Pramāṇa · Search · About · API

Nitimanjari 11

Nītimañjarīṭīkā 11

Language
Sanskrit

11.1

iti bruvankāmayate punarmūlyasya pūraṇam | sa vikretā punarmūlyaṃ bhūyasā na prapūrayet |
purohito vṛśo jāna (5) ṛṣirāsīttadā khalu | saṃgṛhṇanti rathān rājñāṃ (6) rakṣaṇāya purohitāḥ |
39 ) | śṛṅgasadṛśīrjvālāḥ (3) śiśīte tīkṣṇīkarotītyarthaḥ | niśyati śṛṅge rakṣaso vinikṣaṇanāya rakṣo rakṣitavyamasmāditi yāskokteḥ (ni0 4. 18 ) ||

11.2

hīno na labhate kretuḥ(4) yadā vikrītavānpurā | yathāsamayameva syāttayorna punaranyathā |
2 ) bhārata ityuktam | tasmai janāya śarma sukhaṃ yaṃsada prayacchet | tathā sa yajamānaḥ jyok cirakālam uccarantasūrdhvaṃ carantaṃ sūrya paśyāt paśyet | yo janaḥ indrāya somaṃ sunavāmeti vāṅmātreṇāha | indrārthaṃ somābhiṣavaṃ kuryāmiti bravīti | kīdṛśāya
tryaruṇasya (7) vṛśo raśmiṃ saṃjagrāha purohitaḥ | kumāro vartmani krīḍan rathacakreṇa ghātitaḥ |

11.3

saṃvāda iti sūtreṇa kathā saiṣā'tra (1) sūcyate | nokto vastuviśeṣo'tra hyupadeśeṣvanuktitaḥ || arthatastvavagantavyo vaktṛbheda iti sthitiḥ |
5 || vāmadevaṃ prati brūta ādyayarcā ( ṛ0 4.18.1 ) śatakratuḥ | dvitīyādibhirardharcairṛṣiratrāha pañcabhiḥ |
6 || na hīnvasyeti sapta syurardharcā aditervacaḥ | mamacca na tvā yuvatirityṛcaḥ pañca (ṛ04.18.7-12)vai muneḥ|
7|| daurgatyaśāṃtimannāha vāmadevastathāntyayā (ṛ04.18.13) | evamarthādvaktṛbheda iti bahvṛcaśāsanam |
8|| artho vivekaspaṣṭatvādupadeśeṣu neritaḥ | ṛṣidaivatasiddhyarthaṃ vivekādartha (3) īritaḥ |
9|| ayaṃ panthāḥ saptonā saṃvāda indrāditivāmadevānāmityanukramaṇī ( kā0 sa0 ṛ0 4|18 ) tathā bṛhaddevatā ( 4|
130|131 )añjasā na janiṣyehaṃ bruvāṇaṃ garbhameva tam (4) |
130 || anvagādaditiḥ (5) putramindramātmahitaiṣiṇī || (6)devarṣipitṛpūjārthaṃ ya āntrāṇyapacacchunaḥ (7) |
131 ||
vāmadevastriṣṭubhā daurgavyaṃ prakāśayati | ṛco'yamarthaḥ | vāmadevo'haṃ avartyā avṛtyā jīvanopāyarāhityena śunaḥ śūnakasambandhīni āntrāṇi purītānti pece apacam | deveṣu dyotamāneṣu vahnayādiṣu madhye indrādanyaṃ marḍitāram ātmanaḥ sukhayitāraṃ na vidaṃ na lebhe | yāṃ jāyāṃ svakīyāṃ bhāryām amahīyamānām aślāghanīyām apaśyam adrākṣam | adha athānantaraṃ śyenavacchīghragāmīndraḥ me mahyaṃ madhu madhuropetamudakamājabhāra ājahāra | madhu | purīṣamiti tannāma ( nighaṇṭu 1|12 ) | itīndrasyotkarṣamāha | adhā me iti-adya puru vaha vardhayetyatyāditvāddīrghaḥ (ṛ0 prā0 7|31) | marḍitāramiti-dvayoḥ svarayoḥ madhyamatvābhāvād ḷatvābhāvaḥ ( ṛ0 prā0 1|52 ) |
ayaṃ vikraya eveti samayaśca kṛto (5) bhavet | atha mūlyārtha(6)metattasyādvicāryaiva tu nirṇayaḥ |
12 )"vārśaṃ bhavati | vṛśo vai (rā) jānasyaruṇasya (9) traidhātvasyaikṣvākasya purohita āsīt | sa aikṣvāko'dhāvayat ( na ) brāhmaṇakumāraṃ

