Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 38.2-2
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 38.2-2
- Language
- Sanskrit
38.2-2.1
toṃ| pa.pra.ratna.
haṃsapa(pā)dī | stro | haṃsapadākārapatra latāyām, godhāpadyām | (gaurāṃgiyā laṭhā| bhaṃ haṃsapādo| keṃ navilar̤i | tatparyyāyāḥ, - madhuśravā
vipadī alasā kīṭamātā tripādikā| guṇā -
"haṃsapādī kaṭūṇā syādviṣabhūtavināśinī | bhānyapañcāradoṣaghnī viśeṣā ca rasāyanau ||” rā.ni.va.
5| “haṃsapādī guruḥ śītā hanti raktaviṣavraṇān
visarpadāhātīsāra lūtābhūtāgnirohiṇīḥ ||” bhā.pū.
1bha.gu.va. | su.sū. 38a. | rakta-lajjālukāyām
vai. nigh.
haṃsapākāyantram | klī | auṣadhapākārthayantraviśeṣe | yathā- “kharparaṃ siktāpūṇe kṛtvā tasyohaṃsapākāgniḥ| puṃ| haṃsapākayantreṇa pākayogyāgnau | rasa.ci.3pa.
haṃsapāda(ka)m | klī| ḍiṅgule| hilā
sindūre | vai. nigh.
haṃsapādikā | strī | haṃsapādyām | rā. ni. va.
5 | ra.mā. | maṇḍūkapaṇyāṃm | śūṇakur̤i, thānakani | ca.sū.4a. | ra.sā.saṃ.| raktā-lajjālukāyām | vai. nigh.
haṃsamāṣā | strī | māṣaparthyām | mośānī
rā.ni.va.3
haṃsayoṣit| strī| rājahaṃsyām | vai. nigh.
haṃsalomagram | klī| kāśīse | śirāṃkasa
rā.ni.va. 13
haṃsalohakam | klo | pittale | he. ca.
haṃsavatī | strī | haṃsapādyām | jaṭā.
haṃsavojam | klo | haṃsaḍimbe | rā.ni.va.16
guṇāḥ- "haṃsavījaṃ paraṃ hṛdyaṃ vṛṃhaṇaṃ vātakopanam
pāke laghutaraṃ prītaṃ sarvvāmaya-vināśanam ||” rāja.
3pa. | apica- “retaḥkṣīṇeṣu kāseṣu hṛdrogeṣu
kṣateṣu ca | madhurākṣavipākīni sadyo balakarāṇi
ca ||” ca sū. 27 a.
haṃsāṅghriḥ| strī | ḍiṅgule | raktalajjālukāyām
vai. nigh.
haṃsāṇḍam | klī| haṃsaḍimbe | hām̐sera ḍima
38.2-2.2
guṇāḥ-ativalyam ativṛ haṇaṃ vātaghnaṃ pāke laghutaraṃ sarvarogaharañca | rā.ni.va.18 | rāja.3pa
haṃsābhimukhyam | klo | raupyadhātī | rā.ni.
va.13 | he.ca.
haṃsāruhā | strī | haṃsapādyām | (gauśāṃgiyāṃ
su.ci. 18a. | ca.da.yantri.ci. amratādyataile
haṃsikā (so) | strī | haṃsapādyām | śa.ra.
mudrapaṇyoṃm | vai. nigh. | varāṭakabhede | kar̤i
rā.ni.va.23
haṃsiraḥ | puṃ | muṣikabhede | sahūṭe “haṃsireṇāpraviddheṣu jambālīmākṣahṛdaṃṇaṃ |” su. kalpa.6a.
haṃsodakam | klo | aṃśudake | ca.sū.61a.
See aṃśudakam
hahiḥ | stro | cadhāyām | jaṭā.
hahnikā | strī | bhāgyīm | dāmanaśāṃṭī
hahnī | strī | jiṅginthām | vai. nigh.
haṭṭaṇaṇam | klo | śaibāle | su. sū. 45 a.
haṭṭa(ṭha)parṇī (rgī) | strī, strī| śaibāle
śa.ra. | cikkā.
haṭṭavilāsinī | strī | nakhīnāmagandhadravyaviśeṣe | ghanaḥ | harivrāyāṃ | bhā.
haṭhaḥ | puṃ | śaivāle, jalakumbhikāyām | pānā
su.ci. 11 a.
haṭhāluḥ | strī | kumbhikāyāṃ | pāṃnā | śa.ca.
