāravṛkṣe | rāṃma kāñcana
gām̐cha | ama.
camasaḥ | puṃ | capaṃḍhe | śām̐pada | piṣṭakabhede
laḍḍuke | (ajayapāla.) | (strī) strī | sukṣmamaśarādvipiṣṭake taccūrṇa ca | "cūrṇaṃ yacculukṣmāpothyaṃ
camasī sābhidhīyate |” bhā. | yajñapātraviśeṣe
cāṃmacāṃ
camūruḥ | puṃ | hariṇabhede | ama.
campaḥ | puṃ | puṃ | kovidāravṛkṣe | rakta kāṃcana
18.2.3
gām̐cha
चम्पकः । पुं । (Michelia champaca.)
svanāmakhyātapuṣpavṛkṣe | cām̐pāphūlaera gām̐cha | pa. su.
hiṃ saṃ caṃpā | kaṃ saṃpege | tatparyyāyaḥ,cāmpeyaḥ, hemapuṣpakaḥ ( a. ), kaṭuḥ, ugragandhaḥ,
kusumādhipaḥ (śabdara.), nāgapuṣpaḥ (me.), kusumādhirāṭ, pūjyagandhaḥ (ci.), suvarṇapuṣyaḥ, śītalacchadaḥ,
subhagaḥ, bhaṅgabhohī, śītalaḥ, bhramarātithiḥ, surabhiḥ,
dīpapuṣpaḥ, sthiragandhaḥ, atigandhakaḥ, sthirapuṣpaḥ,
hemapuṣpaḥ, pītapuṣpaḥ, hemāṅgaḥ, sukumāraḥ, vanadīpaḥ
guṇāḥ,-kaṭuḥ tiktaḥ śītalaḥ dāhaghnaḥ kaphakuṣṭhavraṇaghnaḥ rājayakṣmakāsatṛṣṇāghnaya | rā. ni. va. 10
"campakaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāyo madhuro himaḥ
viṣakṛmiharaḥ kṛcchrakaphavātāsrapittajit ||” bhā.
panasavṛkṣe | nāgakeśaravṛtyake | vai. nigha. | strī
campakapuṣpe | svarṇakadalyām | cām̐pākalī
campakakadalī (rambhā) | strī | suvarṇakadalyām | cām̐pākalī | tatparyyāyaḥ, -campakarambhā,
suvarṇakadalī (rā.) | guṇāḥ,-vātapittaharaṃ guru
vīryyakaram atiśītaṃ rase pāke ca madhuram | rā.
ni. va. 11 | vātapittaghnaṃ guru vīryyakaraṃ ati
śītalaṃ rase pāke ca madhuram | rāja.
campakakalikā | strī | campakakorake
cām̐pāra kali | tatparyyāyaḥ, -gandhakalī, bahugandhā, gandhamodinī, campakakorakā | rā. ni.
va. 10
campakāgadaḥ | puṃ | lūtākīṭādiviṣaharāgadabhede | yathā- "haridrāhayapadmakṣamañjiṣṭhānatakesaraiḥ | sacaudrāsarṣapaiḥ |" vā. u. 37a.
campakāluḥ (śaḥ) | puṃ | panasavṛkṣe | kām̐ṭhāṃla
campāmuḥ gām̐cha | śa. ra.
campakundaḥ | puṃ | malliviśeṣe | ṭāṃginā gām̐cha,
cām̐dakar̤ā | guṇāḥ,- "campakundo guruścakṣuḥ
18.2.4
madhuro vātapittajit | śukralo balakṛt proktaḥ
snehanaḥ śleṣmakopanaḥ ||" rāja. trapa.
'campakolaḥ (laḥ) | puṃ | panasavṛkṣe | kām̐ṭhāṃla gām̐cha
trikā.
campalaḥ | puṃ | mahānāgakeśaracampake | nāgeśvara
cām̐pā | trikā.
campālaḥ | puṃ | panase | śabdara.
cambelī | strī | jātopuṣpavṛkṣe | cāmelī
cayaḥ | puṃ | viṣṭhāyām | rīgahaḍo | vai. nigha.
caraḥ | puṃ | khañjarīṭapakṣiṇi | khañjanapām̐khī
śa. mā. | kapaddaṃ ke | kaur̤i | rā. ni. va. 13
carakaḥ | puṃ | parpaṃṭake | ṣpheṃgopābar̤ā | pa. su.
tannāma kavidyakasaṃhitāyām | svanāmakhyāte agniveśakṛtatantrapratisaṃskarttari vaidyakasaṃhitākāre
caraka muni | ātreyasya muneḥ śiṣyā agniveśādayo'bhavan | saṃhitotpattiḥ yathā- "munayo bahvavastaiśca kṛtaṃ tantraṃ svakaṃ svakam | teṣāṃ tantrāṇi
saṃskṛtya samāhṛtya vipaścitā | carakeṇātmano nāmnā
grantho'rtha carakaḥ kṛtaḥ |” tatrādbhāvaiṣaḥ- "yadā
matsyāvatāreṇa hariṇā veda uddhṛtaḥ | tadā śeṣañca
tatraiva veda sāṅgaṃ samāptavān | ekadā sa mahībrajaṃ
draṣṭuṃ cara ivāgataḥ | tatra lokān gadagrastān
vyathayā paripīḍitān | svalpeṣu bahuṣu vyāgan
mriyamāṇāṃśca dṛṣṭavān | tān dṛṣṭvāvidathādyuktaḥ
teṣāṃ duḥkhena duḥkhitaḥ | anantaścintayāmāsa rīgopaśamakāraṇam | saṃcintya sa svayaṃ tatra muneḥ-putrī
babhūva ha | prasiddhasya viśuddhasya vedavedāṅgavedinaḥ
yataścara ivāyāta, na jñātaḥ kenacidyataḥ | tasmāñcarakanāmāsāṃ vikhyātaḥ kṣitimaṇḍale ||" bhā.
caraṭaḥ | puṃ | khañjarīṭapakṣiṇi | khañjana pām̐khī
śa. mā.
caraṇaḥ | puṃ | pāde | rā. ni. va. 18 | tarumūle
18.2.5
rā. ni. va. 2 | kavī | bhakṣaye | he. ca.
caraṇagranthiḥ | puṃ | padagulphe | he. ca.
caraṇā | strī | adharapāṣāṇāmṛtaunirīgau | suśru.
cara ṇāyudhaḥ | puṃ | kukkuṭe | kukar̤ā | ama.
caratipañcikā | strī | rākṣāyām | vai. nigha.
carapriyam | klī | marice | vai. nigha.
carācaraḥ | puṃ | kapaddaṃ ke | rā. ni. va. 13
cariḥ | puṃ | catuṣpādajantau | u.
carttilā | strī | tintir̤īvṛkṣe | śa. ra.
cakaḥ | puṃ | anne | havyānne | havyānnapākabhāṇḍe
me.
carukā | strī | tṛṇadhānyabhede | guṇāḥ-śyāmākavat | ca. sū. 27 a.
carurūpaḥ | puṃ | civarūpe, roṭikāyām
ṭhitārūm̐ piṭhā | trikā.
carcarokaḥ | puṃ | śāke | mahākāle | me.
carcā | strī | niyamāparicāyyām̐
carpaṭaḥ | puṃ | parpaṭe | carpaṭe | me.
carpaṭī | strī | pūpāyikāyām | śūniviṣṭeṣa
trikā.
carmaṭaḥ | puṃ | karkaṭikālātāyām | kām̐kūḍa
gām̐cha | halā.
carmīḥ (kaṇṭakaḥ) | puṃ | lace | chāṃpar̤ā
rā ni. va. 18 | parpaṃṭake | pheṃgopābar̤ā | vai.
nigha. | jihveśa. jva. ci.
carmakāro | strī | sāṃbaroḍiṇyām | bhā.
carmakaṣā (sā) | strī | The plant
Chámara ghása. svanāmakhyātatṛṇadravye
cāmarakaṣā, cāmaraghāṃsa | ra. sā. ca. ṭo. bha.
tatparyyāyaḥ,-saptalā, vimalā, sātalā, bhūriphenā
(a.), śātalā, carmakasā (bha.), vidalikā | śa.
See sātalā | māṃsarohiṇyām | rā. ni.
va. 12
carmakārataruḥ | puṃ | śukramadanavṛkṣe | vai. nigha.
carmakārāluḥ (kaḥ) | puṃ | vārāhīkande
śuāra ālūṃ | vai. nigha.
carmakārikā (rī) | strī | carmakaṣāyām
cāmaraghāṃsa | me. ja. da.
carmīko (in) | strī, puṃ | carmapakṣiṇi | cāmacir̤ī | rā. ni. va. 18
18.2.6
carmīkolā | puṃ | tannāmakakṣudrarīge | ām̐chilaḥ
"samutthānanidānābhyāṃ carmakīlaḥ prakīrttitaḥ |”
su. ni. 13 a. | "mādheṣvasannatarān carmakaulān sitāsitān |” vā. u. 31 a. | carmībhedai | arṣa, hāriśra | samāptiḥ—“vyānastu
prakupitaḥ śleṣmānaṃ parigṛhya bahiḥsthirāṇi kīlavadamāṃsi nirvvarttayanti tāni carmakīlākhyāṃsi
ācakṣate ||” su. ni. 2 a. | “vātena todapāruṣye
pittādasitaraktatā | śleṣmaṇā snigdhatā cāsya grathitattvaṃ savarṇatā ||” mā. ni.
cāmacikai | trikā. | he. ca. śa. ra.
rā. ni. va. 20
va. 18
loke | “sphoṭānāṃ milanādeṣā bahurūpeā'pi
dṛśyate | ekāsphoṭā ca kṛṣṇā ca boddhavyā carmmajñābhidhā” bhā.
nigha
rā. ni. va. 18 | carmmakīlaroge | ām̐cila
vai. nigha.
rā.
carmmadalam | klī | cudrakuṣṭhabhede | lakṣaṇaṃ—
“raktaṃ saśalaṃ kaṇḍūmat sphoṭairdalayatyapi | tañcarmmadalamākhyātaṃ sparśatrāsasahanañca yat ||” bhā. | anyatra
—spardhena kaṇḍū vyathanopapoṣārukṣaiṣu tañcarmmadalaṃ
vadanti |” su. ni. 5 a.
rogaṃ | rā. ni. va. 20 | kharjyām | culakūni
vai. nigha.