11.4

indro'ditirṛṣiścāsminmithaḥ sūkte samūdire (2) || garbhe śayānaṃ suciraṃ māturgarbhādanirgatam |

11.5

1 ) | adha śyeneti dīrghe prāpte (ṛ0 prā0 7|33 ) saṃyogaparatvānna| sādhūnāṃ darśanād vipadbhaṅgo bhavatītyartha āha—

11.6

vāmadevastriṣṭubhā indraṃ vikrīṇankretāraṃ vadati | ṛco'yamarthaḥ | kaścidbhūyasā bhūmnā (4) paṇyena dravyeṇa kanīyo'lpataraṃ mūlyaṃ vasnaṃ vasu mūlyaṃ dhanamacarata prāpnoti | punaryan kretāraṃ punargacchan sa vikretā ayamartho mayā'vikrīta iti bruvan akāniṣaṃ mūlyapūrti kāmayate vyatyayena kṛmeruttamapuruṣaḥ | sa vikretā bhūyasā dhanena kanīyo'lpataraṃ mūlyaṃ nārirecīta | kretuḥ sakāśātra riktīkaroti na labhata ityarthaḥ | dīnā asamarthāḥ dakṣāḥ samarthāśca vāṇaṃ vacanaṃ | vāṇaṃ pavitriti tannāma ( nighaṇṭu 1|11 )| vipraduhanti yathoktaṃ krayakāle tathaiva labhante iti | kanīyo'vikrītaḥ-‘ekībhavati pādādiḥ0 ’ (ṛ0 prā 0 2|34) iti akāro'bhinidhīyate |
kaḥ | imam | daśa'bhiḥ | mama | indra̍m | krīṇāti |

11.12

evaṃ gāyan sa ṛṣirrahmahatyāṃ bhāryā jātāṃ trasadasyornṛpasya | piśāceveṣāṃ hara ādāya cāgnergṛhānnītvā kaśipau sthāpayantīm |

11.14

atha tāṃḍye—

11.17

tathā bṛhaddevatā (5|14–23)—

11.23

atha tāṇḍye ( tā0 ma0 brā0 13|
rathena vya (vaṃ) cchinat | sa purohitamabravīt | tava mā purodhāyāmidamida(1)mupāgāditi” | vṛśo'gniṃ triṣṭubhā tuṣṭāva | 'kaṃ vītyṛcostu vṛśa eva' ityanukramaṇī (kā0 sa0 ṛ0 5|2) | vi jyotiṣeti jvalayedyatrecchejjātavedasam | tamagniḥ sarvataḥ pāti bhadreṇa draviṇena ca || iti ṛgvidhāne (ślo0 262) | ṛco'yamarthaḥ | ayamagniḥ jyotiṣā tejasā bṛhatā mahatā vibhāti viśeṣeṇa dīpyate | ( atha ) tathābhūtaḥ san mahitvā svamahattvena viśvāni sarvāṇi padārthajātāni āviṣkṛṇute prakaṭīkaroti | kiñca evaṃ pravṛddho'gniḥ (2) adevīḥ adevanaśīlāḥ āsurīrmāyāḥ durevāḥ duḥkhagamanāḥ prasahate abhibhavati | praparetyetasya prātilomyamiti yāskenoktatvāt ( ni0 1.3 ) | kiñca | rakṣase vinikṣe ṣaṣṭhyarthe caturthī | rakṣaso vināśāya śṛṅge śṛṅgāṇi | ḍādeśaḥ (pā0 7|

