Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 2.3-2
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 2.3-2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.3-2.p1 — 4 parts
2.3-2
abhraṃ saptāvāraṃ taptaṃ taptaṃ badarīkvāthe
niḥkṣiptaṃ śuddhaṃ bhavati | ra. sā. saṃ | abhrapatrāṇi
pṛthakṛtya cūrṇayitvā cūrṇayaitat dinaikaṃ tāni kāñjikaparyuṣitāni kāñjikena punaḥ peṣayet | tato māṣakādirasena pratyekamekañca ca punaḥ punarmāṣavitvā
saṃpeṣya ca puṭapākena punaḥ punaḥ dahet yāvan nighandrātāmāgacchanti iti | viśeṣāṃśuḥ asmapitte
"āśu bhakṣīyakaiḥ piṣṭamabhrakaṃ tapta saṃsiktam
kanda-māṣāsthisaṃvāra-khallakṣaṇa-rasaistathā || taṇḍulīyañca śāliñca kālamārīpajena ca | haśīravacatī-bhṛṅga-lakṣaṇā-daṃśarājajaiḥ || peṣaṇaṃ
bhāvanaṃ kuryyāt puṭavānekaśo bhiṣak | yāvannicandrakaṃ tapta syāt śṛṅgirevaṃ vihāyasaḥ ||”
ca. da. | asya pāṭhe kandaṃ 7n| kālamāriṣaḥ
bṛhatpakka cām̐pānaṭe | abhramāraṇaṃ - 1| abhrakaṃ
sthālikāmadhye saṃsthāpya kadalīkṣāreṇa gomayāgninā
tāvat pacet yāvat sthālovahniḥ sindūraṃ na bhavet
tata avatārya dugdhaiḥ saṃsicya sūkṣmaṃ cūrṇayet | rā ruktākāthena, punarṇavākvāthena, kāsamardda kvāthena, parṇarasena,
arkakṣīreṇa ca pratyekaṃ mahaṃ ghitvā pratyekaṃ puṭatrayaṃ
deyam | tathā vaṭajaṭākāthina saṃmartha puṭatrayaṃ deyaṃ
tato muṣalīkvāthena triḥ puṭet | tato gokṣurakvāthena triḥ, śakrāśnabīkvāthena triḥ pacet | tataḥ
rucukandakokilākṣākvāthena pratye kaṃ dirācaṃ pacet
tataḥ līprakvāthena dugdhena dadhnā ghṛtena madhunā śarkarayā
ca pratyekamekaikaṃ puṭaṃ dattvābhraṃ mārayet
2.3-2.p1.1
rambhādicārajalena piṣṭvā cakrīkṛtaṃ kadalīdalamadhye saṃsthāpya
vyajanānaline jvālitaiṣu dagdhaṃmaneṣu śuṣkārkamūlājalena puṭet | ra. sā. saṃ. | atha
amaradāru | puṃ, klī | tailadevadāruṇi | rā. ni.
va. 12 | ci. kra. ka. vallī-khorī, ci. | tailadevadāruvṛkṣe | malabrāṭdevadāru
amaradruḥ | puṃ | viṭakhadiravṛkṣe | mugnebāṃbalā
amarapuṣpam | puṃ, klī | pūgaphale | kāśalakṣaṇe
ākhe | ketake | me. parpacakaṃ
amarapuṣpakaḥ | puṃ | kāśavṛkṣe | (kāśe | pa.
su. | kāśabhede | ra. mā.
amarapuṣpikā
amarapuṣpī | strī | cīrapuṣpīvṛkṣe | cora
kāṃkarī, cora thaṃr̤ikā
ramā. | kāśalakṣaṇe
amara (la) ratnam | klī | sphaṭike | rā. ni.
kāṃce
amaravallī | strī | ākāśavallyām | saṃ amaravela | hiṃ amarabeli | ālokalatā | bhā.
pṛ. 17, gṛ. va. | mada. va. 1 | sālaśaitilyātalatāyāṃ | guṇāḥ- vṛkṣavallī balakarī paraṃ hṛdyā
rasāyanī | mūlakatū khedajananī puṣṭidā kāśyaṃvāriṇī | auṣadarśikarīgāṃśa raktadoṣaṃ harediyama
vaidyakam
amarasarpapaḥ | puṃ | devasarṣape | rāī | vai. nigha.