śabdara.
lapindrethe, yat acchambarā nāmakeleti saṃhitāsu
khyātum | cām̐mar̤ā | rā. ni. va. 16
va. 16
śabdara.
vai. nigha.
rā. ni. va. 18
mahāvāstu yattrākhyañcakalaupamaṃ | tadekakuṣṭhaṃ camīkhyaṃ
bahalaṃ gajacarmavat ||” bhā. | (strā) strī
vai. nigha.
kasā | vā. sū. 15a. | śyāmādigaṇe | hemā.
cūrṇānne | rā. ni. va. 20 | bhakṣaṇe | dantairbhakṣaṇe
“carvvaṃ cipiṭadhānyādi |” bhā.
vṛkṣe | ke.
māṃha | trikā.
guṇāḥ— “caladalo'nabhiṣyandī hito vāte ca
rocanaḥ |” rāja. 1 pa.
5 | rā. ni. va. 11
śa. ra.
18.2.7
rā. ni. va. 6 | pippalīmūlasadṛśaṃ gudajarāge
hitam | bhā. pū. 1bha. | bhedakaṃ kaphaghnañca
rāja. | hastapippalomūle | su. sū. 38 a.
vai. nigha.
rā. ni. va. 6
va. 4| carcye | hrade | rā. ni. va. 6 | vacāyām
gai. | pippalyām | vai. nigha.
caṣakam | klī. puṃ | surābhide | madhuviśiṣṭe | me.
surāpānapātre | he. ca.
caṣatiḥ | puṃ | jīrṇatāyām | bhakṣaṇe | uṇā.
caṣālaḥ | puṃ | madhūkīve
cakṣmam | klī | avadarśane | dṛṣṭi | he. ca.
cakṣuḥ | klī | netre | rā. ni. va. 18 | meṣaśṛṅgīvṛkṣe | ra. mā.
cakṣuḥpuṣpaḥ | puṃ | pāṭhāyām | ākanādi
pa. sū.
cakṣukaḥ | puṃ | tiniśavṛkṣe | sāṃdana | pa. sū.
cakṣurjalam | klī | netrajale | ke.
cakṣurddantaḥ | puṃ | pārśvadante
cakṣurddhāvanam | klī | netradhāvane | cakṣu
dhooyā
cakṣurbahvalaḥ | puṃ, klī | meṣaśṛṅgīvṛkṣe | mer̤āśiṅe, jiola | ra. mā.
cakṣurvilepanam | klī | netrāñjane
cakṣurveṣṭanam | puṃ | bhadramuste | rāmaśara
cakṣussravāḥ (s) | puṃ | sarpe | a.
cakṣuṣyam | klī | kharparadhātau | thāṃpara | pa.
sū. | prapauṇḍarīkaviśeṣe | puṇḍariyāviśeṣa
ra. mā. | kharparītulye | tūtai | svalpapadma
sauvīrāñjane | nīla surmmā | rā. ni. va. 12
nirguṇḍībīje | nirguṇḍī | patre | vai. nigha.
puṃ | śobhāñjanavṛkṣe | sajinā gācha | rā. ni. va.
7 | katakavṛkṣe | me. | rasāñjane | he. ca. | tri.
cakṣurhitakare
cakṣuṣyā | strī | kulatthikāyām | kulatha
kalāya | me | araṇyakulatthikāyām | vana
kulatha | rā. ni. va. 5 | ajaśṛṅgayām, meṣaśṛṅgayām | mer̤ā śiṃṅe | rā. ni. va. 6
nīlāñjane | hīramasurmmā | ketakīvṛkṣe | vikā.
18.2.8
kulatthāñjane | añjanaviśeṣe | rā. ni. va. 13
cākacikkā (ktā) | strī | śvetajaṅghāyām
śveta boṇāṃ muru, mā.
cāṅgaḥ | puṃ | cāṅgeyyām | aṭī. rā.
monadelpha.) amlaloṇikāyām | āmrūla
śāṃka | hiṃ caupatiyā | saṃ āṃvavatoṃ | kaṃ
pulimbu cisre | śākaguṇāḥ—kaṭu rocanaṃ pācanaṃ
rucyam atyuṣṇāṃ dīpanaṃ kaphavātāśauṃgrahaṇyatisāraghnam | rā. ni. va. 7| ca. sū 27.| pittalā
amlā kuṣṭhaghnī ca | bhā. pū. 1bha. śākava. | uṣṇā
kaṣāyā madhurā agnidīpanau ca | dhati. 16 a.
ra. ḍā. saṃ. cāṅgerāghṛte | bhā. atisā. ci
nimba kalpe | bhaiṣa. cuṃdarīga. ci. | pālaṅgaśāke
pālaṃgaśāṃka
cāṅgerīghṛtam | klī | cūdarīgādhikāre gudabhraṃśe ca | gavyaghṛtaṃ 4 śa. cāṅgerī vṛkṣatvagdūrvā rasaḥ
pra. 10 pa. 5 to. 3 mā. | kakkārthe—gambhīrauvṛtracārayoḥ pra. 4 pa. ! ghṛta 4 śa. āmrūlaleṃra
rasa, kulatthera rasa evaṃ anya dadhi pratyeka
10 pa. 6 to 3 mā | kakkārtha—śuṃṭhi 7
yavakṣāra pratyeka 4 pa. | sā. kau. | ca. ci.
bhirṣāthau yathā - pṛthvām̐ pippalīmūlaṃ citrakamūlaṃ
cavikā gokṣuraḥ pippalī dhānyakaṃ vilbamūhaṃ pāṭhā
mūrkha yamānī eṣāṃ mililā 1 śa. ghṛtaṃ 4 śa.
amladadhimastu 16 śa. cāṅgerīrasaḥ 16 śa.
ca. da.
cāṅgerīsaddaśapatraḥ | puṃ | sunikhaṇakaśāke
śuśani śāṃka | bhā. pū. 1bha. śākava.
cāṭakoraḥ | puṃ | caṭakaśiśau | vai. nigha.
cāṭukarttā | puṃ | pārāvate | vai. nigha.
cāṇakya (mūlaka) m | klī | caṇakasūlotikhyāte mūlakabhede | mūlāviśeṣa | saṃ ghoramūlā
kaṃ dīr̤amūlaṅgi tatparyāyaḥ—vāneyaṃ, viṣṇupatakaṃ,
18.2.9
sthūlamūlaṃ, mahākandaṃ, kauṭilthaṃ, marusambhavaṃ, śālākakaṭakaṃ, miśraṃ | guṇāḥ—uṣṇaṃ kaṭukaṃ rucyaṃ dopanaṃ
guru grāhi kaphavātakṛnniguṇāṅgamū| rā. ni. va. 7
cāṇḍālā (lino) | strī | liṅgindyām | rā.
ni. va. 3 | ra. sā. saṃ. rasamāraṇavarga
cātakaḥ | puṃ | tannāmakapakṣiṇi | phaṭikajala
pāśī | hiṃ tokā | tatparyyāyaḥ, —varṣābhūḥ,
pāraśvataḥ (ke.), variṣāpriyaḥ (śabdara.), meghacittakaḥ (śa.), stokakaḥ (a.), sāraṅgaḥ (ma.),
stīkaḥ, kālātṛnādī (me.), ghanatolaḥ, varṣapriyaḥ
(vi.) | tanmāṃsaṃ laghu śītalaṃ raktapittakaphaghnam
agnikarañca | rāja. | havyaṃ balapuṣṭidañca | rā. ni.
va. 16
cātakāntaḥ | puṃ | varṣākāle
cāturjātakam | klī | samabhāgatcagelāpatrakeśareṣu | gur̤atvak, elāṃca, tejapatra, nāgeśvara
samabhāgaṃ | guṇāḥ—“cāturjātamidaṃ varṇyaṃ vahnikṛcca viṣāpaham |” rā. ni. va. 22
cāturtha (rthikaḥ | puṃ | caturthadinabhavaviṣamajvarabhede
18.2.p1
dina antara jvara | “cāturthiko darśayati prabhāvaṃ dvividhastaijvaraḥ | jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ
pūrvaṃ śirasonilasambhavaḥ ||” mā. ni. | “cāturthiko nāma gado dāruṇo viṣamajvaraḥ | śoṣakaḥ
sarvvadhātūnāṃ balavarṇavināśanaḥ | tridoṣajo vikāraḥ
syādasminsañcayato'nilaḥ | kupitaṃ pittametantu
kaphayevaṃ svakājataḥ | śītadāhajvarastovrastrikālamanuvarttate | sa sannipātasambhūto viṣamo viṣamajvaraḥ
ūrddhaṃ kāyasya gṛhṇāti yaḥ pūrvvaṃ so'nilātmakaḥ
pūrvaṃ gṛhṇātyadhaḥ kāya so'pyulaiṣmajvaraḥ saḥ ||”
hārītaḥ
cāturthakaviparyyayaḥ | ekāntaradinabhavabhavaviṣamajvarabhede | ekadina antare duidina jvara
“madhye'hani jvarayati tvādāvante ca muñcati |”
mā.
cāturbhadra (ka) m | klī | kaphādhikapittaśleṣma
jvare yogabhede | śūṭhī ativiṣā mustā gur̤acī
rcita catuṣṭaye | “nāgarātiviṣā mustā tathāmṛtaccikārthikaṃ | gaḍūcyā militaṃ tacca cāturbhadrakamucyate ||” rā. ni. va. 22
cāturbhadrakapañcamūlam | klī | tatpañcamūlokirātādigaṇakṛte sannipātikajvare yogaviśeṣe
si. yo.
cāturbhadrāvalehikā | strī | kāsaśvāsahare
kaphaghne'valehabhede | “kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgo kṛṣṇāṃ
ca madhunā saha |” “dhanakṛṣṇāśṛṇāyaṣṭrīcūrṇaṃ caudreṇa
saṃyutaṃ | śiṅgījvarātisāraghnam |” ca. da.
cātvālaḥ | puṃ | gahvare | u.
cāndram | klo | raupye | puṃ | candrakāntamaṇī
he. ca.
cāndrakam | klī | śuṇṭhayām | rā. ni. va. 6
cāndrā | strī | ativiṣāyām | atiīca
rā. ni. va. 6
cāndrākhyam | klī | ārdrake | āṃdā | rā.
ni. va. 6
cāndrī | strī | somarājyām | somarāja
śvetakāṣṭhakyāryām | rā. ni. va. 4 | jyotsnāyām
cāpa(va) paṭaḥ | puṃ | piyālavṛkṣe | peṃyāṃśāla
jaṭā.
cāmaraḥ | puṃ | camarīmṛge | gakharyalaṃ | gauṃla
me. | yaṣṭiyayau | vai. nigha. | camarīlomavyajane
tadvāyuguṇāḥ-cījaskaraḥ makṣikādivārakaśca
rāja.
cāmarapuṣpaḥ (kaḥ) | puṃ | guvākavṛkṣe | āmavṛce | ketakavṛce | keā gācha | (kaḥ) kāgre
keśa.ghāsa | me.
cāmarā (rī) | strī | cāmare | a. ṭī. bha.