11.72

ye santaḥ satpuruṣāḥ bhāgyāt pūrvajanmasukṛtasañcayād dayāvātsalyaṃ kurvvanti tān vicakṣaṇaḥ lobhāt kaścit lobhaṃ pradarśya dāpayati vāmadevavat | dayāparān na tyajet yathā vāmadevo daśasaṃkhyābhiḥ dhenubhiḥ gobhirindraṃ ciraṃ cirakālaṃ nātyajat | na tatyāja | taddarśanāyeme ṛcaubhūya̍sā va̱snama̍cara̱tkanī̍yo̱0 pra vā̍ṇa̱m (ṛ04.24.9) ka i̱maṃ daśa̍bhirmama̍0 puna̱rdada̍t (ṛ0 4.24.10) iti|

11.73

yo dvijaḥ somaṃ sunavaṃ somābhiṣavaṃ karomīti iti vāṅmātraṃ vadati tasmai evaṃ cakre | agnirdaivaḥ śarma sukhaṃ dadāti | sa evaṃ vaktā jyok ciraṃ sūrya paśyati | dīrghāyurbhavatītyarthaḥ | āyuḥkāmairṛṣibhirevamuktam | jyok pa̍śyema̱ sūrya̍mu̱ccara̍ntam ( ṛ0 10|
59|6 ) | mo ṣu ṇa̍: soma mṛ̱tyave̱ parā̍ dāḥ paśye̍ma̱ nu sūrya̍mu̱ccara̍ntam ( ṛ0 10|
59|4 ) ityādibhiḥ | tathāmā te̍ dṛ̱śantsūrya̍mu̱ccara̍ntam ( ṛ0 7|
104|24 ) | iti śāpānmanuṣyasya sūryadarśanaṃ dīrghāyuṣṭvāyaiti pratipāditam | vāmadevena ‘tasmā agniḥ0' ( ṛ0 4. 24. 4 ) ityanayoktaṃ yadvacaḥ tadahaṃ yāhvayo bruva iti |
tatra ṛk (ṛ0 4. 29. 4)-
tasmai̍ | a̱gniḥ | bhāra̍taḥ | śarma̍ | ya̱ṃsa̱t | jyok | paśyā̍t | sūrya̍m | ut'cara̍ntam | yaḥ | indrā̍ya | sunavā̍ma | iti̍ | āha̍ | nare̍ | naryā̍ya | nṛ'ta̍māya | nṝṇām |
82 || 'ko adyeti' (ṛ0 4|25) sūktena yo nityaṃ śakramarcati' | ityṛgvidhāne(1)viniyogaḥ | vāmadevastriṣṭubhā indraṃ tuṣṭāva |
ṛco'yamarthaḥ| bhārataḥ haviṣo bhartā'gniḥ| "agnirvai bharataḥ| savai devebhyo havyaṃ bharatīti" kauṣītakiḥ (kau0 brā0 3|2 )| (2) "prāṇo bhūtvā prajā adhārayāta" iti vājasaneye ( śa0 brā0 1|
4|
indrāya | nare netre nṛśabdasya caturthī 'ṅe' ādeśaḥ| naryāya nṛbhyo hitāya nṛṇāṃ madhye nṛtamāya netṛtamāyendrāya | tathāvo̱cāma̍ mā su̱noteti̱ soma̍m ( ṛ0 2|
30|7 ) iti gṛtsamadena prārthitam | tasmā̱ agṛ̍dhrā u̱ṣaso̱ vyu̍cchā̱n ya indrā̍ya su̱navā̱metyāha̍ ( ṛ0 5|
37|1 ) ityatriṇoktam | tasmāt somaṃ sunavama he lokā sunoteti vaktavyam | somāya (1) yaṣṭuḥ paṇerindro'niṣṭaṃ karotītyartha āha-