haṭho | strī | vāriparthyām | pām̐nāṃ | carakhiḥ
haḍḍama | klo | asthani | hār̤a | śa.ra.
haḍḍajam | klo | majjāyām | śa.ca.
haṇḍikā (ṇḍī) | strī | śaśyātraviśeṣe
hām̐r̤i | śabdakalpaḥ
haṇḍikāsutaḥ | puṃ | udrahakhkiāyām | (hāṃḍi
hām̐r̤i | viśvā.
hatacūrṇakaḥ | puṃ | sīmalatāyām | kvacit
hatādhimanthaḥ| puṃ | sarvākṣiśata-rogabhede
lacaṇaṃ- “upekṣaṇādapi yathādhimanthau vāsātmakaḥ
sādhayati prasaya | rujābhiruyābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ......||” mā.ni.
haluḥ| puṃ| vyādhau | śāle | uṣṇaḥ
hadanam | klo | viṣṭhāṃlāge | hāṃgāṃ | vyāka.
hanolaḥ | puṃ | vetasyāṃ | ra.mā.
38.2-2.3
hanuḥ (nūḥ) | strī | haṭṭavilāsintyāṃ | hahnināṃ
ghaṭī.bha. | rogī | carka | sthalī | jaṭā. | puṃ
nakhīnāmagandhadravyaṃ | rā.ni.va.12
vātavyādhau, atha chan saṃgaṭhaudhau nidallī lālāsāvatha | ja da 55 ṣa
hatumūlavasvanāsthi | lī | hanvasthimūlayorbandhanabhūtayorasthnoḥ | ca śā.3ṣa.
hanumokṣaḥ | puṃ | dantagatamukharogabhede | nidānaṃ
yathā–"vātena tailerbhāvestu hanusandhirvi saṃhṛtaḥ
hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ ||" su.ni.
16a.
hantuḥ | puṃ | śalye | dvaṣe
hanmaḥ | tri | chatapurīnisarge | amara
hanvasthi | klī | hanudeśāsthani | (ṭhoṅgārṭela
hām̐r̤a | ca.śā.3a.
hapuṣā | strī | auṣadhadravyaviśeṣe | sā ca marīcatulyavaddīpyaṃkṣaṇaparṇā | hapuṣaphala iti khyātā
hiṃ hauhavaira | See hapuṣā
hamalaḥ | puṃ | śarkalāse | kam̐ṭai kanāṃsa | vai. nigha.
hayaḥ | puṃ | ghoṭake | amara
hayakātarā (rikā) | strī | aśvakātarikāvṛkṣe | hiṃ cīr̤aphāyarā | rā.ni.4.5
hayagandham | klī | kāculabṛkṣe | rā.ni.4.6
hayagandhā (ndhikā) | strī | aśvagandhāyām
ra.mā. | ṣa.dū.kṣayādhikāre | vanayamānyāṃ | vanaghor̤āna | rā.ni.4.8
hayaghnaḥ | puṃ | karavīraṭace | vai. nigha.
hayaghnī | strī | tejovatyām | tejabala | vai.
nigha.
hayapucchikā (cchī) | strī | māṣaparthyām
māśānī | amara.
hayapriyaḥ | puṃ | yave | he.ca. | śvetakaravīre
rā.ni.4.10 | strī (yā) | aśvagandhāyām | rā.ni.
4.4 | kharjūyyām | rā.ni.4.11 | yave | vai. nigha.
hayamaṅgarā | strī | picchīkharjūrikāyām | vai.
nigha.
hayamāraḥ (kaḥ) | puṃ | karabīravṛce | rā
38.2-2.4
ni.4.10 | amara. | vai.nigha.rabha.ṣa.sā.ci.ṭasisāgadarakhai | ayaṃ tṛṇadāraṇaḥ | su.sū.36a.
hayamāraṇaḥ | puṃ | aśvatthavṛkṣe | śa.ca.
hayavarapriyaḥ | puṃ | kadambavṛkṣe | vai.nigha.
hayavāhanaśaṅkaraḥ | puṃ | raktākāñcanavṛkṣe
raktakāñcanera gām̐cha | śa.ca.
hayavairiḥ | puṃ | mahiṣe | vai. nigha.
hayaśālā | strī | aśvaśālāyām
hayā (yo) | strī | aśvagandhāyām | rā.ni.4.