(rī in) puṃ | aśve | vikā.
cāmalī | strī | aśvagandhe | pa. sū.
cāmīkaram | klī | suvarṇe | rā. ni. va. 12
dhustūre | ama. | nāgakeśarapuṣye | pa. sū.
cāmpeyaḥ | puṃ, klī | nāgakeśaravṛkṣe | nāgaśvara gācha | rā. ni. va. 6 | campakavṛkṣe | cāṃpāra
gāṃcha | pa. sū. | ca. da. vā. vyā. ci. | padmakeśare
bhā. | suvarṇacampake, nāgacampake | nāgeśvara cām̐pā
vai. nigha. | klī | svarṇa | vikā.
cāmpeyakam | klī | kiñjalka | padmakesara
rā. ni. va. 10
cāram | klī | kavimavidhi | he. ca.
cāraḥ (kaḥ) | puṃ | piyālavṛkṣe | asya vījaṃ
'cāradānā' ityucyate | peṃyāṃśāla | īhāra
bījake cāṃdonā peṃyālabīja kahe | maṃ
cārolo | kaṃ cāravauja | guṇāḥ—pakvaṃ phalaṃ hṛdyaṃ
gaulyaṃ guru | tadvījaṃ madhuraṃ hṛdyaṃ pittadāhaghnañca
rā. ni. va. 11
cāraṭaḥ | puṃ | garddhabhe | ke.
cāraṭikā (ṭo)
cāraṇī
cāravāyuḥ
cāravojam
cārikā
cāriṇī
cāritrā
cārin
cārvvāk
cāro
cāru
cārukaḥ
cārukeśa(sa)rā
cārukeśā
cārudarśanaḥ
cārudāruḥ
cārudhāma
cārunālakam
cārupatrikā (trā) (rṇī)
cāruphalā
cārumoṭā
cārayūtho
cāruratnam
cārulocanaḥ
cāruvarttinī
cāruvarddhanā
cāruvṛkṣaḥ
cāruśilā
cāruṣkā
cālaḥ
cālanam
cālanī
cāṣaḥ (saḥ)
cātukaḥ
cikaḥ (kkaḥ)
cikā
cika(kku)raḥ
cikitsakaḥ
cikitsā
cikitsākalikā
cikitsāṅgam
cikitsāñjanam
cikitsādopakaḥ
cikitsādīpikā
cikitsāprābhṛtaḥ
cikitsāmṛtam
cikitsārṇavaḥ
cikitsitam
cikitsyaḥ
cikiram
cikilaḥ
cikuraḥ
cikurapacaḥ (pāśaḥ)
cikkuraḥ
cikkūlaḥ
cikkaṇaḥ (pūgaḥ)
cikkaṇā (ṇo)
cikkasaḥ
cikkā
cikkiṇā
cikkiraḥ
ciṅkaṭaḥ (ṅgaḥ)
ciṅkaṭo
cicaṇḍaḥ (ṇḍā) (ṇḍikā)
ciciḥ
cicir̤iṅgaḥ
ciñcaḥ
ciñcā (ciñcā)
ciñcātailam
vātakaphaghnaṃ rucyaṃ nātiśītalaṃ kaṣāyañca | rā. ni.
va. 15
guṇāḥatyamlaḥ vātannaḥ kaphadāhaghnaḥ | śarkarāmiśraḥ sa
pittadāhakaphaghnaśca | rā. ni. va. 11
strī | tintir̤īvṛkṣe | ca. sū.
27 a.
strī | guñjāyām
strī | ciñcoṭake
See cuñcuḥ
strī | ārāmaśītalāyām | vai. nigha.
strī | khanāmakadèvadārau | vai. nigha.
strī | śavadāhanaculau | tatparyāyaḥ,cityā (kha), kāṣṭhamaṭho, celaṃ, citācūḍakaṃ, citthaṃ
18.2.p2
vi.), citiḥ, saṃhatiḥ (me.
18.0-3.1
puṃ | śrīveṣṭake
klī | manasi | rā. ni. va. 18
puṃ | khanāmakhyātasannipātajvaraviśeṣe
"gāyati nṛtyati
hasati pralapati vikṛtaṃ niraucate mūcchet | dāhavyathābhayārtī narastu cittavibhrame jvare bhavati ||"
bhā.' sa. 1bha.
puṃ | unmāde
puṃ
See tṛścikaḥ
puṃ | śobhāñjanavṛkṣe
klī | citrake | tilake | me.
puṃ | karpūravaṇe | a. ṭī. bha.
puṃ | jīvake | vai. nigha.
puṃ | gokṣuraje | vai. nigha.
puṃ | pārāvate | jaṭā. | sārasapakhiṇi | he. nigha.
puṃ | vicitrakambale | gāṃlicā
puṃ | pakhiviśeṣe | vai. nigha.
puṃ | tiniśavṛkṣe | śa. ca.
strī | gonasavalagrām
vai. nigha.
klī | śodhādhikāri
cittakamūlaśuṇṭhīvāsā-mālagaparṇī-matsya-gur̤a-cītālapuṣpāṇāṃ pra. 6 to jāritalohaṃ yavakhāraḥ sauvarcala
lavaṇaṃ biḍavyau bida eṣāṃ pra. cūrṇa 4 to. gomūtraṃ
2 pra. ekatra pacet | prakṣepaḥ madhu 6 pa. | mā.
1 to. | sā. kau.
puṃ | citrakavyāghre
puṃ | khanāmakhyātaparvvatabhede
strī | ṛṛddhanauṣadhe
puṃ | tiniśavṛkṣe | ama.
puṃ | ājñeye
klī | haritāle | rā. ni. va. 12
strī | śukanāsāyām
strī | vātagrahaṇyām | "citrakaṃ
pippalīmūlaṃ dvau cārau lavaṇāni ca | vyoṣaṃ hiṅkaṅga
modāca cavyamekatra cūrṇayet | gur̤ikā mātuluṅgasya
dār̤imasya rasena vā ||" ca. du. | bhā.
puṃ | sārasapakhiṇi | vai. nigha.
klī | vaṅge | vai. nigha.
klī | vir̤aṅge | pa. su.
strī | vir̤aṅgavṛkṣe | rā. ni. va. 6
puṃ | lāvapakhiṇi | he. nigha.
puṃ | bhūrjavṛkṣe | rā. ni. va. 8
puṃ | śūraṇakṣupe
strī | mahendravāruṇolatāyām
puṃ | lāvapakhiṇi | vai. nigha.
strī | sārikāyām
puṃ | bhūrjavṛkṣe | vai. nigha.
puṃ | mayūre | nigha.
18.0-3.2
strī | droṇapuṣyām
strī | mahārāṣṭraunāmacupe, jalapippalyām
strī | godhāpadīlatāyām | śa. mā.
strī | pṛśniparṇīm
puṃ | vanakukuṭe | tittirapakhiṇi
puṃ | citrake | vai. nigha.
strī | śārikāyām | hārā.
puṃ | mayūre | vikā.
puṃ | śare | vikā.
strī | ambaṣṭhāyām | rā. ni. va. 4
puṃ | caṭakapakhiṇi | hārā.
strī | haritāle | vai. nigha.
puṃ | tarambujavṛkṣe | vikā.
guruḥ svāduḥ snigdhaḥ hṛdyaḥ balyaśca | rāja. 3 pa.
strī | mahendravāruṇyām
puṃ | citrakavṛkṣe | bhallātakavṛkṣe
klī, strī | kākīdugdhikāyām | rā. ni. va. 11 | mada. va. 4
citramaṇḍalaḥ
puṃ | maṇḍalivisarpaviśeṣe | su.
kalpa. 4 a
See makhalo
puṃ | cittavarṇamṛge | ca.
puṃ | mayūre | cikā.
cittayodho (ddhan) | puṃ | arjunavṛkṣe | rā. ni.
va. 6| lābapakṣiṇi | vai. nigha.
citrarañjakam | klo | vastre | vai. nigha.
citrarathaḥ | puṃ | sūryye | me.
citralaḥ | puṃ | karbūravarṇe | śabdara.
citralatā | strī | mañjiṣṭhāyām | rā. ni. va.6
citralā | strī | gorakṣyām | rā. ni. va. 5
rājikāyām | rāṃī | vai. nigha.
citralekhinī | strī | tūlikāyām | hārā.
citralocanā | strī | śārikāpakṣipi | jaṭā.
citravadālaḥ | puṃ | matsyabhede | citala māch
jaṭā. | vadālamatsye | voyāla māch | he.
citravarttino | strī | reṇukabīje | vai. nigha.
citravallikam | klī | tarambujaphale | taramūja | puṃ | badālamatsye | he. ca.
citravallī | strī | mahendravāruṇīlatāyām
bar̤a māṃkāla | rā. ni. va. 3 | maṅgejīrī
citrabījaḥ | puṃ | raktairaṇḍe | (jā) strī
viḍaṅge | rā. niṃ. va. 8
citravīryyaḥ | puṃ | raktairaṇḍe | rā. ni. va. 8
18.0-3.3
citravyāghraḥ | puṃ | citrakabyāghre | rā. ni.
va. 13
citraśīrṣaḥ | puṃ | vāyavyakīṭaviśeṣe | su. kalpa.
8 a. | See kīṭaḥ
citraśokaḥ | puṃ | aśokavṛkṣe | vai. nigha.
citrasarpaḥ | mātudhānasarpe | śa. ra.
citrasārā | strī | haritāle | vai. nigha.
citrasrupaḥ | puṃ | droṇapuṣpyām | ghaṇaghamiśrā
rā. ni. va. 5
citrāṃgnaḥ | puṃ | guggulau | ja. da. 12 a.
citrā | strī | indravāruṇyām | rākhāṃlaśaṃkhāṃ
dantyām | dantīmūle | ca. da. apannā. ci.
ca. sū. 4 a | viṅgaṅgāyām | vir̤aṅga | mañjiṣṭhāyām | gauḍunbāyām | rāja gomakra | pṛ. mu.
bṛhaddanyām | bhā. | ākhukarṇīlatāyām
mūṣāṃkāṇi | rā. ni. va. 3 | vā. sū. 15 a.
ghṛtaśaṃkhyām | rā. ni. va. 4 | dravantyām | rā.
ni. va. 5 | gaṅgādrūśyāyām | rā. ni. va. 8
sarpabhede | yavanikāyām
citrāṅkam | klī | haritāle | hiṅgule | rā.
ni. va. 13
citrāṅgaḥ | puṃ | citrakavṛkṣe | raktacitake | rā.
ni. va. 6 | sarpaviśeṣe | citisāṃpa | rā. ni. va.