11.74

brāhmaṇaḥ paṇidhanaṃ prāpya paṇirvaṇigbhavatīti (ni0 2|17) tadbhūtvā dhanaṃ nāvet na rakṣet | ava rakṣaṇe | tarhi kiṃ karotītyāha-sunvan yajñakṛdbhūtvā devakarāddevebhyaḥ karaṃ dattvā vyayet vyayaṃ kuryāt | tathoktamdevānāṃ karadā viprā viprāṇāṃ karadā nṛpāḥ | nṛpāṇāṃ karadā lokā lokānāṃ karadā mahī || tathā gṛhyedevatāḥ puruṣaṃ gṛhyāharahargṛhamedhinām | bhāgārthamupasarpanti tābhyo nirvaptumarhati || iti coktatvāddevebhyaḥ karaṃ dattvā vyayet | ataḥ paṇino'niṣṭamindraḥ karotītyāha-yo dhanaṃ prāpya paṇirbhavati vittaṃ tasya dhanādi indro harati hantvā sutapāḥ sutamabhiṣutaṃ somaṃ pibatīti sutapāḥ indraḥ sunvataḥ somābhiṣavaṃ kurvataḥ yajamānasya sakhā priyo'bhūt | tasmāddevakarād vyayedityuktam |
tadartheyamṛk ( ṛ0 4. 25. 7. -

11.75

nijaguṇān gṛhītvā''tmānaṃ svayameva na stuyāt | kutaḥ | yataḥ vāmadeva indravadātmānam ahaṃ manurabhavamityādyābhistisṛbhiḥ ( ṛ0 4|
26| 1-3 ) svayaṃ stuvam̐llalajja | vrīḍāyukto babhūva | tat kathaṃ veti vikalpājjñāyate | 'ahaṃ manuḥ saptādyābhistisṛbhirindramivātmānamṛṣistuṣṭāvendro vā''tmānam' ityuktatvāt ( kā0 sa0 ṛ0 4|26 ) | ahamātmānaṃ svayaṃ na staumi indro vā''tmānaṃ stauti iti lajjayā vikalpaḥ kṛtaḥ | tatra ṛk ( ṛ0 4. 26. 1 )-

11.76

ātmavettṛbhiḥ brahmavedibhiḥ dehādāvātmabuddhirna karttavyā | tathoktamanātmabhūte dehādāvātmabuddhistu dehinām | sā'vidyā tatkṛto bandhastannāśo mokṣa ucyate || ityātmavṛttau | tasmāddehād vyatirikte ātmani etasminnarthe vāmadevo garbhe nu sannanvityanayā iti prāha | kimiti | ayamātmā nīḍācchakuntavat (bhinnaḥ) yathā śakuntaḥ pakṣī nīḍāt sthānādbhinnaḥ tathā dehāt pṛthagbhavati |
asminnarthe ślokapūrvā ṛk ( ṛ0 4.27.1.)-

11.77

sādhūnāṃ sādhuvṛttīnāṃ darśanāt darśanamātreṇa vipad āpado bhaṃgaḥ prajāyate | kutaḥ | yasmāt purukutsānī purukutsasya rājñaḥ strī | purukutsasyeṣṭa ityānuk | saptarṣīn dṛṣṭvā pūjanaṃ putrārthaṃ cakāra | ṛṣīṇāṃ darśanāt pūjanāt purukutsānī sutaṃ trasadasyunāmānamagāt prāpnot | ṛṣīṇāṃ darśanātpūjanācca daurgahe badhyamāne vipadbhaṅgo jāyate ityuktam | taddarśanāyetihāsapūrvikā ṛk ( ṛ0 4. 42. 8)—