4 | ghoṭakya | jaṭā. | kharjū rikāyām
hayāgāraḥ | puṃ | aśvaśālāyām | nakula. 17a.
hayānandaḥ | puṃ | mudrai | mūgaṃ | rā.ni.4.16
hayāyurvedaḥ | puṃ | aśvavaidyakaśāstre | tacca
śālihotra-nakula-jayadatta-bhojādikṛtam
hyāriḥ | puṃ | karavīre | ra.mā.
hayāśanā | strī | śalla kauvṛce | śa.ca.
hayāśvatā (hvā) | strī | aśvagandhāyām | hai.
nigha.
hayeṣṭaḥ | puṃ | yave | rā.ni.4.16
hayyaṅgavīnam | klī | sadyojātaghṛte | vai. nigha.
haraḥ | puṃ | gardabhe | śabdakalpaḥ
harajaḥ | puṃ | pāradai | bhaiṣa.bya.bha. | “haraja
bhujaṅgaloham |”
haraṇam | klī | mṛttau | kharvve | varāṭa ke | upānahi | śabdakalpaḥ | bhuje | me.
haratejaḥ | klī | pārade | rā.ni.4.12
harapriyaḥ | puṃ | dhattūrakavṛkṣe | vai. nigha.rabha.
caṃpaci. navaratnarājamṛgāṃḍe
haravallabhaḥ | puṃ | śukladhustūre | (śveta dhutūrā
vai.nigha.
harahvarā | strī | dvākṣāvṛkṣāyām | aṅgurar̤e
drākṣāyāṃ | śabdakalpaḥ
harākṣam | klī | rudrākṣe | rā.ni.4.11
hariḥ | puṃ | viṣṇau | bheke | amara. | śukapakṣiṇi
tiyā pām̐khī | siṃhe | rā.ni.5.1825 | markaṭe
banne | viḷā. | vaṃge | mudrai | mūgaṃ | vai. nigha.
sarpe | haṃse | mayūre | kokile | śa.ra. | tri
38.2-2.5
haridvarṇe | he.ṣa.
harikāntā | puṃ | cīṭake | bikā. | strī
(ntā) | viṣṇukrāntāyām | kāla aparājitām̐
rā.ni.4.5
harigandhaḥ | puṃ | kadrusāgaracandane | vai. nigha.
harigrahaḥ | puṃ | aśvasya grahaviśeṣe | lakṣaṇaṃ
–"kampate pūrvvakāyastu niścalo yasya paścimaḥ
payāṃsyagno sakampaya kriyate harivīḍitaḥ ||" na.
8.15a.
haricandanam | klī, puṃ | kauḍuṇadeśaprasiddhe
saptavidhacandanānyatame candanaviśeṣe | mādragandhana
tatparyāyāḥ,–surāhe indracandanaṃ divyaṃ divijaṃ
mahāgandhaṃ nandanajaṃ lohitajaṃ | guṇāḥ–tiktaṃ himaṃ
viṣāṭopaśamanaṃ raktacandanavatkāriṇaruddahaca | rā.
ni.4.12 | klī | kuṅkume | me. | raktacandane | rā.ni.
4.12 | padmakeśare | halā.
harijovakaḥ | puṃ | pṛthakaṭace | (cholām̐ra
gām̐cha | vai. nigha.
hariṇaḥ | puṃ | mṛge, tāmravarṇamṛge | tāmrahariṇa
tatparyāyāḥ,–mṛgaḥ kuraṅgaḥ vātāyuḥ jinayoniḥ
ajinayoniḥ maṅgokaḥ sāraṅgaḥ calanaḥ pṛṣataḥ pṛṣat
bhīruhṛdayaḥ maraḥ cārulocanaḥ kuraṅgamaḥ ṛśyaḥ
ṛṣyaḥ riśyaḥ rikhyaḥ bhāraṅgaḥ eṇaḥ eṇakaḥ kravyaghātanaḥ kṛṣṇasāraḥ sulocanaḥ | tasya pañcabhedā yathā
–"ṛśyaḥ khaṅgo kuruṣaiśva pṛṣataśca mṛgastathā
hariṇaśśāmavarṇaḥ syādenaḥ kṛṣṇaḥ prakīrttitaḥ ||”
kuraṅga dvepacākhaḥ syādenatulyākṛtirbhavān | ṛśyo
nīlāṅgako loke sarauru iti kīrttitaḥ | pṛṣataścandrabinduḥ syāddhariṇāt kiñcidalpakaḥ || napuṃsakeḍaviṣāṇī'tha śalyago gavayī mahān | rājīvastu mṛgo
jña yo rājibhiḥ parito vṛtaḥ || yo mṛgaḥ śṛṅgahīnaḥ
syāt sa sukhīti nigadyate ||" pa.su. | “hariṇaśśāma
ucyate |” su.sū. 46a. | guṇāḥ–"madhuro madhuraḥ
38.2-2.6
pāke doṣaghno'naladīpanaḥ | śītalo baddhaviṣṭa mūtraḥ
sugandhirrahiyo laghuḥ ||” kṛṣṇasya guṇāḥ–"eṇaḥ
kaṣāyo madhuraḥ pittāsṛkkaphanāśanaḥ |” rāja.3pa.