18 | hariṇaviśeṣe | guhā.,— "citrāṅgo vātaśamano vahṇyo balakṛnmataḥ | śuṣkasraḥ kathito
vāpi durjjarī medavardhanaḥ ||” avi. 20 | vṛścike
vichā | vai. nigha.
citrāṅgā (ṅgī) | strī | mañjiṣṭhāyām | rā.
ni. va. 6 | rājasuṣavyām | gayā karalā | pa.
mu.| karṇakhajokāyām | rā. ni. va. 18
citrāṃ ṭoraḥ | puṃ | candre | me.
citrātram | klī | khacarānne | vai. nigha.
citrāpūpaḥ | puṃ | apūpaviśeṣe | chitrāī piṃṭhā
trikā.
citrāmbararasaḥ | puṃ | gahaṇyādhikāre | pāradaḥ
1 bha. tāmraṃ 1 bha. gandhakaḥ 1 bha. dinaṃ mardayet
atha ghṛṣṭāmakte lohapātre maṅguinā praharaṃ pacet
18.0-3.4
lohadaṇḍena cālayecca | anantaraṃ jorakakkāthena
dinadvayaṃ bhāvayecca | mātrā 1 māṣā
citrāyasam | klī | toṣṇalohe | rā. ni.
va. 13
citrālau | strī | tilakusume ;
citrākṣī | strī | śārikāyām | śālika
pāṃthī | trikā.
citrākṣupaḥ | puṃ | droṇapuṣyām | rā.
citrikaḥ | puṃ | caitramāsi | śa. ra.
citriṇī | strī | padminyādi-caturvidhāntargatastrīnagasyā—strīviśeṣe | lakṣaṇañca yathā, — bhavati
ratira sajñā nātidīrghā na kharkhā tilakusumasunāsā bimboṣṭhottalākṣī | kaṭhinaghanakucāḍhyā
sundarī yā suśīlā sakalaguṇavicitrā citriṇī
citravaktrā || ratima.
citre śaḥ | puṃ | candre | śa.
citrīdanam | klī | vicittrānne | ṣṭthaṃrarānnaṃ
citricopaḥ | puṃ | sopacinotikhyāte avigdravyaviśeṣe | kai.
cintāmaṇiścaturmukhaḥ | puṃ | vātavyādhau rasaḥ
rasasindūraṃ 2 to. lohaṃ 1 to. abhraṃ 1 to. svarṇaṃ
18.8
to. ghṛtakumārorasena samadya eraḍapatrairāveṣṭya
dhānyamadhye 3 dinaṃ sthāpayet | bheṣa.
cintāmaṇirasaḥ | puṃ | jīrṇajvare rasaḥ | haritālaṃ śuktitūrṇa (vātāmracūrṇaṃ) tulyakaṃ samabhāgaṃ
jalena piṣṭā cakrikā kāryyā | atha śarāvasaṃpuṭe
gajapuṭena rātrau pacet | ra. sā. saṃ.
cintir̤ā (r̤ī) | strī | tintir̤yām | dvi.
koṣaḥ
cinnaḥ | puṃ | cīnadhāne | cīnā dhāna | śa. ca.
cipiṭaḥ | puṃ | śasyasya necarīgaviśeṣe | ṭharaksara
piṃṭuśe daṃśāgaṃ | ja. da. 30 a. | cipoṭake
chiṃr̤ām̐ | he. ca.
ciṣi(po)ṭakaḥ | puṃ | pṛthuke | ciṃr̤e | chiṃ
cur̤ā | tatparyāyaḥ, —pṛthukaḥ (ke.), cipoṭakaḥ
(śabdara.), cibiṭaḥ (bha. ṭī.), cipūṭaḥ,
dhānyacamasaḥ (ci. ) | asya prasūtavidhiryathā, —
śālayaḥ satuṣā ārdrā bhṛṣṭā assuṃṭitāya tat
kuṭṭitāyaṣiṭāḥ proktāste khyātāḥ pṛthukā api
sakṣīrā bṛhaṇā hṛdyā balyā bhinnamalāya te | bhā.
guṇāḥ-guruḥ snigdhaḥ bṛṃhaṇaḥ kaphavardhanaśca | rāja.
See pṛthukaḥ
cipiṭā | strī | muṇḍāsinauvṛkṣe | rā. ni. va.
8 | vanakulatye | vai. nigha.
cipūṭaḥ | puṃ | cipiṭake | rudrakoṣaḥ
cipyam | klī | vastre | vai. nigha.
cipyaḥ | puṃ | nakhamāṃsāśritakṣudraroge | āṃṅgulaśaṃr̤ā | ver̤avā iti bhā. ma. 4bha. | cipyalakṣaṇa—
“nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vātaḥ pittañca dehinām
karoti dāhapāko ca taṃ vyādhiṃ cipyamādiśet ||”
su. ni. 13 a.
cimaḥ | puṃ | ṣaṭpāke | pāṃṭaṃśāka | śa. bhā.
karkaṭaplave
cirmiḥ (kaḥ) | puṃ | timiramatsye | ṣaṭpāke
śa. ma | gūkapakṣiṇi | śa. ra.
cimicimiḥ | strī | vātajapīr̤āyām | bhinbhinoti loke
cirama | klī | kharpe | vai. nigha.
cirajīvakaḥ | puṃ | asanavṛkṣe | jīvakavṛkṣe
jaṭā
cirajīvino (kā) | strī | śālākī-vṛkṣe
vai. nigha.
cirajo(ñjo)vo | puṃ | jīvake | rā. ni. va.
5 | śākalovṛkṣe | rā. ni. va. 8 | kāke
me. | he. ca. | sṛkāyām | bhir̤iṅga
cirajvaraḥ | puṃ | dīrghakālātubandhijvare | vā.
ci. 1 a. | bahaṇaḥ
ciraṭo | strī | prātarajaskāyām striyi | rā.
ni. va. 18
ciratiktā | puṃ | kirātatiktau | chiretā
śa. ra. | (ktā) strī | tiktākarkaṭikāyām | ḍiekāṃkūr̤ī | vai. nigha.
cirantanam | klī | pukāramūle | vai. nigha.
cirapatnakaḥ | puṃ | bhadramustaṅkṣate, khar̤aśālañcate
vai. nigha.
cirapattā (trī) | strī | bhūsanagva vṛkṣe | vanajāṃṅga | vai. nigha.
cirapatrikā | strī | suṣuśāke | vai. nigha.
ciraparṇaḥ | puṃ | sarjavṛkṣe | śāla gāṃch | vai.
nigha.
cirapāko | puṃ | kapityavṛkṣe | rā. ni. va. 12
tri | cirakālena pake roge
cirapuṣpaḥ | puṃ | bakulavṛkṣe | rā. ni. va. 10
cirapoṭā | strī | vāstukabhede | betūśrā
viśeṣa | vai. nigha.
ciraṃmahī | puṃ | gardabhe | trikā. | he. ca.
cirambhaḥ (ṇaḥ) | puṃ | cinnapakṣiṇi | cilapāṃkhī
trikā.
cirabilvaḥ (kaḥ) | puṃ | karañcavṛkṣe | ḍahara
karañja | rā. ni. va. 6 | ca. sū. 4 a. | su.
ci. 2a.
ciravīryyaḥ | puṃ | raktairaṇḍavṛkṣe | rā.
cirasutā | strī | ciraprasūtāyām gavi
18.8.p1
kaṭalana
gām̐ī | tatparyyāyaḥ vakṣāyanī | śa.
cirā | strī | snānāmalyopagambravye | chir̤ā
devatāṅga | jalaukāyām | joka | vai. nigha.
cirāṭikā | strī | śve tapunarnavāyām | śvetau
śūṃṇo | rā, ni, va, 9 | lodhracaṭakāyām | meṣa,
śūla ci. vivāsarāme | caṭikāyām | pām̐tor̤ī
vaidyakasaṃgrahaḥ
cirātacchadā | strī | kaṭakīvṛkṣe | vai, nigha,
cirātikraḥ | puṃ | ciratikte | cirām̐tā
śa, ra,
cirāyuḥ | puṃ | tālbṛkṣe | rā, ni, va, 9
ciriḥ | puṃ | kṣiprapakṣiṇi | ḍhila pām̐khī
vai, nigha, | śukapakṣiṇi | ṭiṃyāṃ pām̐khī | cikā,
ciriṭī | strī | ṛtudapaciviśeṣe | ca, sū,
27 a,
ciriṣṭikā | strī | yuvatīstriyām
ciriṣṭī | strī | vṛddhapruśyām | rā, ni, va, 3
yuvatīm | hai
ciripatraḥ | puṃ | kṣudravāravele | vai, nigha,
ciribvaṃḥ | puṃ | mahānambabhede | vai, nigha,
cirivilvaḥ | puṃ | karañjance | ḍahara karañja
a. ṭī. ma.
ciru | klī | bāhusandhau | śa, ca,
cirkīṇā | strī | pūgaphalī | sūpām̐rī
cirbhaṭam | klī | rājasuṣavyām | uṃṭacha
karelā
cirbhaṭī | strī | rājasuṣavyām | gayām̐ karelā
pa. sū. | phalaśākaviśeṣe | kām̐kūḍa, gom̐mūka,
phūṭau | hiṃ bhukura | maṃ baila śeṃdhākaṃ aranekaṃ
tatparyyāyaḥ,—sucitā, citraphalā, kṣitacirbhiṭā,
pāṇḍuphalā, pathyā, rocanaphalā, cirbhaṭikā,
karkaṭacirbhiṭā | guṇāḥ—bālye tiktā dūṃśadantrā
ca, pāke dopanī | śuṣkā rucā ślaiṣavātārucinnī
jādyaghnī rocanī dīpanau ca | rā, ni, va, 7
"cirbhiṭaṃ madhuraṃ rucyaṃ gurupittakaphāpaham | aśṛṇvaṃ
grāhi viṣṭambhi pakkantūṣṇañca pittalam ||" bhā, pra,
1bha, āmrava, | pṛthakṣa cirbhaṭacceva doṣatrayakaraṃ
smṛtaṃ | apakka jīrṇakaphakṛt pakkaṃ kiñcidviśiṣyate ||"
bhavi, 16 a,
cirbhiṭaḥ | puṃ, klī | cirbhaṭikāyām | phūṭau
rā, ni, va, 7
cirbhiṭā (ṭikā) (ṭī) | strī | cirbhaṭāyām,
karkaṭikāyām | phūṭau, kām̐kūḍ | rā, ni, va, 7
cillagolikā | strī | khadyote | me | khaidāmakhyām
cilli(llī)ci(cī)maḥ (miḥ) | puṃ | matsyabhede | nanām̐ celā, bvele or̤uor̤i mācha
tatparyyāyaḥ,—nalamīna., cilocimaḥ, cilaucīmaḥ,
talamīnaḥ, celīcīmaḥ, cilomaḥ, cillimīlakā,
cilicomiḥ, kevalaḥ, viloṭakaḥ | bha, | sa laghuḥ
rucyaḥ anabhiṣyandī vātakaraḥ kaphaghnaśca | ceṅgamīne
cām̐g māch | guṇāḥ—laghuḥ rucyaḥ anabhiṣyandī
vātavarddhakaḥ kaphaghnaśca | rāja, nṛpa, | a. ṭī. ma.
icāke | em̐chumā māch | ma,
cillimīlakā (likā) | puṃ, strī | cilli
cimanmatsye | a. ṭī. ma.
viṃlambaḥ | puṃ | plakṣavṛkṣe | pām̐kūḍ gām̐cha
vai, nigha,
cillaḥ | puṃ | tannāmakapakṣiṇi | cila pām̐khī
tatparyyāyaḥ,—ātāyī (śrū), śakunī, ātāyī
18.8.p2
he), anmāliḥ, kaṣṭanīr̤akkaḥ, cirabhāṇaḥ (tri.
18.6.1
vidyaśdārī (śabdamā.)| ayaṃ prasahājātīyaḥ kākasamaguṇaḥ| sū. sū. 46 a, | candanavṛce | vai,
nigha, | klinnanetraroge | ama,
cillakā | strī | jhillikāyām | śa, ca,
cillamacyā | strī nakhaunāmakadravye | śa, ra,
cilliḥ (lli (llī) kā) (llī) | strī | khanāmkhyātapaṇaśāke, laghupatragauravāstūke | bhām̐dām̐
bathuvā śām̐ka | hiṃ cilāro | tatparyyāyaḥ,—
cillikā, tunau, apalohitā, mṛdupattrī, cārudalā,
cārapatrā, vāstukau, maduhalā, gaur̤avāstukaḥ
sā dvividhā śve taraktaguṇakarmedena | śvetacilloguṇāḥ
—madhurā atpārā śītalā tridoṣaghnī pathyā jvaraghnī
ca | dvayaṃ bhāgaurathaunaure khyātā | raktacilloguṇāḥ
—vāstukatulyā svalpaguṇā saṃ apicaṇḍī pramehamutrakṛcchraghnī pathyā rucirā ca| mūnakacilloguṇāḥ —
kaṭuḥ tīkṣṇā kaṇḍūghnī vraṇaghnī ca| rā, ni, va, 7
laghupattrau tu cillo yā sā vāstukaramā matā
ca, da, | "tadvaccillau tu vijñeyā vātapittavikāriṇām |" bhavi, 16 a, | tīkṣṇavṛce | cilapakṣiṇi | gaur̤ā cila, śaṃkhā cila | vai, nigha,
jhillikāyām | śa, ca, | kṣuvi| rā, ni, va, 18
civiḥ (cuḥ) | puṃ | kaṇḍukai | naṭā, | bha,
ciṃviraḥ | puṃ | pakṣī | a, ṭī,
civā (llikā | strī | raktavarṇamatsye | maṃ kāṃ
cilvilī | kituṃgapakṣī | (paryyāyaḥ,—raktadṛśā,
cudraghaulo, madhumāṃsa, | bhā, | guṇāḥ—kaṭuḥ
kaṣāyā jvare atisāre ca hitā rasāyanau ca
rā, ni, va, 5
civukaḥ | puṃ | mucukrundavṛce | rā, ni, va, 10
strī | cauḍādharabhāge | yūm̐ṭhi | rā, ni, va, 18
cihnam | klī | rūpe, lacaṇai | a, ṭī, ma,
"lacaṇaṃ cihnamākṛtiḥ |" mā, ni, | patākāyām
cihnadhāriṇī | strī | śyāmātatāyām | śa, ca.
18.6.2
cihnaḥ (kkāḥ) | puṃ | vṛkṣaviśeṣe | chillām̐
ciṃ cilaha | guṇāḥ—"cihnako vātanibarhaṇaḥ
śaṃphajī dhātṛpuṣṭikṛt | āgneyo viṣavadyasya phala
matsyanisūdanm ||" mā.
cor̤ā | strī | khanāmakhyātadevadāruviśeṣe | sā
padmāvadgrauṣyā atisugandhiḥ | caur̤ā devadāru,
gaṃkajavāvikṣepa | tatparyyāyaḥ—dārukanyā, gandhavadhūḥ, gandhamādanī, taruṇī, tārā, bhṛtamārī,
saṅkalyā, tṛpaṭino, yajñabhojitit | guṇāḥ—
kaṭūṣṇā kāsaghnī daupanī, atisevitā pittaśamaharā
rā, ni, va, 12
cor̤āgamyaḥ | puṃ | śrīveṣṭanāmakagandhadravye | rā,
ni, va. 12
conam | klī | śoṣake | puṃ | lohaviśeṣe
tīkṣṇa lohaṃ | harivrabhede | mai. | ṣaṣṭikādīnaguṇe
śālidhānyaviśeṣe | cīnāṃśāṃśu | ca, sū, 27a,
apāṅgatraṇabandhanabhede | su, sū, 18 a,
caunaktaḥ | puṃ | kākatuṇḍī | kām̐śī dhāṃnaviśeṣa | tatparyyāyaḥ,—kaṅguḥ (hai.) | guṇāḥ—
śoṣaṇaṃ vāyujjanaṃ pittaśleṣmannaṃ rucyaṃ | rā. ni.
va. 16 | kaṅgusamagaṇaḥ | bhā. | dhūpane | cīnakarpūraṃ | caunera karpūra | rā, ni. va. 12
caunarkarkaṭikā (ṭī) | strī | karkaṭauviśeṣe
caunākām̐kaḍu | vai. nigha,
caunakarpūraḥ | puṃ | khanāmakhyātakapūre | caunera
karpūra | tatparyyāyaḥ,—cīnakaḥ, kācisaḥ, ṣevalaḥ,
kaṭuḥ, meghasāraḥ, tuṣāraḥ, dīpakaḥ, karpūrajaḥ
guṇāḥ—tiktaḥ kaphacakṣuṣakaṇḍū vamiharaḥ kaṭutiktaḥ
śleṣmajautaḥ pāvanaśca | rā, ni. va. 12
caunajam | klī | taucyālauhe | rā, ni. va, 13
caunāṃṣaṭṭam | klī | sausake | rā, ni, va, 13
sindure | he, ca,
caunabandhaḥ | puṃ | apāṅgatatraṇabandhanaviśeṣe
18.6.3
caurā kāchā | bahubhiryaurāmivaṃto yaśvisranarahitaścaurābhiraiva veṣṭitābhirbhansanayuktayonabandhaḥ
ḍa, | "cīnabandhaṃ vijānīyāt caurāmivaivṛbhirvataṃ"
iti lakṣaṇam
caunavaṅgamū | klī | śauṣake | migā | rā. ni.
va 13
caunā (kāḥ) | strī, puṃ | cīnakarkaṭyām
sarjārase | dhunā | vai. nigha.
caunākarkaṭo | strī | citrakūṭadeśaprasiddhakhanāmakhyāta-karkaṭikāyām | caunā kām̐kūḍū
tatparyyāyaḥ,—rājakarkaṭau, sudīrghī, rājiphalā,
bālā, kulakarkaṭau | guṇāḥ—rucyaṃ śītala' pittadāhaśoṣaṇaṃ madhuraṃ tamidaṃ hṛdyañca | rā. ni. va 7
caunīcopaḥ | puṃ | topacaunau iti khyāte
vaṇṇigdravye | bhaiṣa. vājī.
coram | klī | valkalau | gām̐chera chāla
jaurṣavastrakhaṇḍe | (suśrutiḥ) | sausake | he, ca,
gostane | me,
corapattrā (likā) | strī | cillauśāke
cuñcukāke | rā, ni, va, 7
coraparṇaḥ | puṃ | sajjaṃkṣave | jhām̐la gām̐cha
rā, ni, va, 6
cirāyuḥ (s) | puṃ | tālavṛce | rā,
cāriḥ | strī | naitāṃguke | śa. ra. | parddāra
kām̐par̤a
corikā (ro) | strī | jhillyām | he, ca,
kacchau | kām̐chu
coritacchadā (pattrikā) | strī | pālaṅgaśāke | pālaṃga śām̐ka | bhā,
caurakam | klī | ceṃbara iti khāte phale | guṇāḥ
—kāṃcakaraṃ dāhakaraṃ kaphakaraṃ pittakaraṃ alakṣa
rāja, 3 pa.
causkā | strī | jhillyām | śa. ṭī.
caurṇaparṇaḥ | puṃ | nimbavṛkṣe | kharna radṛce | me.
caulikā | strī | caurikāyām | śa. ra.
caulakā | strī | jhillyām | śa. ra.
cauṣṭikā | strī | cillīśāke | vai. nigha.
cauvaram | strī | śākaviśeṣe | uṣṇa| kaupine
cukram | klī | Distilled vinegar. amlakāñjikaviśeṣe | sirkā | "vinaṣṭamamlaṃ madya vā
18.6.4
madhuradravaḥ punaḥ saṃhitañcukram |" śāṅgaḥ | guṇāḥ—
tiktāmlaṃ svādu kaphapittaghnaṃ nāsārogaśirorogadurgandhaghnañca | rā. ni. va. 15 | samdhānaviśeṣe
madhū sūktaṃ | "yanmasyādi śucau bhāṇḍe sagur̤acaudrakāñjikam | yathattuṃ dhānyarāśisyaṃ sūktaṃ cukraṃ
taducyate ||" pa. pra. 255. | "gur̤amākṣikadhānyāmla
mastvambudviguṇaṃ kramāt | saṃśanti cukrasiddhārtha
kiñcitsamadhukānvitam ||" tor̤a. | vacāmleṃ
mahādraṃke | maṃśā āṃvāṃ | rā. ni. va. 6 | jaṭā.
cukravāstūkanāmapacaśāke | cūkā (vaṭoā | maṃ cukā
var̤ili | āṃvavaṭī, hulikakota iti karṇāṭādau
khyātam | guṇāḥ—amlapavaṃ laghu kṣaṇaṃ vātagulahṛnaṃ
rucyaṃ dīpanaṃ pathyam īṣatpittakarañca | rā. ni.
va. 7 | amlavetase | bhā.
cukraḥ | pu | amlarase | amlapālaṅge | ṭaika śāṃga
pa. su. | amlavetase | mada. va. 6
cukrakam | klī | cukro | cūkā pāṃg | pa. su.
tatparyyāyaḥ,–cukravāstūkaṃ, likucaṃ, amnavāstūkaṃ,
kattāhvaṃ, amlaśākākhya, camnādi, hilamocikā
guṇāḥ–durddharaṃ bhedi vātaghnaṃ pittakaraṃ guru ca
rāja. 32. | puṃ | amlavetase | vai. nigha.,
cukraketuḥ | puṃ | amlavetase | vai. nigha.
cukracaṇḍikā | strī | tintir̤īvṛkṣe | mada.va.6
cukraphalam | klī | hacvāmle | āṃgar̤ā
rā. ni. va. 6
cukravāstūkam | klī | mahāmlavāstūke| cūkā
pāṃg | bhā.
cukravetasaḥ | puṃ | amlavetase | vai. nigha.
cukravedhakam | klī | kāñjikaviśeṣe | sirkā
rā. ni va. 10
cukrāśākaḥ | puṃ | cukrapālaṅke | cūkā pāṃg
vai nigha.
(Rumex vesicarius) cāṅgeryyām | āmarūla | rā. ni. va. 5 | amlapālaṅke | cūkā pāṃg
hiṃ cukā | guṇāḥ—"cukrā laghvatarā svādo vātaghno
18.6.5
kaphapittakṛt | rucyā laghūtarā pāke hannāle
nātirocano ||" bhā. pū. 1bha. śākava. | tintriḍāṃ
rā. ni. va. 11
cukrāmlam | klī | hacāsmle | 'tūm̐ūna | rā. ni.
va. 6 | ciñcāmle | 'tūm̐ūlnera ambala | rā. ni.
va. 12 | amlakāñjike | sirkīm
cukrāntā | strī | ambalikāyām | See
cāṅgerī | ciñcāyām | kāñjikabhede | sirkīm
vai. nigha.
cukri (kro) kā | strī | cukranāmakakāñjike
sirkīm | rā. ni. va. 15 | amlalikāyām
rā. ni. va. 5| "cukrikā syāt pūrvāmnā rocano
malabhedanī |” bhā. pū. 1bha. śākava | kuṭhāriyā
iti ca. da. tṛṣṇā. ci. | "cukroktā cukrikārasaḥ |”
cukrapālaṅke | cūkā pāṃg | ra. mā. | bhāṃ. pū.
1bha. śākava. | vinticyām | rā. ni. va. 11
mada. va. 6 | āmātakaphale | vai nigha.
cukruḥ | strī | tintriṇyām | śabdara.
cucuḥ | puṃ | suniṣaṇṇakaśāke | vi.
cucu (cū) kam | klī | stanāgrabhāge | rā. ni. va.
18 | śa. ra.
cucundaraḥ | puṃ | chuchundare | chūm̐cho | vai. nigha.
cucūḥ | puṃ | suniṣaṇṇakaśāke | trikā. | pañcaśākabhede | guṇāḥ-pāke laghuḥ janughnaḥ picchilo
vraṇināṃ hitaḥ kaṣāyaḥ madhuro grāhī vidoṣaghnaśca
sū. sū. 46 tha. | "pālaṅkavat smṛtaḥ cucuḥ sa tu
saṃyatacālakaḥ |” vāgbha.
pañcaśākaviśaṣe | chīm̐charkā | hiṃ cecunā | teṃ
cilaceḍḍu | sā dvidhā cudracucumahācucubhedena
sā, guṇāḥ--madhurā tīkṣṇā kaṣāyā malaśodhanī
gulmodaraviṣaśvāsognidoṣoharī ca | mahācucuḥ
kaṭūṣṇā kaṣāyā malarodhanī gulmaplīhodaraśvāsaviṣaghno
rasāyanī ca | kṣudracucuḥ madhurā kaṭūṣṇā kaṣāyā
doṣano gulmagulmāgnidoṣo viṣanyakṣaṃca | mahācucubījaṃ
18.6.6
kaṭu uṣṇaṃ gulmaśūlodaraghnaṃ viṣaghnaṃ khandoṣaghnaṃ kuṣṭhaghnaṃ
kuṣṭhaghnama ākhuviṣaghna ca | rā. ni. va. 4| rakta
rambhe | rā. ni. va. 8 | kṣudracurthyām | hārā
cuccupatraḥ | puṃ | cucucupe | rā. ni. va. 4
cuccuraḥ | puṃ | cucucupe | rā. ni. va. 4
cucuro | strī | tittir̤ībījakoṣe | tri.
kaॉīvīcira kholā
cuculī | strī | cucuyyām
cuṇṭā (ṇṭho) | strī | hade | kṛtrimajalāśayabhede | he. ca. | kūpe | trikā.
cutaḥ (tiḥ) | puṃ, strī | apānadvāre | maladvāre
yonī | śa. ra.
cumbakaḥ | puṃ, klī | kāntalauhaviśaṣe | cumbaka
hiṃ cumbaka | rā. ni. va. 13 | tatparyyāyaḥ,–
kāntapāṣāṇaḥ, ayaskāntaḥ, lauhakarṣakaḥ | guṇāḥ–
śītalo lekhanau bhedīviṣagaraghnaśca | bhā. pū. 1bha.
uparasa va.
cumbanam | klī | sukhasaṃyoge | chūmā | tasya
vidikhastānāni,-"mukhe stane lalāṭe ca kaṇṭhe
ca nevathorapi | gaṇḍe ca karṇayoścaiva kacorubhagamūrddhasu | cumbanasthānamityuktaṃ vijñeyaṃ kāmukairiha |” kāmaśā.
cumbalā | strī | muṇḍyāṃ | mūḍīrī| vai. nigha.
curavaḥ | puṃ | kramo | vai. nigha.
curo | strī | upakūpe | svalpajalāśaye | he. ca.
culako | strī | śiśumārajantau | śuśuka | me.
culukaḥ | puṃ | prasūtiparimāṇe | he. ca.
gaṇḍūṣe | ghanapale | trikā. | strī | māṣamajjanajale
culuko (run) | puṃ | gīdhāmatsye | ghar̤iyānamācha | śa. ra.
culumpaḥ | puṃ | bālalālane | jaṭā.
culumpā | strī | bāndhyām | trikā.
culumpī | puṃ | śiśumāroktavimatsye, utthalamatsye
cullaḥ | puṃ | lignanetratāroge | ama.
cullako | strī | priyaṅgāre | kolībhide | me.
śa. ra.
culliḥ | strī | pākārthamagnikhāne | unāna
18.6.7
a. ṭī. | tatparyyāyaḥ -agnyantaṃ, udghānaṃ, adhiśrayayathī, antikā (a.), uddhānaṃ, uddhāraṃ, cullo,
candrikā (a. ṭī.), uddhāniḥ | śabdara.
cullikā | strī | śiśumāraviśeṣe | śuśuka
vai. nigha.
callikā lavaṇam | klī | lavaṇaviśepe | vai.
nigha.
cullo | strau | guvākapuṣpe | ca. ḍha. vā. vyā. mar̤ārājapra. taile. | citāyām | me.
cuvukaḥ | puṃ | adharoṣṭhādhībhāge | sukhi | vai. nigha.
custaḥ | puṃ, klī | syāllaupakramāṃsī | panasaphalasvāsārabhāge | jum̐ṭhi | jhijhasaṃ. bha. | kūpe
trikā. | mayūraśikhāyām | ama.
cūcakam | klī | stanāgrabhāge | rā. ni. va. 18
cūr̤akaḥ | puṃ | kūpe | tri.
cūr̤ā | strī | mastake | śvetaguñjāyām | vai. nigha.
śikhāyām | mayūraśikhāyām
cūr̤āmaṇiḥ | puṃ | guñjālatāyām | rā. ni. va.
3 | raktaguñjāyām | vai. nigha.
cūr̤āmlam | klī | hacāsmle | rā. ni. va. 6
cūr̤ālam | klī | mastake | śa. ra. | strau | kheta
guñjāyām | rā. ni. va. 3 | uccaṭāyām | ama.
ja. da. 12 a. | nāgaramustāyām | rā. ni. va. 6
cūtaḥ (taḥ) | puṃ | āmravṛkṣe | rā. ni. va. 11
pāyau | śa. ra. | kūpe | me.
cūrṇaḥ | puṃ, klī | cuṇavastuni | gum̐r̤ā | 'cūrṇantu
vastubhiḥ kṣuṇṇaiḥ |” cama. | rā. ni. va. 20 | tatparyyāyaḥ,-rajaḥ, caudaḥ (bhā.) | lakṣaṇaṃ— atyantaśuṣkaṃ yaddravyaṃ supiṣṭaṃ vastragālitam | tasyācya te
rajaḥ caudastannāmākaphaṃśathitā | cūrṇe gur̤a' samī
deyaḥ śarkarā dviguṇā bhavet | cūrṇepu bharjitaṃ hiṅgu
deyaṃ nītakadvaṅgavait | liheccūrṇa dravaiḥ sarvaiḥ
ghṛtādyaiḥ dviguṇīnmitaiḥ | piveccaturgupaireva cūrṇamālor̤itaṃ dravaiḥ ||” śāṅga 6 a. | asya pūrṇavīryyatvaṃ
18.6.8
pañcavaṣaparyyantaṃ tiṣṭhati | vai. pa. | kṣāraviśeṣe
cūna | guṇāḥ-vātasrphaghnaḥ medodhnaḥ | śulāstrapittagrahaṇīpraśaktikamivya | śaṅkhacūrṇaguṇāḥ -kaṭuḥ
kṣāraḥ uṣṇaḥ kṛmighnaśca | rāj. | cūrṇajalaguṇāḥ"sadugdhaṃ cūrṇasalilaṃ madhumehe hitaṃ mataṃ | amlapitte
ca śastaṃ caḥ pathyamagnīṣadhañca tat ||” tatkaraṇavidhiḥ
-“catuḥkarśamite cūrṇe toyapañcaśarāvake| kṣiptaṃ
cūrṇodakaṃ tat syātpraharadvayasaṃsthitam” bhaviḥ
cūrṇakolaḥ | puṃ | agnasya pādarorgabhede | "sūkṣmacūrṇatalañcaiva cūrṇakolaḥ |” ja. da. 36 a.
cūrṇamaśro | strī | masūriviśeṣe | vraṇasamīpe dadyamānā yadā vraṇatvaṃ gacchati tadā cūrṇamasītyucyate
su. ci. 8 a.
bhavi. | “catuḥkarṣamite cūrṇaṃ toyapañcaśarāvake
kṣiptaṃ cūrṇodakaṃ tat syāt praharadvayasaṃsthitam |”
- "pañcamūlātvakābhyaryaṃ vyāghrīraṇḍanivaddvalāḥ
mūrchā śatāvarau ceti kārṣāryaipalikairimaiḥ | kalyāṇakāñca cāṅgena tadvadhṛtaṃ catasa ghṛtam | sarbyacetovikārāṇāṃ śamana paramaṃ matam ||”
himāvatī | hemāṅgā pītadugdhā ca tanmūlaṃ coka
mucyataṃ ||” bhā.
"hṛtkaṇṭhātisaraṇaṃ vamanaṃ tathaiva ājñānamūrcchanarujañca
śirorvidhāya | yaḥ śvāsamātapāraracitajāvadhāgo
rīgo bahubhirvaditaḥ sa hi coranāmā ||” rasa,
ra. bāla, ci.
corakaṇṭakaḥ| puṃ| śaṅkhinīvṛkṣe| vai. nigha.
corakapanaḥ| puṃ| lācāvṛkṣe| su. sū. 38 a.
corakā| strī| caurapuṣpyām| [corahūṇī
ca. da. unnā. ci. mahāpaiśācaghṛte
corapuṣpikā (ṇyo)| strī| śaṅkhinyām
[corahūṇī| śa. ra.| vā. vyā mahārājaprasāraṇītaile| tatparyāyaḥ,—śaṅkhinī, keśinī (śa.)
corapuṣpikā| śabdara.| api ca “avākpuṣpī
18.6.9
tvadhaḥpuṣpī śaṅkhyāmaraṇapuṣpikā| keśinī śaṅkhinī
corapuṣyo rājñīca īṭalī|” dravyābhi.
corabhaṣiṣṭa(ṣṭhi)kā| strī| bācīkau| vai.
nigha.
coraśūṭho| strī| śvetakiṇihyām| vai. nigha.
corasnāyuḥ| strī| śvetakākajaṅghāyām| kākanāsāyām| rā. ni. va. 3
corā| strī| caurapuṣpyām| śa. ca.
colam| klī| gur̤atvaci
colakam| klī| valkale| śa. ra.| puṃ
kavace| hā.
colakī| puṃ| śaṅkhinyām| vai. nigha.| karore
nāraṅge| kiṣkuparvvaṇi| me.
colakhaṇḍaḥ| puṃ| śiroveṣṭane| trikā.
colī| strī| kañculikāyām| kām̐culī| tri.
colāpūgam| klī| bhrātṛdeśabhavapūgaphale| saṃ
colīpīphala| ka coliyaar̤ake| rā. ni. va. 12
See akrīṭaḥ
coṣaḥ| puṃ| cūṣakavatpīr̤āyām| pārśvajvālāyām| bhā.
coṣyam| klī| ṣaḍvidhānnāntargate anne| rā. ni.
va. 20
cīñja(ṇṭagra,ṇḍra)m| klī| jalāśayaviśeṣe
tasya lakṣaṇaṃ yathā—"śilākīrṇaṃ svayaṃ śṛṅgaṃ nīlāñjanasamodakaṃ | latāvitānasampannaṃ cauñjamityabhidhīyate ||” bhā.
cauraḥ (kaḥ)| puṃ| kharpare| vai. nigha.| granthiparṇe| [gam̐ṭhelā]| rā. ni. va. 20| vai. nigha.
apacvā. ci. vacādyaghṛte
caurikaḥ| puṃ| corānāmagandhadravye | corapuṣpyām| [corahūṇī| ca. da. vā. vyā. ci.
mahādamaśamaila taile
cauro| strī| granthiparṇavṛkṣe| vai. nigha.
cyavanaprāśaḥ| pu| rājayakṣmādhikāri| daśamūlaṃ balā muṅgaparṇī māpaparṇī pippalī karkaṭaśṛṅgī
bhūyyāmalī drākṣā jīvantī kuṣṭha aguru harītakī
ṛddhiḥ (abhāve balā) vṛddhiḥ (abhāve mahābalā)
jīvakaḥ ṛṣabhakaḥ (abhāve gur̤acī vaṃśarocanā)
śaṭī mustā punarnavā medā (abhāve aśvagandhā)
pṛdrācā utpalaṃ raktacandanaṃ bhṛkuṣṇpāṃḍa vāsaśāmūlaṃ
18.6.10
kākolī kākajaṅghā pra. 1 pa. poṭalībaddhā yāmaḥ
laktra 500 śata. kāṣārthaṃ jalaṃ 64 śa. śe. 16 śa.
atha kāya gālayet| āmalakāni niṣkulīkṛtapiṣṭāni kārayet| āmalakabharjanārthaṃ tailatailaṃ
6 pa. ghṛtaṃ 6 pa. sitā 50 pa. ekatra pakkā lehapāke
siddhe śītale ca prakṣapaḥ madhu 6 pa. vaṃśalocanā 4
pa' pippalīcūrṇaṃ 2 pa. tvagelāpatranāgakeśarāṇāṃ
cūrṇaṃ pra. 2 to.| daśamūla, beler̤ā, mugāṃnī,
māṣānī, pippūla, kām̐kar̤āśṛṅgī, bhum̐ī āmalā,
drākṣā, jīvantī, kur̤a, agaru, harāṃtakī,
ṛddhi, vṛddhi, jīvaka, ṛṣabhaka, śaṭo, mūtā,
punarnavā, medā, choṭe elācha, utpala, raktacandana, bhūmikūṣmāṇḍa, bāṃsakamūla, kākolī,
kākaṃṭūṃṭī pratyeke 1 pa. poṭulībaddha
āmalakī 500 śata, kāthārtha jala 64 śa. śe.
15 śa.| chām̐kiyā kvātha laībe| evaṃ
poṭulībaddha āmalakī ām̐ṭī phelāiyā diyā
ślatha bāṭiyā laībe| āmalakī bharjanārtha
tilataila 7 pa. ghṛta 7 pa. michuri 50 pa.
ekatra pāka kariyā lehapāka siddha hoīle
evaṃ śītala haīle, prakṣepa madhu 7 pa. vaṃśalocana 4pa. pippūla 2pa. gur̤atvak, elām̐cha,
tejapatra, nāgeśvara pratyekera cūrṇa 2 to.
ca.| bā ko.
cutiḥ| strī| bhage| he. ca.| pāthī| maladvāra
śa. ra.
cupaḥ| puṃ| sukhe| siddhāntakau.
curavaḥ| puṃ| kaphasañjaninide| ca. vi. 7 gha.
cha
chagaḥ| puṃ| chāge| trikā.
chagaṇaḥ| puṃ. klī| karīṣe| trikā
chagalaḥ (kaḥ)| puṃ, klī| chāge| ana.| me.
chagalā| strī| vṛddhadārakalatātayām| bījatār̤ake| śa. ra.
chagalāṅgro (ṇḍo)| strī| vṛddhadārakalatāyām| ra. mā.| su. sū. 39 a.| chagalāntrīlatāyām| chāṃgalaṭem̐ṭai| ba. ṭī. ra.
18.6.11
chagalāntrikā (ntrī)| strī| vṛddhadārakalatātayām| rā. ni. va. 3| nīlavṛkṣatṭāyām
pa. su.| su. sū. 38 a.| guṇāḥ—kaṣāyā tiktā
svāduḥ raktapittaghnī laghuḥ kaphaghno vātavarddhanī saṃśādviṇī ca| su. sū. 46 a.
chagalī| strī| vṛddhadārake| pa. su.| chāgyām
viśva.
kacchikā| strī| sanavanīttatante| nani tūlivāra thola| vai. nigha.
chaṭā (r̤o)| mīnaphalavṛce| śabdamā.
chaṭāphalaḥ| puṃ| nārikelavṛkṣe| tālavṛkṣe
vai. nigha.| guvākavṛkṣe| trikā.
chaṭātā| strī| saudāmanyām| hā.
chatram| klī| ātapatre| chātā| tatparyyāyaḥ,—
ātapatram (śa.), chāyāmitraṃ, paṭīṭajaṃ (śabdara.),
jaladā (hā.), ātapavāraṇaṃ (ja.)| tacca dṛṣṭātapa
nivāraṇārthaṃ vyavahriyate | chatradhāraṇaguṇāḥ—
uṣṇālapadhūlivātuhimanāśi varṇakaraṃ cakṣuṣyaṃ guptarāvarapramaṅgalakāri ca| rāja. 2pa.| “varṣātapavarajogharmmahimādīnāṃ nivāraṇam| balyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ
śaṅkaraṃ chatradhāraṇam||” su. ci. 24a
chatraḥ (kaḥ)| puṃ| raktakokilāghavace| lola
kuśiyākār̤ā| mūrkhana parṣaśca vacākāravṛkṣe
chām̐tāriyā viṣa| ra. mā.| tatparyyāyaḥ,—
aticchatraḥ, kaṭuḥ (ra.)| jalakāke| matsraraṅgapaciṣi| mācharāṅgā pām̐thī| śa. ca.| bhūttaṇe
gaṃharūṣṇa| rā. ni. va. 8
chatrako| strī| liṅganāmaroge, dṛṣṭaprasaṅgaṃviśeṣe| yathā—"chatrābhā naikavarṇā ca chatrako nāma
nīlikā|" vā. u. 14 a.
chatragucchaḥ| puṃ| guṣchatvacau| hiṃ valaṅgā| rā.
ni. va. 8
chatradhānyam| klī| dhanyāke| dhaniyām̐| vai.
nigha.
chatrapatra(ka) m| klī| svalpapadma | trikā.
puṃ| bhūrjapatvavṛce| bhūrjapatra gām̐cha| ra. mā.
saptaparṇavṛce| mānake| kaścit
18.6.12
chatraparṇaḥ| puṃ| saptaparṇavṛkṣe| rā. ni. va. 23
chatraparpaṭo| strī| kṣīrādṛṣṭrikātayām| paṅgaparṇaṭo| pa. su.
chatrapuṣpa(ka)m| klī| tilakapuṣpe| vai. nigha.
chatrapuṣpo| strī| sūlavṛkṣatāhyāyām| vai. nigha.
chatravṛkṣaḥ| puṃ| svanāmakhyātavṛkṣe| chām̐tāriyā
viṣa| ra. mā.| suśrutuktadugdhavṛkṣe
chatrā| strī| svanāmaprasiddhauṣadhau| “chatrātichatrake vidyāt racoghnaṃ kandasambhave| jarāsatvavināśintyau śva takāpotisaṃsthite || su. ci.
30 a.| See auṣadhiyaṇaḥ| śatāvhāyyavṛkṣe
śulaphā| rā. ni. va. 4| vā. sū. 29 a.
ajājyāṃ| madhurikāyām| maurī| rā. ni. va.
4| ca. vi. 8 pa.| “ajājī madhurikā vā|”
ca da.| si. yo. unnā. ci. mahāpaiśācaghṛte
“kāyasthā śūkaṭī chatrā |” bhūtaghnī| gaṅgātup
śikhīnnaṃ| kām̐r̤akūchātā| me.| dhanyāke
dhaniyām̐| “chatrā dhānya vitunnakam |” mada. va. 2
maścidrāyām| rā. ni. va. 6| āmalakyām
vai. nigha. 2bha. baroca. ci. kkacādicūrṇe
chatrākaḥ| puṃ| jālavarddharakavṛce| vāṃvalāviśeṣa| rā. ni. va. 8| āmalakavṛkṣe| vai.
nigha.
chatrākī (cau)| strī| rānāyām| ana.
chatrāṅkam | klī | haritālaviśeṣe | ( goṃdala
haritāla | pa. su. | See godantam
chatrātikchattraḥ (trā) | puṃ, strī | sugandhākhyatṛṇaviśeṣe | sa jalanaḥ śvākākhya bhavati
kāśmīrakhadidyasarasi dṛśyate | śa. ra. | tat
paryāyaḥ, —chatrātikchatrā, pālaṅgaṭaḥ, atikchatrā,
sugandhā, chatrakaḥ, kaṭukā, kaṭuḥ (śabdara.)
(ce) droṇapuṣpīvaye | (choṭi bar̤a ghaluṣasiṅgā | si.
yo. unmā. ci. paiśācagṛhīte auśadham
chatrādhānyam | klī | dhanyāke | rā.
chatrikā | strī | śilodhre | (kām̐r̤akachātā,
18.6.13
pātālaphor̤a; bhum̐ī phor̤a | tatparyāyaḥ,—
gomayacchavikā, diloraṃ śilodhūkaṃ, vasārīhaṃ,
golākṣa, ucchraṅgaṃ (hā.) ucchilodhram | sā
nānāsthānajabhedena bahudhā | sā. guṇāḥ—śītā
kaṣāyā svāduḥ picchilā kapha tisārajvara kapha
rogakarī guruśca | palālajā tu svādapākā rucā
ca | ca | tathā reṇajagoṣṭhajaśucikṣānajakāṣṭhajaścaṃ tarukavikāśca doṣakaryyaḥ ninditāśca | rāja.
chatrī (in) | puṃ | satraparvvatace | vai. nigha.
nāpite | śa. ra. | ci | chatraviśiṣṭe
chatvaraḥ | puṃ | rathe | vai.
chadaḥ | puṃ | yaṣṭimadhuṃvṛkṣe | (gam̐ṭhilā | tamālavṛce | patre | pām̐tā | me. | tejapatravṛkṣe | bheṣa. vā.
vyā. gandhakathane
chadanam | klī | tamālapave | (tejapatra | rā.
ni. va. 6 | lavi | bhuim̐phuphu | vai. nigha. | patre
patte | me.
chadapatraḥ | puṃ | bhūrjavṛkṣe | ra. mā.
chadavallabhaḥ | puṃ | yaṣṭimadhumūle | (gam̐ṭhilānera
mūla | vai. nigha.
chadiḥ (s) | klī | gṛhācchādane, pāṭale
chāt
chadmadvijaḥ | puṃ | kaṅkapakṣiriṇa | (kām̐ka pām̐khī
me.
chadmā | strau | mañjiṣṭhāyām | rā. ni. va. 6
chadmikā | strī | guhūcyām | rā. ni. va. 3
mañjiṣṭhāyām | vai. nigha.
chadmaraḥ | puṃ | dante | vai. nigha.
chandaḥ | puṃ | viṣe | śa. ra.
chadmiḥ | puṃ | ūrṇanābhau | mākar̤abhā | vai. nigha.
chadmikā | strī | dāruharidrāyām | vai. nigha.
chadmam | klī | vamanavege, vamane | he. ca.
chadmanaḥ | puṃ | nimbavṛkṣe | madanavṛkṣe | mayanāṃ
gām̐cha | pa. su. | akṣavṛkṣe | ṭhie lāuai | vai.
klī | vāntau | mā. ni.
charddāpanikā | strī | karkaṭikāyām | kām̐kur̤a
rā.
18.6.14
charddiḥ (s) | strī, klī | vāntī | vamana
rā. ni. va. 20 | tatparyyāyaḥ,—praccharddikā, kadra,
vamathu., vamanaṃ, vamiḥ (he.), charddi kā, chaddardīkā,
vāniḥ, udgāraḥ (rā.), utkvāsikā, kṛddanaṃ
(śabdara.), chaddiḥ (u) | ḍā pacadhā | yathā—
“duṣṭai rdoṣaiḥ pṛthaka savaiḥ vībhatsāryyā runādibhiḥ
charddayaḥ pañca vijñeyāstāsāṃ lakṣaṇamucyate | atidravairatisnigdhairahadyairlavaṇairati | akālaṃ cātimātrai śca
tathāsātmyaśca bhojaneḥ | śramādbhayāttathāodve gādajīrṇāt kramidoṣataḥ | nārgyāścāpannasattvāyāstathāvidrutamanataḥ | bobhatsaṃ hetubhiścānyairdrutamutkle śitau balāt | khādyamannānanaṃ vegairudva myannaṅgabhañjanaiḥ | nirucyate chaddi riti dīghoṃ vaktrāṃ prabhāṣitaḥ | hṛllāsodgārasarodhaiḥ prasekau lavaṇāttuḥ
īṣo'nnapāne ca svayaṃ vamaunāṃ pūrvvalakṣaṇam ||”
bhā. ni.
chaddi kā | strī | viṣṇukāntāyām ! aparājitā | rā. ni. va. 5 | vāntau
chaddi kāripuḥ } puṃ | suvarṇalatāyām | śa. ca.
chaddi hariyuḥ } vai. nigha.
chaddi ghnaḥ | puṃ | nimbuvṛkṣe | ra. mā.
chaddardīrāpanikā (no) | strī | karkaṭikāyām
(kām̐kur̤a | vai. nigha.
chaliḥ | strī | carmaṇi | (cāmar̤ā | (śabdara.)
challama (kam) | klī | valkale | ni. | śabdara.
challaḥ (llā) | strī | carmaṇi | chāga | śa. ra
vṛkṣaviśeṣe | bhavarasāloti mahārāṣṭre | vai. nigha.
2bha. atisā. ci. jambūdvicūrṇaṃ | puṣpaviśepe | me.
chavipakvakaḥ | puṃ | havikākhyām | vihyāti
meṣa. kuṣṭha. ci. kandarpasārataile
chāḥ | puṃ | śāvake | ekākṣara.
chāgaḥ | puṃ | chānāmākhyātapaśau | (chāṃgola
tatparyyāyaḥ,—yajñapaśuḥ (śabdramā.), parikramasaddaḥ
18.6.15
(vi.), pādacatvaraḥ (me.), vatsaḥ, vaglakaḥ, cajaḥ,
stṛtaḥ, kṛgaḥ, kagalaḥ, sabhraḥ, śṛbhraḥ (a. ṭī.), sūryyakaḥ
(śa.), bahukāyaḥ, krathavadaḥ, varkaṃraḥ, parṇabhājanaḥ,
lambakarṇaḥ, mainādaḥ vṛkaḥ, balyāguḥ, śivapriyaḥ
(śabdara.), śalukaḥ, meddhaḥ, paśaḥ, pañcakhalaḥ, mekaḥ
guṇāḥ—“nātiśīto guruḥ snigdhaḥ mandapittakaphaḥ
smṛtaḥ | kagalastvabhiṣvandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ ||”
su. sū. 46 tha.
chāgakarṇaḥ | puṃ | sarjajarau | śāla gām̐cha
śākatarī | (śeguna gām̐cha | vai. nigha.
chāgaghṛtam | klī | chāgīnavanīta naghṛte | (chāṃgaghṛta | guṇāḥ,—cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ balavarddhanaṃ kāsaśvāsa kapharogarājayakṣmeṣu hitañca | rā. ni. va 15
chāgaṇaḥ | puṃ | karīṣāgnau | ghum̐ṭairu āgūna
tikā.
chāgadadhi | klī | chāgīdugdhajtadadhani | (chām̐gachera daī | guṇāḥ,—vāta kaphaghnaṃ laghu uṣṇaṃ netraroge hitaṃ agniśrāsakāsaghnaṃ rucya dīpanaṃ pācanañca | rā. ni. va. 15 | “ājaṃ dadhi bhaveduṣṇaṃ
kṣayavātavināśanaṃ | durnāmaśvāsakāseṣu hitamagnipradīpanam || vipāke madhuraṃ hadyaṃ raktapittaprasādanaṃ
śastaṃ prābhātikaṃ proktaṃ vātapittanibarhaṇam” || avi.
8 ca.
chāgadugdham | klī | ajādugdhe | chāṃgeladūdha
meṃ śelāndūdha | phaṃ puḍunāḍi naḍālu | guṇāḥ— kaṣāyaṃ
madhuraṃ śītaṃ grāhi laghu pittacayāpahārī, kāsajvaraghnaṃ rudhirātisāre hitaṃ vidīṣaghnañca | avi.
8 ca. | kṣayakāsavāt nānāvamaniṣevaṇāt
nātyambūpānāt vyāyāmāt sarvvavyādhiharaṃ, śauṣānadagdhaṃ gaudugdhathauthādhikaguṇaṃ caurāhehipu
pathyatamañca | svajājadugdhaṃ guṇeḥ kiñcidūnam
rā. ni. va. 15
First 35 of 68 passages. Read on
Linked texts (11)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Kaiyadevanighaṇṭu (Pathyāpathyavibodhaka) — Kaiyadeva, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Rāvaṇapaṇḍita) — Rāvaṇapaṇḍita 1600, Sanskrit
- Arkaprakāśa — Mādhava Bhaṭṭa 1700, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
- Arkacikitsā (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
- Amṛtasāgara — Pratāpasiṁha 1778, Sanskrit
- Āyurvedīya Hitopadeśa — Raṇajitrāya Desāī, Sanskrit