11.78

unnatapadārūḍho'pi mahattvaṃ prāpto'pi pūjyān gurubhāgineyādīn vidvān naivāpamānayet | eṣāmapamānaṃ na kuryāt | kutaḥ | yadasmādikṣvākūṇāṃ rājñāṃ vṛśāvamānataḥ vṛśākhyaṛṣirgurustasyāvamānataḥ ikṣvākūṇāmagnestejo nanāśa | tadartheyamākhyānapūrvikā ṛk (ṛ0 5. 2. 9)-

11.80

(1) nyāyāvidbhirye ślokāḥ paṭhitāste likhyantealpaṃ yaḥ pratigṛhṇāti mūlyaṃ paṇyena (2) bhūyasā | sa kretāraṃ punargacchannavikrītastvayaṃ (3) mayā |
4||

11.81

vāmadevo'nuṣṭubhā indraṃ vikrīṇan samayaṃ cakre | mama madīyaṃ svabhūtaṃ imamindraṃ daśābhirdaśasaṃkhyākābhiḥ dhenubhiḥ gobhiḥ kaḥ krīṇāti | krayaṃ kaḥ karoti | tadānīṃ he kretāra vo yuṣmākaṃ madhye evamapi mayā samayaḥ kriyate | yadāyamindro vṛtrāṇi tvadīyān śatrūn jaṅghanat hanyāt athānantarameva enamindraṃ punarmahyaṃ dadat dadyāt | evaṃ daśabhirdhenubhirindro vāmadevena mahān tyaktaḥ |

11.83

vāmadevastriṣṭubhā indrakṛtyaṃ tuṣṭāva | revatā dhanavatā'pi paṇinā vaṇijā vārdhuṣikeṇa (1) asunvatā somābhiṣavam akurvatā (2) saha indraḥ sakhyaṃ sakhitvaṃ na saṃgṛṇīte (3) necchati | yataḥ sutapāḥ sutaṃḥ somaṃ pibatīti tasmādasunvatā sakhyaṃ necchatītyarthaḥ | na kevalamasakhyaṃ kintvasya (4) paṇernagnaṃ nirarthakaṃ vedo dhanaṃ (5) ākhidati uddharati | hanti hinasti ca | api ca suṣvaye somaṃ sunvate paktaye havīṃṣi pacate yajamānāya kevalò'sādhāraṇaḥ san vibhūt vyabhūt (6) | sunvataḥ sakhā'bhavadityarthaḥ | tasmātsunvandevakarādvayeśedityuktam | indro'sunvateti-ekībhavati pādādiḥ0 (ṛ0 prā0 2|34) ityekībhāvaḥ | suṣvaye-yugmāntasthā0 (ṛ0 prā0 5|20) iti ṣatvam |
idamonvādeśe0 ( pā0 2|
4|32 ) ityanvādeśatvādasyeti sarvānudāttatvam | tathā yāskaḥ- 'athānudāttam | dīrghāyurasyā' (1) iti ( ni0 4|25 ) | ātmano guṇaṃ svayaṃ na vadedityartha āha-

11.84

vāmadeva indro vā''tmānaṃ tuṣṭāva | ahaṃ (2) vāmadevaḥ indro
vā manurabhavam | sarvasya mantā prajāpatirasmi | ahameva sūryyaḥ prerakaścāsmi (1) | vipraḥ medhāvī | vipraḥ vipraḥ iti tannāma ( nighaṇṭu 3|15 ) | kakṣīvān dīrghatamasaḥ putraḥ (2) ahamevāsmi | ārjuneyaṃ arjundyāḥ putraṃ kutsamahaṃ (3) nyṛñje nitarāṃ prasādhayāmi | ṛñjatiḥ prasādhanakarmeti yāskaḥ ( ni0 6|21 ) | kaviḥ krāntadarśī uśanā etadākhya ṛṣirahamevāsmi | upalakṣaṇamuktam | paramārthadṛṣṭyā kṛtsnamapi ahamevāsmītyarthaḥ | he janāḥ mā māṃ sarvātmakaṃ paśyata | yūyamapi svasvarūpamanubhavatetyuktam | indrasya paramātmatvamupaniṣadyuktam | ‘sa hovāca prāṇo'smi prajñātmeti’ ( kau0 upa0 3|2 ) | svātmaguṇau māghe (4)— na saukhyasaubhāgyakarā nṛṇāṃ guṇāḥ svayaṃ gṛhītāḥ sudṛśāṃ kucā iva | parairgṛhītā dvitayaṃ vitanvate na tena gṛhṇanti nijaṃ guṇaṃ budhāḥ || tathā cārucaryyāyām ( ślo0 27 )— na svakīyastutipadair (5) glāniṃ guṇagaṇaṃ nayet | svaguṇastutivādena yayātirapataddivaḥ || kakṣīvām̐ ṛṣiḥ-nakāra ākāropadhaḥ0 ( ṛ0 prā0 4|65 ) ityanunāsikopadhatvam | paśyatā mā iti ‘daśamaṃ caitayoḥ0’ ( ṛ0 prā0 7|38 ) iti dīrghaḥ |
dehādāvātmabuddhirna karttavyetyāha-

11.85

vāmadevaḥ śyenarūpamāsthāya niḥsṛto viṣaṇṇo brahma tuṣṭāva | tathoktam - śyenarūpaṃ (1) samāsthāya garbhādyogena niḥsṛtaḥ | ṛṣirgarbhe śayānaḥ san brūte garbhe nu sanniti || ṛco'yamarthaḥ | garbhe nu garbhe eva san vidyamāno vāmadevo ahameṣāmindrādīnāṃ devānāṃ viśvā viśvāni sarvāṇi janimāni
janmāni anvavedaṃ anukrameṇa (1) ajñāsiṣam | paramātmanaḥ ( sakāśāt ) sarve devā jātā ityarthaḥ (2) | itaḥ pūrvaṃ śataṃ bahūni śataṃ sahasraṃ tannāma ( nighaṇṭu 3|1 ) | āyasīḥ ayomayāni abhedyāni puraḥ śarīrāṇi mā māmarakṣan apālayan | yathā śarīrād vyatiriktamātmānaṃ na jānīyāṃ tathā ( mām ) arakṣannityarthaḥ | adha atha (adhunā) śyenaḥ śyenavat sthito'haṃ javasā vegena niradīyaṃ śarīrānnirgamam | anāvaraṇamātmānaṃ jānannirgato'smītyarthaḥ | 'garbha evaitacchayāno vāmadeva evamuvāceti' brāhmaṇam 3) (ai0 ā0 2|

11.86

trasadasyurindrāvaruṇau triṣṭubhā tuṣṭāva | ( atha ) asmākamatrāsminnarājake deśe'syāṃ pṛthivyāṃ vā pitaraḥ pālayitāraḥ utpādakāḥ (te) āsannabhavan | ta ete saptarṣayaḥ prasiddhāḥ | daurgahe durgahasya putre purukutse dṛḍhaṃ pāśairbadhyamāne sati te ṛṣayaḥ yasmādasyā asyai purukutsānyai trasadasyuṃ māṃ ā ayajanta prāduḥ (2) | yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadāneṣu | indrāvaruṇayoranugrahāt | kīdṛśaṃ tam | vṛtraturaṃ vṛtrasya śatroḥ turaṃ hantāraṃ ardhadevaṃ devānāmardhe samīpe varttamānam | yadvā | devānāmardhabhūtam indraṃ na indramiva sthitaṃ putraṃ dattavantaḥ | yatsarveṣāṃ devānāmardha indraḥ tasmādindro devānāṃ (3) bhūyiṣṭhaḥ iti (ha) taittirīyakam (tai0 saṃ0 5|
4|8) | amunā sādhūnāṃ darśanādvipadbhaṅgaḥ prajāta ityuktam |
pūjyānnāva (pa) mānayedityartha āha-

11.87

(3) śāṭyāyanabrāhmaṇokta itihāsa ihocyate | rājā traivṝṣṇa aikṣvākaḥ (4) tryaruṇo'bhavadasya ca |