amarasundarī | strī | jvarādhikāre rasaḥ
pāṭho yathā-trikaṭu triphalā caiva yannikaṃ raṅgakānalam | cāturjātaṃ mṛtaṃ lauhaṃ pārado vijayābhrakam | samabhāgamidaṃ cūrṇaṃ tasmācca dviguṇī gur̤aḥ
kolapramāṇāṃ gur̤ikāṃ prātarutthāya sevayet
ityādi | prayogā
amarā | strī | dūrvāyām | se. ravikaṃ | gur̤acyāṃ
ra. mā. | indravāruṇīlatāyāṃ | rāṃthaunaśaśā | rā.
ni. va. 3 | nīladūrvāyām | gaḍakanyāyām | rā. ni.
va. 5 | nīlīvṛkṣe | meṣaśṛṅgām | hastikalyāṃ
viṣṭhāti gāṃcha | rā. ni. va. 6 | nadīvaṭe | rā.
2.3-2.p1.2
ni. va 11 | jarāyau | se. ravikaṃ | garbhanāḍyām
phūla | bhaiṣa. khorī | nābhinālāyām
amarāṅgam | klī | devadārukāṣṭhe | vā. sū. 15
elādi. aruṣṇaḥ | "guktivyomranakhī'marāṅgamaguruḥ |”
amarī | strī | nīladūrvāyām | kṛṣṇanirguṇḍyāṃ
mūrvāyām | mūrvā | vai. nigha.
amaruphalam | klī | uttaradeśaprasiddhaphale
guṇāḥ- amarīśa phalaṃ śītaṃ maladravakaraṃ matam
saraṃ dāhaṃ raktapittaṃ kāmalāṃ mūtrakṛcchrakam | mūtāśmarīñca hantīti ṛṣibhiḥ parikīrttitam | vai.
nigha.
amarendrataruḥ | puṃ | devadāruvṛkṣe | vai. nigha. 2bha.
jva. nirguṇḍīdhūpe
amalam | lo | abhrake | me. lacikaṃ | samudraphene | ra. mā. | karpūre | vai. nigha. 2bha. apasmā
ci | raupyamākṣike | pittaṃ | katakavṛkṣe | gandhadravyaviśeṣe
amaladīptiḥ | puṃ | karpūre | ca. da.
amalapatattrī | (in) puṃ | haṃsī
amalamaṇiḥ | puṃ | sphaṭike | rā. ni. va. 13
karpūramaṇau | karpūragandhamaṇiviśeṣe
amalaratnam | klī | sphaṭike | rā. ni. va. 13
amalā | strī | mahānīlyām | bar̤a nīla
rā. ni. va. 4 | sehuṇḍabhede | rā. ni. | bhūmyābhalakyām | ama. | nābhinālāyām | thāmakakhām
āṃvalā | prayogā. kṣudraroga-ci
amalājhaṭā | strī | bhūdhātryām | bhum̐ī
āṃvalā | a. ḍhī. bha.
amasaḥ | puṃ | roge | u.
amānasram | klī | pīḍāyām | duḥkhe
amilātakam | klī | vettrākhye vṛkṣe | halā.
amilātakā | strī | mahārājataruṇīpuṣpavṛkṣe
(vela | rā. ni. va. 10
amūlā | strī | agnibhikhāvṛkṣe | īślāṅgaliyā
vai. nigha. | arkapatnarām | ke
amṛṇālam | klī | lāmajjake | śveta-uśīra
rā. ni. va. 12 | bhā. pṛ. 1bha. ka. va. | mada
2.3-2.p1.3
va. 3 | uśīre | veṇīra mūla | ravā. | rā.
ni. va. 12 | ca. da. arśaci. prāśayādagur̤ikā
amṛtaḥ | puṃ | pārade | rā. ni. va. 13 | vanamudge
rā. ni. va. 16 | See makuṣṭhakaḥ | kṣīre. 2 sthānaṃ,
2 a. | dhanvantarau | nā dhanvantaridevayoḥ | me.