“eṇasya māṃsaṃ laghuśītabandhaṃ tridoṣahṛt ṣaḍrasadañca
rucyaṃ | kuraṅgamāṃsaṃ madhurañca yadvat kaphāpahaṃ pittaharaṃ
madaghnam |” rā.ni.4.17
hariṇāhvī | strī | iṭabilāsinīnā magandhadravye
nakho | śa.ca.
hariṇī | strī | mṛgyāṃ | anra. | nakhichāyāṃ
rā.ni.4.6 | svarṇayūthikāyām | svarṇajūī | rā.
ni.4.10 | vijayāyām | siddhi | śvetayūthikāyām | (śveta jūī | vai. nigha.
haritam | klī | stoneyake | śauṃṭhiyāṇā | rā.
ni.4.12 | kāliṅge | vaṅgamūḷa | vai. nigha.
haritaḥ | puṃ | nayānakavṛkṣe | rā.ni.4.8 | yave
pa.su. | nīladūrvvāyām | vai. nigha. | siṃhe | śabdakalpaḥ | saviṣamaṇḍū ke | viṣamukhabyām̐ṅa | su.
haritakam | klī | śāke | ārdrākādau | dhana.
“anyatra māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ |” ca.
sū.8a.
haritacchadaḥ | puṃ | śvetaśigrau | (śveta sajinā
mada.6.7
haritanetraḥ | puṃ | ulūke | (peṃcā | bikā.
haritapatrikā | strī | pārcā | gaṅgāpatrā
sūkṣmaśākaviśeṣeṣu, karpūraśāka | rā.ni.4.10
haritayavaḥ | puṃ niḥśūkayave | vai. nigha.
haritalatā | strī | pācaulattāyāṃ | vai. nigha.
haritaśākaḥ | puṃ | śiśu śāke | sajināṃe
śāka | rā.ni.4.7
haritacetrā | strī | gaṅgāpatrī sūkṣmaśākaviśeṣe | rā.ni.4.10
harit | strī | dūrvvāyāṃ | me. | jambvyām
aṣṭhīgām̐cha | rā.ni.4.4 | haridrāyām | rā.ni.
4.6 | kapiladrākṣāyāṃ | nīladvakhyām̐ | rā.ni.4.
8 | pāṣāṇa karpūraśāka | rā.ni.4.10
brācījūce | viṣṇośāka | vai. nigha.
38.2-2.7
haritāla (ka) m | klī | potavarṇa-khanijoṣaviṣabhede | haritāla | tatparyyāyāḥ,–bisagandhi
piñjaraṃ piñjarakaṃ piṅgalaṃ pītalaṃ bāla bhālaṃ tāla
karpūraṃ godantaṃ pītanaṃ naṭabhūṣaṇaṃ naṭamaṇḍanaṃ harivījaṃ
siddhadhātuḥ jīmūtahṛt vastrapatrakaṃ varṣaṇa patrītaṃ gorocanaṃ
citrāṅga vidāle lālāṃkaṃ janakaharaṃ sāñcamarṣa
viśālakaṃ citragandhaṃ piṅgaṃ piṅgasāraṃ gorokhakhitaṃ
pa.su. | tacca patrapiṇḍabhedena dvividham, tayorāya
śreṣṭham | guṇāḥ–“tayorādyaṃ guṇaiḥ śreṣṭhaṃ tato
hīnaguṇaṃ param | suvarṇavarṇa guru snigdhaṃ sapatrañcāmlapavatam | patrākhyaṃ tālakaṃ vidyāt guṇāktā tadrasāyanam || niṣpannaṃ piṇḍavaddbhaṃgaṃ svalpasaṃla tathā
svedajaḥ, [ vi, ] kṛmikīṭa-pipolikādī| amaḥ
kāntalohe| vai.nigha.
svedajalam| klī.| dharme| vāspajanitajale
svedajaśākam| klo. śākabhede| tacca bhūmī
mathakāṣṭha 'śvādyudbhavaṃ śilonmādikam | kātā iti
loke| (pośolachātu| guṇāḥ-śītā doṣavā
picchilā guravaḥ kaphahatī sārajṇaśle smarogaharāśca
"śvetagumphāsvalokāścai vaṃgaśī majasambhavaḥ| nātidoṣakarāste syuḥ śeṣāstebhyo vigarhitāḥ||" bhā.pu.1
bha.bhā.va.| "kavikāstu palālicchū karoṣa-citireṇujāḥ| sarvāḥ saṃkledajāḥ śītāḥ kaṣāyāḥ
kaphū-śītalāḥ | guravaḥ śleṣma tīkṣṇārajasma sāmathāpahāḥ| śvetāḥ śvitraślokāścavaṃ gaśīvajasambhavāḥ
nātidoṣakarā jñeyāḥ śeṣāstebhyo vigarhitāḥ||"
rāja.
svedanam| klī| svede| me.| svedanadravye va rasasaṃskāraviśeṣe | bhā.
svedanayantram| klī| pāradasra danayantre| (dolāyantra| talacaṇam-"sāmbusthālīmulakhe baddha vastre
svedanāśaḥ| puṃ| dāṃrtho| he.nigha.
38.2-2.8
svedamro| strī| surāṇirkyāśārtha-pātraviśeṣe
ḍāṃṇi | vai nigha.| śaucapātraviśeṣe| ḍāṃiyā| me.
svedamātā (tṛ)| strī| śarīrastha-rasadhātau
rā.ni.va.28
svedavāhisrotaḥ| klo| dharmavāhināḍyām
tasya mūlaṃ medaḥ romakūpāśca| ca.vi.5 a.
svedasrāvaḥ| puṃ| pittaroge| cāma huṇḍā
nigha.
svedāpravarttanam| klo| dharmapratirodhe| ma
niya he| bhā.ni.
svedāvarodhaḥ| puṃ| carmyāvarodhe| jaṭharāgneravarodhe| "svedāvarodhaḥ santāpaḥ......" mā.ni.
sveraṇī| strī| vastūlāpaciki
sveritā| strī| svacchandatāyām| ama.
svorasaḥ| puṃ| svarate| trilāpiṇḍakhaṇḍe| ma.ca
haḥ| puṃ| jale| rattau| ekākṣa.ko.
haṃsaḥ| puṃ| prakhyātobhayacaracarapakṣiṇi| hām̐sa
maṃ badvaki| tatparthyāyāḥ, -śvetagarut cakrāṅgaḥ
mānasaukaḥ kalakaṇṭhaḥ kṣīrakaṇṭhaḥ kṣitipavaḥ śvetacchadaḥ śvetapatraḥ sitacchadaḥ sitapakṣaḥ vakrāṅgaḥ sarakākaḥ purudaṃśakaḥ jālapāt jālapādakaḥ dhavalapakṣaḥ
mānasākhyaḥ| guṇāḥ- "haṃsaḥ śṛṃgārakārī balātirucido havyo guruḥ śītalaḥ......" ani. 22a.
asya māṃsaguṇāḥ-vyasanaṃ timiraghnañca| rā.ni.
va.10| guru uṣṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kharamaṃ vīryyakaraṃ
bṛṃhaṇaṃ śuklaṃ vātaghnañca| su.sū.46a.| haṃsaḍimbaguṇāḥ- "retaḥ kṣīyaiṣu kāsiṣu hadrogeṣu kṣateṣu ca
madhurāstvavipākino sadyobalakarāśca ca||" ca.
sū.27a.| apica-"haṃsaḍila paraṃ havyaṃ vṛhyaṇaṃ
vātakopanam| pāke laghutaraṃ prīṇaṃ sadyomadya vinā
śanam ||" rāja. 35.| ghoṭakabhede| śārīravāyubhede| me.| pārade| banaspatibhede| raupye| vai.
nigha.| anantāraṇye| viṣṇau| sūryye| vikā.
haṃsakaḥ| puṃ| rājanahaṃse| ma.ca.
38.2-2.9
haṃsakūṭaḥ| puṃ| kakudi| kūm̐ṭai| masṭakalyaḥ
haṃsadāhanam| klo| bhadradantri| aśrupha kāṣṭhaṃ
śa.ca.
haṃsapadam| klo| kaṣeṃ
Linked texts (3)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha Miśra, Sanskrit