tavikāṃ | vārāhīnāmamahākandākhye | śvaśrāṃra āṃnū
rā. ni. va. 7 | klī | pīyūṣe | salile | rā. ni
va. 14 | ghṛte | se. rā. ni. va. 15 | vai. nigha
vā. vyā. bhujaṅgīguṭī | "amṛtaṃ yajñaśiṣṭe syāt
pīyūṣe salija ghṛte |” me. | viṣasāmānve
dugdhe | rā ni. va. 15 | anne | he. ca. | auṣadhe
rā. ni. va. 20 | śṛṅgīviṣe | svarṇa | bhavyadravye
haṃ ca.
amṛtakāndā | strī | kandaguḍūcyām | saṃ kandagulavela | vai. nigha. | See kandaguḍūcī
amṛtakalparasaḥ | puṃ | ajīrṇādhikāre rasaḥ
śuddhau pāradagandhau ca samānau kajjalīkṛtau | tayoraddhaṃ viṣaṃ śuddhaṃ tatsamaṃ ṭaṅkaṇaṃ bhavet | bhṛṅgarājadravairbhāvyaṃ tridinaṃ yavataḥ punaḥ || mātrā mudgamānā
anna taruṇamiti viṣasamam | ra. sā. saṃ.
amṛtagur̤ikā | strī | bhaiṣajyamidaṃ ajīrṇe
hitam | kuṣṭhahiṃstraviṣavyoṣatriphalāpāradaiḥ samaiḥ
bhṛṅgāmbumardditairmudgamātrāstadvaṭau śubhām || rasai. ci.
amṛtajaṭā | strī | jaṭāmāṃsyām | rā.
amṛtajā | strī | harītakyām | vai. nigha.
amṛtaprāśaghṛtam | klī | rājayakṣmi praśastam
"jīvakarṣabhakau vīrāṃ jīvantīṃ nāgarāṃ śaṭhīṃ
catasraḥ parṇinīrmede kākolyau he nidigdhikām
punarnave dve madhūkamatmaguptāṃ śatāvarīm | ṛddhiṃ
parūṣakaṃ bhārgī khardīkāṃ hayatāṃ tathā | śṛṅgāṭakaṃ
2.3-2.p1.4
māmalakīṃ payasyāṃ pippalīṃ balām | badarācaur̤avātādakharjūrabhiṣukāni ca | phalāni caivamādīni kalkan kurvvīta kārṣikān | dhātrīphalavidārīkṣucchāgamāṃsarasān pṛthak | dattvā prasthonmitān bhāgān ghṛtaprasthaṃ vipācayet | prastṛtiṃ madhunaḥ
śīte śarkarādam̐tulāṃ tathā | palāḍuṃkañca maricalagelāpatrakeśaram | vinīya cūrṇaṃyet tanmākṣiṇānāvāṃ
yathābalam | amṛtaprāśa ityeṣa narāṇāmamṛtopamaḥ
surāṣṭramadyaṃ pathyaṃ cīramāṃsarasāśinaḥ | naṣṭaśukrakṣatacīṇadurbbalavyādhipīr̤itān | strīprasaktānakṛśalān svarahīnāṃśca bṛṃhayet | kāsahidhmājvaraśvāsadāhatṛṣṇāhasṛkpittanut | putradīṃ haddhi... dāhaśūlakṣayāpahaḥ ||” asya pattau yathā, mūcchitaṃgavyaghṛtaṃ 4 pra.
kalkārthadravyāṇi pratyekaṃ karṣamitānekatra kalkaukṛtya
taiḥ dhātrādirasaiḥ pratyekaṃ prasthamitaiśca ghṛtaṃ yathāvidhi
pācyam | pākasiddhau chānayitvā madhunaḥ prasūtiṃ
śarkarāyāḥ 50 palāni, maricasya gur̤atvacaḥ elāyāḥ
tejapattrasya nāgakeśarasya ca pratyekaṃ cūrṇamarddhapalaṃ
(4to.) miśraṇīyam | kalkadravyāni yathā-jīvakarṣabhau (abhāve gur̤acī, vaṃśalocanā) vīravidārī
(bhūīkūṣmaṃḍī) mahābalā vā jīvanī pṛṣṭhī śaṭhī
śālaparṇī pṛśniparṇī mudraparṇī māṣaparṇī medā
2.3-2.p2
abhāve asragandhā ) mahāmedā (abhāve śrārivā
Linked texts (1)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit