Nītimañjarīṭīkā
Commentary on Nitimanjari (Nītimañjarī)
Author's own commentary added to enlarge the text.
- Language
- Sanskrit
- Author
- Dyādviveda
- Extent
- 343 passages, 28,161 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Sri Nitimanjari; ed. Sitaram Jayaram Joshi; 1933 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 — 7 parts
- 2 — 17 parts
- 3 — 47 parts
- 4 — 8 parts
- 5 — 12 parts
- 6 — 2 parts
- 7 — 4 parts
- 8 — 13 parts
- 9 — 8 parts
- 10 — 4 parts
- 11 — 24 parts
- 12 — 10 parts
- 13 — 11 parts
- 14 — 16 parts
- 15 — 14 parts
- 16 — 16 parts
- 17 — 29 parts
- 18 — 37 parts
- 19 — 32 parts
- 20 — 27 parts
Text
1.p1
aviditvā ṛṣiṃ chando daivataṃ yogameva ca | yo'dhyāpayed japedvāpi pāpīyāñjāyate tu saḥ ||
1.1.1
dvau vedau yasyāsau dvivedaḥ | śriyā yukto mukundaḥ śrīmukundaḥ | sa cāsau dvivedaśca sa tathā | tasya naptā prapautraḥ | dyānāmā caturthaḥ | nītimañjarīṃ vakti | napācchabdo naptṛparyāyo yāskena caturtho vyākhyātaḥ | "napādityanantarāyāḥ prajāyā nāmadheyamiti | gauratra tanūrucyate | tatā asyāṃ bhogāḥ | tasyāḥ payo jāyate payasa ājyaṃ jāyate" ājyādagniścaturtho yathā | ( ni0 8 | 5 ) evaṃ dyāhvayo mukundadvivedāccaturtho bhavati | kutaḥ | śrīmukundadvijāto'trisūllakṣmīdharo mahān | tasya lakṣmīrmahādevī dyādvivedamajījanat' || iti naptṛtvam | kiṃ kṛtvā | vedārthānvicāyyeti | nītisahitānṛgarthānanyānbrāhmaṇasūtragatārthānvicārya nītimañjarīṃ vakti | evaṃ kartavyamevaṃ na kartavyamityātmako yo dharmaḥ sā nītiḥ | tasyāḥ mañjarī nītimañjarī | imāṃ jñātvā dharme ratiradharme viratirbhavati | ṛgarthaṃ ca sukhaināvagacchati | etadarthaṃ vakti | punaḥ kiṃ kṛtvā | sūryyaṃ sarvaprerakamānamya | ṣū preraṇe | rājasūyasūryyamṛṣodya0 (pā0 3|
1.1.2
114) ityādinā kyabanto nipātaḥ(1) | nanu indrādīn sarvāndevāṃstyaktvā sūrya eva kuto granthakṛtā namaskṛtaḥ | ucyate | sūrye namaskṛte sarve devā namaskṛtā bhavantīti hetoḥ | anukramaṇyāṃ hi ( kā0 sa0 14|15 sūtra ) sūryasya sarvadevatātvamuktam | ekaiva vā mahānātmā devatā | sa sūrya ityācakṣate(2) | iti tadvibhūtayo'nyā devatā ( kā0 sa0 18 ) iti caitadaitareyopaniṣadi‘sa yaścāyamaśarīraḥ prajñātmā yaścāsāvāditya ekametaditi vidyāditi’ | kīdṛśaṃ sūrya atrimocitam | sūryaḥ pūrvaṃ svarbhānunā'sureṇa yadgrasta āsīt tamanye ṛṣayaḥ mocayituṃ na śaktāḥ | tato'tribhirmocitaḥ | tathā brāhmaṇe(3)–svarbhānuī asura ādityaṃ tamasāvidhyat tasyātrayastamo'jighāṃsata iti | asminnarthe ṛk ( ṛ0 5. 40. 5.)– atrayastamanvavindan | na hyanye'śaknuvan | yaṃ sūrya svarbhānuḥ āsuraḥ asuraputraḥ tamasā'ndhakāreṇa avidhyat vivyādha | atrayaḥ atrigotrotpannā ṛṣayaḥ | itaścāniñaḥ (pā0 4. 1. 122) iti ḍhaki kṛte ‘atribhṛgukutsa0 (pā0 2. 4. 65) iti bahutve luk | taṃ sūryamanvavindan anujagmuḥ | nahi anye ṛṣayaḥ aśaknuvan | taṃ jñātuṃ jñātvā mocayituṃ na śekuḥ | svarbhānuriti | ṛkārarephapakārā0 (ṛ0 prā0 5. 40) iti ṇatve prāpte 'mānuṣaśabde hinomiceti (ṛ0 prā0 5. 48) niṣedhānna | evaṃ sūrya atribhirmocita iti siddham | dāsīputreti nāsmākaṃ somapānaṃ tvayā saha | dudrāva sa dravankruddhaḥ preti (ṛ010.30.1) cāstaut sarasvatīm |
1.1.3
asyā ṛcorthaḥ | ahaṃ agniṃ devamīḍe staumi | yācāmi | īḷiradhyeṣaṇākarmeti yāskaḥ | (ni0 7. 15) | yadyapyasmacchabdo'prayuktastathāpyasmadyuttama ityuttamapuruṣaprayogājjñeyaḥ | uttamapuruṣayogād ahamiti caitena sarvanāmneti yāskena spaṣṭamuktam | īḍe stutyartho dhātuḥ | ḍakārasya ḷatvaṃ vaidikalakṣaṇe śaunakenoktam | dvayoścāsya svarayormadhyametya sampadyate sa ḍakāro ḷakāra iti | (ṛ0 prā0 1. 66) anayoḥ svarayormadhyatvāt ḷatvam | īḍya ityamadhyatvānna | kīdṛśamagniṃ purohitaṃ devānāṃ paurohitye varttamānam | yathā rājñaḥ purohito rājño'bhīṣṭaṃ sādhayati | tathā agnirapi devānāmabhīṣṭaṃ homaṃ sādhayati | punaḥ kiṃbhūtam | yajñasya devaṃ dīpakaṃ dyotakaṃ vā | agniṃ vinā yajño na dyotate | ato yajñasya devam | punaḥ kīdṛśam | hotāraṃ ṛtvijaṃ devānāṃ yajñeṣu hotṛnāmaka ṛtvigagnireva | tathā śrūyate-agnirvai devānāṃ hoteti | (tai0 saṃ0 2| 5|9) tathā nigamāḥ | a̱gnirhotā̍ no adhva̱re ( ṛ. 4 |
1.1.4
15 | 1) | a̱gnirhotā̍ purohi̍taḥ ( ṛ. 3. 11. 1. ) | agnirme daivo hotā | tathā brāhmaṇe pratardanapraśne kauṣītakiprakathane | ‘sarvaṃ tadagnirve hotā'nulbaṇamityādibhiragnereva hotṛtvaṃ prasiddham | punaḥ kiṃbhūtam | ratnadhātamam | ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dhārayitāraṃ dātṛtamamiti vā | atha sarvāṇi padāni yāskena vyākhyātāni tadāha—[ni0 7|15] agniḥ kasmādagraṇīrbhavatyagraṃ yajñeṣu praṇīyate | īḷiradhyeṣaṇākarmā pūjākarmā vā purohitaḥ pura enaṃ dadhatīti | yajñaḥ kasmāt prakhyātaṃ yajatīti | devo dānādveti | ṛtvik kasmādīraṇa ṛgyaṣṭo bhavatīti | hotāraṃ hvātāraṃ ratnadhātamaṃ ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dātṛtamamiti ca | nanvagneḥ purohitatvaṃ ārtvijyaṃ ratnadātṛtvaṃ ca kathaṃ sambhavati | avigrahatvāt | karmāṇi tu vigrahavatāṃ sambhavanti | ucyate | devatā vigrahavatyavigrahavatī ca yāskenoktā ( ni0 7|
1.1.5
47|78 ) | itīndrasya bāhumattvaṃ yaṣṭimattvaṃ ca sañjātam | indrasya puruṣadravyavatstutiḥ | ā dvābhyā̱ṃ hari̍bhyāṃ0 ( ṛḥ 2. 18. 4 ) ka̱lyā̱ṇīrjā̱yāsura̍ṇaṃ gṛ̱he te̍0 ( ṛ0 3. 53. 6 ) itīndrasyāśvajāyāvatvaṃ sañjātam | a̱ddhīndra̱piba̍ ca (ṛ0 10. 116. 7) ityadanaṃ pānaṃ ca | āśrutkarṇeti ( ṛḥ 1. 10. 9 ) śrotravatvam || evamagnervigrahavataḥ purohitatvādi yuktam | tatrāgnimityatra svarānusvaropahitā dvirucyate saṃyogādiriti gakārasya dvitvam | sparśāyamānānanunāsikān svarān pareṣu sparśeṣvanunāsikeṣu iti | nāsikyānnāsikyeti nakārasya dvitvam | ratnadhātamaṃ tathā | uktaṃca—anantyaśca bhavetpūrvī hyantyaścetparato yadi | tatra madhye yamastiṣṭhediti yamasthānaṃ samyaguktam | īऴ ityetasmin ‘tiṅṅatiṅaḥ’ ( pā0 8. 1. 28.) ityanena sarvānudātte pare agniśabdena dvitīyāntenāntodāttena sandhau kriyamāṇe udāttapūrvaṃ niyataṃ vivṛttyā vyaanena vā (ṛ0prā03. 17.)iti svaritatvam—ḷe ityasya pracayatvaṃ svaritādanudāttānāmityekārasyodāttaśrutiḥ | agnimīḷe'gniṃ yācāmīti niruktaṃ ( ni. 7. 15. ) draṣṭavyam | pūrvaṃ haritoṣakaramagnimabhivandya uttareṇāgnerguṇānāha— 28) iti anudāttatve prāpte yacchabdānnighātābhāvaḥ | agniḥ punaḥ kiṃ kiṃ dadātīti ślokaśeṣeṇāha —pitṛvadyajate dhanaṃ dadāti | yathā pitā putrāya dhanaṃ dadyāt | tathā pitṛsthānīyo'gniḥ putrasthānīyayajamānāya dhanādyabhilaṣitaṃ dadyāt | mṛtāya maraṇaṃ prāptāya tasmai amṛtatvaṃ dadyāt | tamevaṃguṇopetamagniṃ tyaktvā kaṃ devaṃ tucchaṃ vayamupāsmahe paricarāmaḥ | atrārthe ṛk (ṛ0 1.1.9.)—
1.1.6
28 iti sūtrasya prāpterna) | dasmetyāmantritatvānnighātaḥ | (pā0 8. 1. 19) | subhagām̐ ariḥ-nakāra ākāropadhaḥ0 (ṛ0 prā0 4. 64) iti nalope kṛte, 'nakārasyaloparephoṣmabhāve0 (ṛ0 prā0 4. 79) ityupadhānunāsikatvam |
1.2
granthakṛt prathamena ślokena sūrya namaskṛtya dvitīyenaikābhīṣṭāṃ sarasvatīṃ yayāce | mamatvamiti-he śārade sarasvati mama sevakasya prasannā bhava | kasyeva kavaṣasyeva | yathā kavaṣasya pūrvaṃ mādhyamānāṃ satre prasannā jātā tatheti | taddarśanāyetihāsaḥ"ṛṣayo hi sarasvatyāṃ cakruḥ satrāṇi madhyamāḥ | sasāda kavaṣo madhye procuste tasya cāpriyam |
tena stutā prasannā tamanveyāya sarasvatī | mādhyamāstaṃ namaskṛtya vininyuḥ krodhamādarāt |
tathā brāhmaṇam— “atha sarvā ha devatā hotāramiti”| hoturdevakrodhabhayaṃ nigaditam | itthaṃ sarasvatīmabhīṣṭaṃ prārthya ādyayārcāṃ agniṃ namaskaroti |
chandasāṃ caiva sāyujyaṃ chandojñānādavāpnuyāditi | chandojñāne phalam | ajñāne pratyavāyaḥ | anevaṃvido yātayāmāni cchandāṃsi bhavantītyanukramaṇīkārokteḥ | aviditvā ṛṣiṃ chando daivataṃ yogamevaca | yo'dhyāpayejjapedvāpi pāpīyāñjāyate tu saḥ|| iti| ve0dī01|2 prāgyajuṣāmārṣa iti ārṣī gāyatrī-evaṃ caturbhiborderścaturbhirvardhamānā ārpyuṣṇihādayaḥ | tatra prathame'nuvāke trīṇi sūktāni | agnimīḷe trisūktastu surūpendrecatuḥ sūktau ityanuvākānukramaṇī || tatra ṛk ( ṛ. 1. 1. 1. )-
9 ) | vigrahavatīpakṣe sarvaṃ sambhavati puruṣāṅgavadyathendrastutiḥ | ṛ̱ṣvā ta̍ indra̱ sthavi̍rasya bā̱hū ( ṛ0 6|
madhucchandāḥ gāyatryā'gniṃ tuṣṭāva | aṅgetyābhimukhīkaraṇe | aṅga he agne tvaṃ dāśuṣe haviḥpradātre yajamānāya yadbhadraṃ-vittagṛhaprajāpaśurūpaṃ kalyāṇaṃ kariṣyasi tattavet tavaiva sukhahetuḥ | he aṅgiraḥ aṅgāreṣvaṅgira iti (ni. 3 |
17 |) yāskokteraṅgiraḥ śabdo'gniparyāyaḥ | he agne etacca satyam | natvatra visaṃvādo'sti | ataḥ yajamānasya vittādisaṃpattau satyāṃ uttaratra kratvanuṣṭhāne'pyereva sukhaṃ bhavati | bhadraśabdārthaṃ śāṭyāyakinaḥ samāmananti | "yadvai puruṣasya vittaṃ tadbhadraṃ prajā bhadraṃ paśavo bhadram" iti | kariṣyasīti—tiṅaṅatiṅaḥ (pā0 8|
33) ityekībhāvaḥ | sacasvā naḥ svastaya iti (ṛ. prā08|54) svastaye grahaṇāddīrghaḥ | evamagnermāhātmyamuktvā bahuprajasyāpatyasya dāridyraṃ sūcayati ||
1.3
tathā kauṣītaki 1)brāhmaṇe madhyamāḥ sarasvatyāṃ satramāsatetyādi kavaṣasya prasannatvaṃ samyaguktam| he śārade tvayi prasannāyāṃ satyāṃ iyantamarthaṃ dehītyāśāste| ahaṃ hi dvija krodhātsadā bibhayāni | bhīto bhūyāsam | ka iva | hoteva | yathā hotā prātaranuvākavaktā | devavyatheḥ | devakrodhādbhītaḥ san pratipadaṃ naikadevatyāmakṛta | tadarthamitihāsaḥanuvākaprayoktāraṃ prātarhotāramṛtvijam |
ahaṃ tamagniṃ vande namaskaromi tam kam yo'gniḥ haviṣā somacarupuroḍāśādinā hariṃ pāpaharaṃ devaṃ puṣyet toṣayet | agniḥ atratyāni carupuroḍāśasomādīni havīṃṣi gṛhītvā haritoṣaṇaṃ kuryādityarthaḥ | uktaṃ ca hariṇā—
tathā—
tathā ṛgvidhāne | apsrvagnau hṛdaye sūrye maṇḍale pratimāsu ceti ṣaṭsu harerāyatanamuktvā
kriyāvān vedādhyayanatatparaḥ | śrautasmārttakriyāparaḥ | tasyāgnau devo haristaṃ tyaktvā agnau kena pūjanena pūjayedityartha āha | haviṣāmāviti | tasmāddhaviṣā yo harimiti siddhaṃ ca | aparaṃ yamagniṃ madhucchandā ṛṣiḥ chandaso vedasya mukhe ‘purohitaṃ yajñasya devaṃ’ iti viśeṣya astaut | tuṣṭāveti taṃ vande | ityanvayaḥ |
atra madhucchandā agneḥ prādhānyaṃ darśayan gāyatreṇa chandasā agniṃ tuṣṭāva | agnimīḷe madhucchandā agnirgāyatrī | yasya vākyaṃ sa ṛṣiḥ | ṛṣirdarśanāditi yāskaḥ (ni0 2. 11.) | tena vākyena yā devatocyate sā devatā | yatkāma ṛṣiryasyāṃ devatāyāmārthapatyamicchan stutiṃ prayuṅkte tadaivataḥ sa mantro bhavatīti (ni07.1.) | devo dānāditi (ni0 7. 15.) yāskaḥ | yadakṣaraparimāṇaṃ tacchandaḥ | chandāṃsi chādanāditi yāskaḥ (ni0 7. 12.)
tathānukramaṇī | agniṃ nava madhucchandā vaiśvāmitra iti | maṇḍalādiṣvāgneyamaindrāditi | agnidevatā | ādau gāyatraṃ prāgvirṇyastūpāditi gāyatrīchandaḥ | aṣṭākṣarāstrayaḥ pādāścaturviṃśatyakṣarā gāyatrīti lakṣaṇam | tarhi pāde pāde'vasānaṃ kuto na bhavati | ucyate | śaunakena ṛglakṣaṇe dvābhyāmavasyetripadāsu pūrvapādena paścādityuktatvāt |
atha viniyogaḥ | prātaranuvāke āgneye kratau | āgneyaṃ gāyatraṃ ṛtumupaprayanto adhvaramagnimīḷe purohitamiti sūtram | tathā agniṣṭuti–agnimīḷe purohitamityunnīyamānebhya iti | upākarmaṇi home cātha ha smāha kauṣītakiragnimīḷepurohitamityeketigṛhe—śaunakenoktamṛgvidhāne |
āgneyaṃ sūktamādyaṃ tu mukhyaṃ brahmarṣisammitam |
tathā-ṛṣyādijñāne phalaṃ sāmagānām | ṛṣīṇāṃ viṣayejñā yaḥ śarīrāditi | devatāphalaṃ bṛhaddevatāyām—
veditavyaṃ daivataṃ hi mantremantre prayatnataḥ | daivatajño hi mantrāṇāṃ tadarthamavagacchatīti || bṛhadde0 1|
pūrvavat sarvam | he agne saḥ tvaṃ naḥ asmabhyaṃ asmadarthaṃ sūpāyanaḥ śobhanamupāyanaṃ yasya saḥ śobhanadhanādiprāptiyukto bhava | ka iva | pitā sūnave iva | yathā pitā putrāya sūpāyano bhavati tadvat | naḥ asmākaṃ svastaye avināśāya sacasva sevasva | siṣaktu sacata iti sevamānasya (ni. 3 | 21) | sevasva naḥ svastaye iti yāskaḥ | tvaṃ tamagne a0 (ṛ.1. 31. 7.) iti nigamāntaram | atha yatsvairagnibhiryajamānaṃ saṃsthāpayantīti yajamānasyāgneḥ sakāśādamṛtatvamuktam | agne ityāmantritatvena sarvānudāttatve prāpte pādāditvātna (pā0 8.1.19) | sa na ityetattadoriti sulopaḥ ( pā0 6.1.32 ) | sūnave'gne iti pādāditvādekībhavati | pādādirakāra (ṛ.prā.
1.4
vidhinā toṣito'gniḥ yajvane yajamānāya bhadrāṇi kalyāṇāni dadāti | atrārthe ṛk ( ṛ. 1. 1. 6 ) |
ityanayarcā vasu dhanamayācata | madhucchandā gāyatryā indraṃ stauti | ṣaṣṭhe'hani brāhmaṇācchaṃsino'nurūpasya tṛtīyā sūtritā | surūpakṛtnumiti (ṛ0 1|
1) stotriyānurūpāviti | aya̱marthaḥ | he dasma śatrūṇāmupakṣapayitar indra-dasu upakṣaye | tvatprasādāt ariruta-arayopi-vacanavyatyayaḥ | utaśabdo'pyarthe | apyeka iti cet | naḥ asmān subhagān śobhanadhanopetān voceyuḥ uccyāsuḥ | bhaga iti dhananāma ( nighaṇḍu 2.10. ) | yadyapyarayopyevaṃ vadanti tahiṃ kṛṣṭayaḥ asmin mitrabhūtā manuṣyāḥ | kṛṣṭayaḥ iti manuṣyanāma (nighaṇḍu 2. 3) | asmān ṛddhān iti vadanti tatra kiṃ vaktavyam | tato dhanasampannā vayaṃ indrasya śarmaṇi indraprasādalabdhe sukhe syāma bhavema | dhanaṃ sarvo'pi yācate paraṃ tu ayamatyantaṃ vilapati | tasmātsīdannindra iti siddham | naḥ iti yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīti nighātaḥ (pā0 8. 1. 20) | voceyuḥ syāmeti pādāditvātnighātābhāvaḥ (tiṅatiṅaḥ, pā0 8|
yācakānāṃ dhairyaṃ kuta ityartha āha—
1.5
bavhyaḥ prajā yasyāsau bahuprajaḥ | gostriyorupasarjanasyetyupasarjanahrasvatvam (pā0 1. 2. 48) | tasya putrasya suvācopi śobhanavedaśāstrādhyayanayuktasyāpi sadā sarvadā vipad dāridyraṃ bhavati | piturdāyādānāṃ bahutvat | yathā viśvāmitrasya ‘yadvahuprajasya haikaśaṃta putrā āsu’ rityuktasya tatputrasya madhucchandasaḥ dāridyramabhūt | madhuraṃ vedo chando yasyāsau madhucchandā iti suvāk | sopi sīdan atīva dhenecchayā indraṃ paramaiśvaryayuktam | idi paramaiśvarya itidhātuḥ | ṛ. 1.4. 6.
u̱ta | na̱ḥ | su̱'bhagā̍n | a̱riḥ | vo̱ceyu̍ḥ | da̱sma̱ | kṛṣṭaya̍ḥ | syāme̍ | it | indra̍sya | śarma̍ṇi |
1.6
yācakānāṃ yācakavṛttīnāṃ dhairyaṃ sāhasyaṃ kuto bhavati | yaddhairyaṃ purandaraḥ indropi yācakatvamāpannaḥ san tatyāja tyaktavān | tatkuta ityāha-sānau parvataśikhare kañcidṛṣim idhmaṃ mānase yasya taṃ dṛṣṭvā sa eva somamanāḥ some abhiṣavārthavallīrūpe mano yasya saḥ evaṃvidhamanā abhūt |
tatretihāsapūrvikā ṛk-( ṛ0 1. 10.2 )
yat | sāno̍ḥ | sānu̍m | ā | aru̍hat | bhūri̍ | aspa̍ṣṭa | katva̍m | tat | indra̍ḥ | artha̍m | ce̱ta̱ti̱ | yū̱thena̍ | vṛṣṇi̍ḥ | e̱ja̱ti̱ |
2.1
2) iti parāṅgavadbhāvāt padadvayasya nighātaḥ | pitrorbhaktipareṇa bhāvyamiti ṛgdṛṣṭāntenāha |
śatabhāryo hariścandra aikṣvākaḥ putrakāmyayā | nāradoktāddhi putrārthe varuṇāt sutamāptavān |
59 )ti na nihanyate | punardāditi vārpunaḥ punariti rephaḥ | (ṛ0 prā0 1-117) devānāmapi stutiḥ priyetyāha--
2.2
madhucchandā indro gāyatrī mahadukthe tṛcaṃ viniyuktam | indra̍ṃ vṛ̱trāya̱ hanta̍ve ( ṛ0 3.37.5 ) gāya̍nti tvā gāya̱triṇa̍ḥ ( ṛ0 1.10.1. ) || ṛco'yamarthaḥ | yat yadā sānoḥ sānumāruhat yajamānaḥ samidādyāharaṇāya ekasmāt parvataśikharād aparaṃ parvataśikharam āruḍhavān tadā indraḥ ayaṃ bhūri mahat prabhūtaṃ vā kṛtvaṃ jyotiṣṭomādikaṃ karma kartuṃ kariṣyati iti aspaṣṭa spṛṣṭavān upakrāntavān | tattadānīmindraḥ arthaṃ prayojanam etadeva cetati-acetīt | jñātvā ca yūthena devayūthena sa ha vṛṣṇiḥ kāmānāṃ varṣitā san ejati cakampe | ejṛ kampane | svasvavāhanādiyukto yajñabhūmimāgantuṃ calacitto'bhūdityarthaḥ | evamarthitvaṃ prāpya indreṇāpi dhairyaṃ tyaktamiti tātparyārthaḥ | āruhat-nipātairyadyadihanteti (pā08.1.30) nighātābhāvaḥ| cetati-tiṅaṅatiṅaḥ ( pā0 8. 1. 28 ] iti nighātaḥ |
ejatīti tadvat | nindāvādacauryānnivṛttiḥ kāryetyartha āha—
90)iti kvip | hrasvasya piti kṛti tuk (pā06.1.71) iti tuk | sarvebhyaḥ sunvadbhyo dvijavaryaibhyaḥ dhanyaḥ praśasyo bhavati | tatkutaḥ | yato medhātithiḥ medhānāṃ yajñānāṃ atithiḥ | yajñaḥ medhaḥ venaḥ iti tannāmasupāṭhāt (nighaṇṭu3|17) | sopyuśikaputrasya—uśigiti dāsyā ākhyā—tasyāḥ putrasya kakṣīvataḥ sunvataḥ somānamityanayarcā sā myaṃ sādṛśyamaicchat | tadartheyamṛk—( ṛ. 1.18.1 ) somā̍na̱ṃ svara̍ṇaṃ kṛṇuhi brahmaṇaspate | ka̱kṣīva̍nta̱ṃ ya au̱śija̍ḥ || somā̍nam | svara̍ṇam | kṛ̱ṇu̱hi̱ | brahmaṇa̍ḥ | pa̱te̱ | ka̱kṣīva̍ntam | yaḥ | au̱śija̍ḥ |
jāte putre hyane(1)na tvāṃ yakṣye'hamiti coktavān | varuṇastanaye jāte nirdaśe jātadantake |
5) iti kittvād guṇābhāvaḥ | tvayā hatāḥ santaḥ śīrṣāṇi tyaktvā mṛtā ityarthaḥ | ato yajvano nindāṃ na kuryāditi prasiddham | śīrṣā-bahuvacanasya ḍādeśaḥ (pā0 7. 1. 39 ) | vavṛjuste iti visarjanīyasya ṣatve prāpte 'tvātta ityanudāttayo' ( ṛ0 prā0 5. 32 ) rityanudāttatvābhāvānna | sthātaḥ-sthātarjaritariti rephaḥ | ( ṛ0 prā0 1. 115 ) devatāpi kṛtaṃ karma bhuṃkta(1) ityāha-
2.6
madhucchandā gāyatryendraṃ tuṣṭāva| svarasāmni niṣkevalye viniyuktam | indro viśvā avīvṛdha ( ṛ0 1.11.1 ) nityānuṣṭubham niṣkevalyamityuktam | ayamarthaḥ | purā valanāmakaḥ kaścidasuraḥ paranindāpavādanirataḥ devasambandhinīḥ gāḥ apahṛtya kasmiṃścitparvatabile gopitavān | tadānīmindraḥ tadbilaṃ svasainyena samāvṛtya bṛhaspatinā saha tasmādbilānniḥsārayāmāsa | indro valasya bilamapaurṇoditi brāhmaṇe [ tai.saṃ.2.5.1.] prasiddham || adrirasyāstītyadrivaḥ | he vajrayukta indra | tvaṃ valasya valanāmakasyāsurasya sambandhi gomataḥ gobhiryuktasya parvatasya bilaṃ apāvaḥ svasainyamukhenāpāvṛtavānasi | tadānīṃ devāstvāmāviṣuḥ tvāṃ prāptavantaḥ | tujyamānāsaḥ balena hiṃsyamānāḥ | tuji hiṃsārthaḥ | punaḥ kīdṛśāḥ abibhyuṣaḥ tvayā rakṣitā valādabhītāḥ | tathaindreṣu bārhaspatyeṣu nigamāḥ | indro̱ yada̱bhi̍nadva̱lam | ( ṛ. 8.14.7 ) indro̍ va̱laṃ ra̍kṣitāram ( ṛ. 10.67.6 ) | yo gā udāja̍t( ṛ. 2.12.3 ) | ityevamādayaḥ avaḥ varavarāviriti (ṛ.prā.1.13) | rephaḥ | amunā prakāreṇa nindāvādādvalo hata iti || ‘somasut dhanya’ityartha āha—
didṛkṣuḥ pañcavarṣeṣu viprarūpendravāritaḥ | ṣaṣṭhe'jīgartanāmānaṃ triputraṃ bādhitaṃ kṣudhā |
2.7
kovido janaḥ pareṣāṃ nindāvādarato na syāt | naiva ca taskaraḥ syāt | taddṛgarthena dṛḍhayati | yasmāt pūrvaṃ nindāvādādvalāsuraḥ goharttā gavāṃ coraḥ śakreṇābhihataḥ tasmādetaddvayaṃ na kuryādityarthaḥ | atrārthe ṛk ( ṛ. 1.11.5. )
kakṣīvata uśik-putratvaṃ vadāmaḥ | aṅgarājaḥ kasmiṃściddivase svakīyābhiryoṣidbhiḥ saha gaṅgāyāṃ jalakrīḍāṃ cakre | tasmindivase dīrghatamā nāma ṛṣiḥ svabhāryāputrabhṛtyādibhiśca durbalatvāt kimapi kurvanna śaknotīti dveṣeṇa gaṅgāmadhye pracikṣipe | sa ca ṛṣiḥ kenacitplavena aṅgarājasya krīḍādeśaṃ prati samājagāma | sa ca rājā sarvajñaṃ tamṛṣimavagamya plāvādavatāryaivamavocat | he bhagavan mama putro nāstīti | eṣā mahiṣī | asyāṃ kaṃcitputramutpādayeti | sa tathetyabravīt | sā mahiṣī rājānaṃ prati tathetyuktvā ayaṃ vṛddhataraḥ, jugupsito mama yogyo na bhavatīti buddhyā svakīyāṃ uśiksaṃjñikāṃ dāsīṃ prāhaiṣīt | tena sarvajñena ṛṣiṇā mantrapūtena vāriṇā abhyukṣitā satī saiva ṛṣipatnī babhūva | tasyāmutpannaḥ kakṣīvān nāma ṛṣiḥ sa eva rājñaḥ putro'bhūt | tathā ca bṛhaddevatā (4.21-25);-
2.8
kuyonijopi kutsitayonijāto'pi yaḥ somasut | somaṃ sutavān iti somasut | some sunaḥ (pā03|
medhātithiḥ ṛbhūn gāyatryā stauti | dvitīye chandome vaiśvadeve viniyuktaṃ tṛcam | mahīdyau0 [ ṛ01.22.13 ] ryuvānāpitareti tṛcāviti ṛbhava etannāmakā devāḥ | pitarau svakīyau mātāpitarau | pūrvaṃ vṛddhvāvapi yuvānā punaḥ taruṇau akrata kṛtavantaḥ | kīdṛśāḥ | satyamantrāḥ | satyā yathārthā mantrā yeṣāṃ te tathoktāḥ | tasmājjīrṇayoḥ pitroryuvatvaṃ sampādayituṃ samarthāḥ | punaḥ kīdṛśāḥ | ṛjūyavaḥ ṛjutvamātmana icchanti tathoktāḥ | chalarahitā ityarthaḥ | punaḥ kīdṛśāḥ | viṣṭīḥ viṣṭayo vyāpriyuktāḥ-viṣlṛ vyāptauyuvānā pitareti-supāṃ sulugityādinā ( pā0 7.1.39 ) dvivacanasyākāraḥ punaḥ-vārapunaḥpuna ( ṛ0 prā0 1.117 ) riti rephaḥ | ṛjūyavaḥ pṛtanājirāviditi ( ṛ. prā0 9-15 ) yakāraparatvādīrghaḥ tathā nigamāḥ | ji̱vrī yatsantā̍ pi̱tarā̍0 ( ṛ. 4 36.3 ) puna̱rye ca̱kruḥ pi̱tarā ( ṛ0 4. 33.3 ) takṣa̍npi̱tṛbhyā̍mṛ̱bhavo̍0 ( ṛ01. 111. 11 ) ityevamādayaḥ |
kṛtasaṃvibhāgo bhuṅkta ityāha—
2.9
yaḥ putraḥ mātaraṃ ca pitaraṃ ca bhaktyā ādeśakaraṇādinā toṣayet santoṣayet sa ṛbhudevavat uru atyarthaṃ bhāti śobhate | yathā ṛbhavo devāḥ pitarau mātāpitarau | pitāmātrā ( pā01.2.70) ityekaśeṣaḥ | jīrṇau santau navau yuvānau cakruḥ | ataḥ kāraṇādurubhāsaḥ bahukāntiyuktā āsan | tamarthaṃ 'ṛbhava uru bhāntī'ti yāskenoktam | ( ni0 11-16 ) pitroryuvadarśanī ṛk-
tatra bṛhaddevatā–[a0 3 ślo0 83–90 ] ; sudhanvana āṅgirasasyāsanputrāstrayaḥ purā | ṛbhu rvibhvā ca vājaśca śiṣyāstvaṣṭuśca te'bhavan |
2.10
santaḥ satpuruṣāḥ tad bhakṣyaṃ prāpya sukhādiṣṭaṃ sukhabhākṣikānnādikaṃ prāpya vibhajya bhāgaṃ kṛtvā tu devavad bhuñjate | bhujo'navane ( pā0 1.3. 66 ) ityātmanepadam | yathā ṛbhavo devāstvaṣṭrā niṣpāditam ekaṃ camasaṃ caturaścamasān caturdhā kṛtvā caturthāṃśamagnaye datvā śeṣaṃ samaṃ trayo bhrātaraḥ papuḥ | tatra ṛk [ ṛ0 1.20.6 ] u̱ta tyañca̍ma̱saṃ nava̱ṃ tvaṣṭu̍rde̱vasya̍ niṣkṛ̍tam | aka̍rta ca̱tura̱ḥ puna̍ḥ || u̱ta | tyam | ca̱ma̱sam | nava̍m | tvaṣṭu̍ḥ | de̱vasya̍ | niḥkṛ̍tam | aka̍rta | ca̱tura̍ḥ | puna̱riti̍ṃ |
83 || śikṣayāmāsa tāṃstvaṣṭā tvāṣṭraṃ yatkarma kiñcana | pariniṣṭhitakarmāṇo viśve devā upāhvayan |
84 || viśveṣāṃ te tataścakru rvāhanānyāyudhāni tu | dhenuṃ sabardughāṃ cakruramṛtaṃ sabarucyate |
85 || bṛhaspaterathāśvibhyāṃ rathaṃ divyaṃ tribandhuram | indrāya ca harī devaprahitenāgnināpi yat |
86 || ekaṃ camasa ( ṛ01.161.2 ) mityukte jyeṣṭha āhe ( ṛ.4. 33.5 ) tyatho divi | uktvā tataścuścamasān yathoktaṃ tena harṣitāḥ |
87 || tvaṣṭā ca savitā caiva devadevaḥ prajāpatiḥ |
imaṃ ṣaṣṭhamanuvākaṃ yūpe baddhaḥ śunaḥ śepo bandhamokṣārthaṃ dadarśa | tasya 'kasyeti' prathamaṃ sūktaṃ vāruṇaṃ traiṣṭubhaṃ pañcadaśarcam | ādau kāṭyāgneyyau |
2.11
pitarau mātāpitarau | pitāmātretyekaśeṣaḥ ( pā0 1. 2. 70 ) | aparādhinau kṛtāparādhāvapi na tyajet | hi yasmāt sadā sarvadā vandyau vandanīyau | śunaḥśepadṛṣṭāntena dṛḍhayati | yathā śunaḥśepaḥ pitrā ajīgartena gavāṃ śataṃ gṛhītvā vikrītaḥ, gavāṃ śataṃ gṛhītvā yūpe baddhaḥ, gavāṃ śataṃ gṛhītvā viśasanāya śāso gṛhītaḥ, tathāpi pitṛdarśanapūrvakaṃ devānmokṣaṇaṃ yayāce kasyetyādibhirṛgbhiḥ ( ṛ0 1. 24. ) | tatra ṛk ( ṛ0 1. 24. 1 ) kasya̍ nū̱naṃ ka̍tama̱syāmṛ̱tānā̱ṃ manā̍mahe̱ cāru̍ de̱vasya̱ nāma̍ | ko no̍ ma̱hyā adi̍taye̱ puna̍rdāt pi̱tara̍ṃ ca dṛ̱śeya̍ṃ mā̱tara̍ṃ ca | kasya̍ | nū̱nam | ka̱tama̱sya̍ | a̱mṛtā̍nām | manā̍mahe | cāru̍ | de̱vasya̍ | nāma̍ | kaḥ | na̱ḥ | ma̱hyai | adi̍taye | puna̍ḥ | dā̱t | pi̱tara̍m | ca̱ | dṛ̱śeya̍m | mā̱tara̍m | ca̱ |
tatrānukramaṇī- 'kasya pañconājīgartiḥ śunaḥśepaḥ sa kṛtrimo vaiśvāmitro devarāto vāruṇaṃ tu traiṣṭubhamādau kāśyāgneyyau sāvitrastṛco gāyanro'syāntyā bhāgī vā' | iti | ṛgvidhānoktaviniyogaḥ | śunaḥśepamṛṣiṃ baddhaḥ sa niruddo'thavā japed | iti | tathā sūtram-śunaḥśepaṃ prathamam | yathā śunaḥ śepa ājīgarttiḥ yūpe niyukto mumuce prathame ca sūkte nigadediti | śunaḥ śeṣaḥ pitrā yūpe baddha ityarthe kathā 'hariścandro ha vaidhasa' (. ai0 brā0 7. 3 ) ityadhyāyārthoktā-anukramaṇībhāṣyakāreṇoktātatretihāsaḥ śrutyuktaḥ samyageva pravarṇyate | hariścandro ha vaidhasa ityādibrāhmaṇeritaḥ | rājasūye kratāveṣa śaunaḥ śepa iti śrutaḥ |
3 || cyutadante punarjātadante va(2)rmmacare tathā | medhyasthe tadavastho'sāviti rājñā pratāritaḥ |
4 || nirvaidhya sa nṛpaṃ proce putreṇādyaiva mā yaja | ityukto varuṇenoce svaputraṃ rohitaṃ nṛpaḥ |
5 || enaṃ yakṣye tvayādyeti neti sobhyadravadvanam | vanastho rohitaḥ śrutvā nṛpaṃ jātamahodaram |
2.12
yaḥ aiśvaryeṇa paripūrṇaḥ sopi stutyaiva tuṣṭaḥ san dadyāt-īpsitaṃ iṣṭaṃ tasyāpi stuti reva indravatpriyā | devendraḥ paramaiśvaryasampūrṇo'pi śunaḥ śepena yacciddhi-satyeceti sūktābhyāṃ ( ṛ0 1. 25, 28;) yatnena stutaḥ sa īpsitaṃ sauvarṇaṃ suvarṇamayaṃ rathaṃ tasmai śunaḥ śepāya dadau dattavān | tathā sarvopi stutipriyo bhavatītyarthaḥ | śuna iva śepo yasyeti samāse 'śepapucchalāṅgūleṣu saṃjñāyām (pā0vā 6|
3|21) iti ṣaṣṭhayā aluk | tathā bṛhaddevatā--( a0 3 ślo0 103 ) stūyamānaḥ śaśvaditi prītastu manasā dadau | śunaḥ śepāya divyaṃ tu rathaṃ sarvaṃ hiraṇmayam |
103 || tatprakāraḥ yūpe baddhaḥ śunaḥ śepaḥ kasyetyanuvākena krameṇa ekayā prajāpatiṃ ekayāgniṃ tṛcena savitāraṃ ekatriśatā varuṇaṃ punardvāviṃśatyā agnim ekayā viśvān devān dvāviṃśatyendraṃ ca stutvā trayoviṃśatyā 'śaśvadindra' ityanayā tuṣṭāva indraśca sauvarṇaṃ rathaṃ prādādityucyate | tatra ṛk-[ ṛ0 1. 30. 16; ] śaśva̱dindra̍ḥ popra̱thaddhi̱rjigā̍ya nā̱nada̍dbhiḥ śāśvasa̱dbhi̱rdhanā̍ni |
sa no̍ hira̱ṇyara̍tha̱ṃ daṃsa̍nāvā̱ntsa na̍ḥ sani̱tā sana̍ye sa no̍'dāt || śaśva̍t | indra̍ḥ | popu̍that'bhiḥ | ji̱gā̱ya̱ | nā̱na̍dat'bhiḥ | śā̱śva̱sat'bhiḥ | dhanā̍ni | saḥ | na̱ḥ | hira̍ṇya'ratham | daṃsanā̍'vān | saḥ | na̱ḥ | sa̱ni̱tā | sa̱naye̍ | saḥ | na̱ḥ | a̱dā̱t |
śunaḥ śepa indraṃ triṣṭubhā stauti | indraḥ śaśvannirantaram evaṃ dhanāni vairisambandhīni jigāya jitavān | kaiḥ aśvairiti śeṣaḥ | kīdṛśaiḥ | popnuthadbhiḥ ghāsamakṣaṇānantarabhāvinam oṣṭhaśabdaṃ kurvadbhiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ | nānadadbhiḥ nādaṃ āsyagataṃ heṣādiśabdaṃ kurvadbhiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ | śāśvasadbhiḥ punaḥpunar bhṛśaṃ vā śvasadbhiḥ | sanitā dātā | ṣaṇu dāne| sa indraḥ naḥ asmākaṃ sanaye saṃbhajanārthaṃ hiraṇyarathaṃ suvarṇena nirmitaṃ rathamadāt dattavān | kiṃ lakṣaṇaḥ | daṃsanāvān karmavān |
sa no'dāditi adādavatro0 ( ṛ0 prā0 2. 39 ) ityabhinihitasandhiḥ | sa no dviruktirādarārthā | 'abhyāse bhūyāṃsamarthaṃ manyanta' iti yāskaḥ |
hiraṇyastūpa indraṃ stauti triṣṭubhā-athāpi stutireva bhavati nāśīrvādaḥ 'indrasya nu vīryāṇi pravocam' iti yāskena stutiruktā (ni0 7|2 ) | jyotiṣṭome niṣkevalye viniyuktaṃ mahāvrate ca | indrasya nu vīryāṇīti (ṛ0 1. 32) rathantarapṛṣṭha iti sūtritam | aya̱marthaḥ | dāsaḥ viśvopakṣayahetuḥ vṛtraḥ patiḥ svāmī yāsāṃ tāḥ | dasu upakṣaye | ahigopāḥ ahirgopāḥ vṛtro rakṣako yāsāṃ tāḥ | gopanaṃ nāma yathā svacchandena na viśanti tathā nirodhanam | evaṃvidhā āpaḥ niruddhā atiṣṭhan sthitāḥ | keneva | paṇinā gāva iva | yathā paṇinā asureṇa pūrvaṃ gā| apahṛtya bile sthāpayitvā biladvāraṃ niruddhaṃ tathā'nenāpāṃ dvāraṃ niruddhamityarthaḥ | yat yadā apāṃ yadbilaṃ pravahaṇadvāraṃ apihitaṃ vṛtreṇa niruddhaṃ āsīt tadā indraḥ vṛtraṃ viśvaśatruṃ jaghanvān | hatvā apavavāra apavṛtamakarot | vṛtrakṛtamapāṃ nirodhaṃ parihṛtavān | 'vivṛddhyā śarīrasya srotāṃsi nivārayāñcakāra | tasminhate prasasyandira āpa' iti | 'dāsapatnīrdāsādhipatnyaḥ' iti yāskaḥ ( ni0 2. 17 ) | jaghanvām̐-nakāra ākāropadha0 ( ṛ0 prā0 4. 64 ) iti nalopaḥ | indrasya vṛtravadho bahudhā prapañcitaḥ— aha̱nvṛ̱traṃ vṛ̍tra̱taraṃ0—[ ṛ. 1. 32. 5. ] vṛ̱traṃ ja̍ghā̱nāśanye̍va vṛ̱kṣam—[ ṛ. 2. 14. 2. ] ja̱ghāna̍ vṛ̱traṃ svadhi̍ti̱ rvane̍va—[ ṛ. 10. 89. 7. ] ityevamādayaḥ | yajvanāṃ ye spardhinasteṣāmindra eva śāstā ityāha—
2.13
hiṃsā ca krūratarāśca te ācārāśca tairviśvaśatrutāṃ viśvāniṣṭatāṃ prājño na vrajet | tatra vṛtradṛṣṭāntena dṛḍhayati-yathā vṛtro viśvāvarakaḥ viśvaśatruḥ hiṃsayā kutsitācāraiḥ apāṃ udakānāṃ nirodhako yadyevaṃ vighno'bhūt tarhi indreṇa jaganmitreṇa nihataḥ tasmādviśvaśatrutāṃ na vrajedityarthaḥ |
hiraṇyastūpastriṣṭubhā indraṃ stauti | ābhiplavike pañcame viniyuktam | etāyāmopagavyaṃ tā indramiti | ( ṛ0 1. 33. ) niṣkevalyamiti | he harivaḥ harināmakaśvayuktendra | he sthātara sthitiyukta yuddhe palāyanarahita ugra śauryayukta yat yadā divo'ntarikṣāt rodasyoḥ dyāvāpṛthivyoḥ sakāśācca avratān vratamiti jyotiṣṭomādikaṃ karma tadrahitān niḥ prādhamaḥ niḥ śeṣeṇa dhamanaṃ vadhaṃ kṛtavān asi | dhamatīti vadhakarmāṇaḥ (nighaṇṭu2|19)| tadānīṃ te ayajvānaḥ svayaṃ yāgarahitāḥ pratyuta yajvabhiḥ saha yāgānuṣṭhānakartṛbhiḥ saha spardhamānāḥ śīrṣā śīrṣāṇi svakīyāni śirāṃsi parāvavṛjuḥ tatyajuḥ | vṛjī varjane asaṃyogālliṭ kit (pā0 1|
2.14
buddhimānnaraḥ nāstiko bhūtvā yajvabhiḥ yajñakartṛbhiḥ saha spardhāṃ teṣāṃ nindāṃ ca na kuryāt | tannidhāraṇārthaṃ vedamūlena dṛḍhayati | yo vai dīkṣitānāṃ pāpaṃ kīrttayati tṛtīyam eṣāṃ pāpmano haratīti sāmavede dṛṣṭatvāt | pūrvaṃ ye ayajvānaḥ svayamayaṣṭāro yajñadviṣaḥ paṇayaste yājñikaissahaspardhamānā indreṇa hatāḥ | tasmādyajvanindā'niṣṭakarī bhavati | tadartheyamṛk—( ṛ0 1. 33. 5. ) parā̍cicchī̱rṣā va̍vṛjusta indrā yajvāno̍ ya̱jvabhi̱ḥ spardha̍mānāḥ| prayaddi̱vo ha̍rivaḥ sthātaru̱gra nira̍vra̱tām̐ adha̍mo roda̍syoḥ || parā̍ | cit | śī̱rṣā | va̱vṛ̱ju̱ḥ| te | i̱ndra̱ | aya̍jvānaḥ | ya̱jva̍'bhiḥ | spardha̍mānāḥ | pra | yat | di̱vaḥ | ha̱ri̱'va̱ḥ | sthātaḥ | ugra | niḥ | a̱vra̱tān | adha̍maḥ | roda̍syoḥ |
atrākhyānam | devakartṛkatve yāge savitā brahmatvenāvasthitaḥ | tadānīṃ kasyāñcidiṣṭau adhvaryavaḥ tasmai savitre brahmaṇe prāśitreṇa karmapuroḍāśabhāgaṃ dattavantaḥ | tacca prāśitraṃ haste savitrā amantreṇa gṛhītaṃ sat tadīyaṃ pāṇiṃ praciccheda | tataḥ prāśitrasya dātāro'dhvaryavaḥ suvarṇamayaṃ pāṇiṃ nirmāya prakṣiptavantaḥ | tadbhāgāya dattavantaḥ | tasyākṣiṇī nirjaghāna | īkṣaṇābhāvādbhago'ndho'bhūt | tatpūṣṇe dattavantaḥ | tasya dantalagnrād dantānparo'vāpa | tasmādāhuradantakaḥ pūṣeti |
tatra kauṣītakibrāhmaṇam | ‘atha yatra ha taddevā yajñamatanvata tatsaṃvitre prāśitraṃ parijahras tasya pāṇī praciccheda tasmai hiraṇmayau pratidadhu stasmāddhiraṇmapāṇiriti stutaḥ” | iti |
yathāha yāskaḥ | ‘andho bhaga ityāhuranutsṛpta’ iti (ni012.13) adantakaḥ pūṣeti ca brāhmaṇamiti’ (ni0 6. 31 ) |
ato devaiḥ śubhāśubhāni karmāṇi bhuktāni iti darśitam |
hiraṇyastūpaḥ savitāraṃ jagatyā tuṣṭāva | ayamarthaḥ— hiraṇyapāṇiḥ suvarṇamayahastaḥ | yadvā yajamānebhyo dātuṃ hiraṇyaṃ haste dhṛtavān | savitā sarvasya prasavilā devaḥ | vicarṣaṇiḥ vividhadarśanayuktaḥ | viśvacarṣaṇiriti ( nighaṇṭu0 3. 11 ) tannāmasu pāṭhāt savitā devaḥ paśyatītyarthaḥ | ubhe dyāvāpṛthivī antaḥ ubhayo rlokayo rmadhye īyate gacchati | amīvāṃ rogādibādhām apabādhate samyaṅ nirākaroti | tathā veti sūrya sūrya gacchati | vī gatau | yadyapi savitṛsūryayorekadevatātvaṃ tathāpi mūrttibhedena gantṛgantavyabhāvaḥ | kṛṣṇena tamasaḥ karṣakeṇa nivartakena rajasā | jyotī raja ucyate ( ni0 4.19 ) | dyāmākāśaṃ abhyṛṇoti | ṛṇa gato | tanāditvāduḥ | sarvato vyāpnoti | dyauśca pṛthivī ca dyāvāpṛthivī | divaśca pṛthivyām ( pā0 6. 3. 30 ) iti caśabdād dyāvādeśaḥ | dyāvāpṛthivī antaḥ-ṣaṣṭhyādayaśca dvivacontabhājaḥ0 ( ṛ0 prā0 1. 86 ) iti prakṛtibhāvaḥ | antodāttamanta iti ( ṛ0 prā0 1.130 ) antaḥ śabdādriphitaḥ | evaṃ savitu-rbhāgyavatvaṃ siddham | kayā prajayā prajāvān bhavatīti praśna āha—
2.15
yatkṛtaṃ karma śubhāśubhaṃ vā devā api bhuñjate yadi-tarhi manuṣyāṇāṃ kimāścaryam | devairbhuktāni śubhāśubhāni karmāṇi tadāha--savitā devo yajñe chinnahastaḥ hemahasto'bhūt | hemamayau hastau yasya sa hemahastaḥ | bhago devo'ndho'bhūt—pūṣakaḥ pūṣā advijaḥ adantako'bhūt | tayorubhakarmaṇaḥ | tatpradarśanārthā itihāsapūrvikā ṛk-( ṛ0 1. 35. 9 )
tṛtīye'hni ājye viniyuktam tvamagne vasūniti (ṛ0 1.45) samūhaḷa iti sūtre | praskaṇvo'nuṣṭubhāmiṃ tuṣṭāva | he mahivrata prabhūtakarman| he jātavedaḥ agne praskaṇvasya kaṇvaputrasya mama havaṃ āhvānaṃ śrudhi śṛṇu | śruśrṛṇuprakavṛbhya0 ( pā0 6. 4. 103 ) iti herdhiḥ | tatra catvāro dṛṣṭāntāḥ| priyamadhātrivirūpāṅgironāmakā brahmaputrāḥ eteṣāmāhvānaṃ yathā śṛṇoṣi| tadvan mama śṛṇu ityanvayaḥ| priyamedhāḥ| priyā asya medhā iti yāskaḥ (ni0 3. 17)| śrudhī havaṃ—“ṣaṣṭhaṃ cāṣṭākṣare0” (ṛ0 prā0 8. 39) iti dīrghaḥ| yācñā rūpahānikarī bhavatītyāha—
2.16
yasyāḥ prajāyāḥ sāmyaṃ yatsāmyaṃ anye janā icchanti tayā prajāvān bhavati | nānyayā | brahmaprajādṛṣṭāntena dṛḍhayati | brahmā ataḥ prajāpati rbabhūva | kutaḥ kāṇvasya kaṇvaputrasya praskaṇvasya svasūnoḥ sāmyeṣṭau | agnau praskaṇvaḥ brahmaputrasāmyamaicchat | tadartheyamṛk—( ṛ. 1. 45. 3; )
savyo jagatyā indraṃ tuṣṭāva(1)| prathame hotuḥ paryāye viniyuktam| abhityaṃ meṣamiti (ṛ0 1. 51) jāgatamiti sūtram|
2.17
prabhorapi arthitvaṃ dhik| kutaḥ| yadarthitvaṃ rūpahāniṃ karoti| indradṛṣṭāntena dṛḍhayati| yathā indrasyāpi arthitvaṃ rūpahānikaraṃ babhūveti| tathā indrasadṛśasyāpi puṃsaḥ arthitvaṃ rūpahānikaraṃ bhavatīti| indrarūpahānikaratvaṃ darśayati| yadā indro medhātithiṃ somamayācat yayāce| tato'nantaraṃ aiśvaryarūpaṃ tyaktvā meṣo bhūtvā medhātithisambandhisomaṃ papau| tataḥ indro meṣo'bhavaditi| tadartheyamṛk-(ṛ0 1. 51. 1.)
a̱bhi| tyam| meṣam| pu̱ru̱'hū̱tam| ṛ̱gmiya̍m| indra̍m| gī̱ḥ'bhiḥ| mada̱ta̱| vasva̍ḥ| a̱rṇa̱vam| yasya̍| dyāva̍ḥ| na| vi̱'cara̍nti| mānu̍ṣā| bhu̱je| maṃhi̍ṣṭham| a̱bhi| vipra̍m| a̱rca̱ta̱ |
ṛco'yamarthaḥ | tyaṃ taṃ prasiddhaṃ indram | tyacchabdaśchandasi tadarthaḥ| uddahanti tamitivat | he ṛtvijaḥ | gīrbhiḥ stutibhiḥ madatta harṣa prāpayata | madī harṣe | kīdṛśam | meṣaṃ(1) | medhātithermeṣam | kaṇvaputraṃ medhātitham ṛṣi indra āgatya evamavocat mahyaṃ dehīti somaṃ | tvaṃ meṣarūpaṃ yadi karoṣi tarhi somaṃ dadāmiti | tato meṣarūpamāsthāya indrastadīyaṃ somaṃ papau | sa ṛṣistaṃ meṣa itya vocat | ata idānīmapi meṣa indro'bhidhīyate | medhātithermeṣa iti subrahmaṇyāyām | medhātithiṃ hi kāṇvāyanaṃ meṣo bhūtvā jahāreti meṣatvaṃ bahubhiḥ pratipāditam | punaḥ kīdṛśam | puruhūtaṃ bahubhiryajamānai rāhūtam | punaḥ kīdṛśam | ṛgmiyam(2) | ṛgbhirmīyate(3)
2.22
rājasūye'bhiṣecanīye'hani eṣo'nuvāka ākhyātavyaḥ | tathāhyāśvalāyanasūtre ( ā0 śrau0 sū0 uttaraṣaṭke 3. 3. )— 'saṃsthite marutvatīye dakṣiṇata āhavanīyasya hiraṇyakaśipāvāsīno'bhiṣiktāya putrāmātyaparivṛtāya rājñe śaunaḥśepamācakṣīteti' | brāhmaṇam ( ai0 brā0 7. 18 ) 'evaitacchaunaḥśepamākhyānaṃ nahāsminnalpaṃ ca nainaḥ pariśiṣyate' | iti | śunaḥ śepo yūpe baddhaḥ prajāpatiṃ triṣṭubhāṃ stauti | tathā'mnātam sa prajāpatimeva prathamamiti ( ai0 brā0 7. 16. ) | ayamarthaḥ | vayaṃ śunaḥśepanāmakāḥ amṛtānāṃ devānāṃ madhye katamasya kiṃjātīyasya devasya cāru manoharaṃ nāma manāmahe uccārayāmaḥ | ko devaḥ naḥ asmān mumūrṣan mahyai mahatyai aditaye pṛthivyai punardāt dadyāt | aditiḥ iḷeti tannāmasu pāṭhāt ( nighaṇṭu,0 1. 1 ) tena dānenāhamamṛtaḥ san pitaraṃ mātaraṃ ca dṛśeyaṃ paśyeyam | manāmahe iti pādāditvānnighātābhāvaḥ | dṛśeyamiti mātaraṃ cetyatra 'ca' śabdād dṛśeyamityanuṣajyate atastadapekṣayā eṣā tiṅvibhaktiḥ prathamā 'cavāyoge prathame' ( pā0 8|
2.25
iti kakṣīvata uśik-putratvamuktam | medhātithirbrahmaṇaspatiṃ gāyatryā stauti | somānamiti pañca brahmaṇaspatyā ityanukramaṇī | ayamarthaḥ | he brahmaṇaspate etannāmaka deva | somānaṃ somānāmabhiṣavasya kartāraṃ anuṣṭhātāraṃ svaraṇaṃ deveṣu prakāśanavantaṃ kṛṇuhi kurukamiva-auśijaḥ uśikputraḥ kakṣīvān somābhiṣavakartā tamiva | luptopamānametat | kakṣīvato'nuṣṭhātṛṣu muniprasiddhiḥ | kakṣīva̍te vṛcayāmindra̱ sunva̱te0 | (ṛ0 1. 51.13.) ka̱kṣīva̍ntaṃ sto̱tāra̍ṃ0 | [ ṛ0 1.112.11 ] a̱haṃ ka̱kṣīvā̱m̐ ṛrṣi̍: [ ṛ0 4.26.1.] ityādi | kakṣīvānuśikputropi yadi somasut jyāyān | yaḥ kulīnopi yadi sunvānaḥ sa dvijaparivṛḍho jñeyaḥ ityuktamṛgdṛṣṭāntena | "somānaṃ sotāraṃ prakāśanavantaṃ kuru brahmaṇaspate kakṣīvantamiva ya auśijaḥ kakṣīvān kakṣyāvānauśija uśijaḥ putraḥ | uśigvaṣṭeḥ kāntikarmaṇaḥ || api tvayaṃ manuṣyakakṣa evabhipretaḥ syāttaṃ somānāṃ sotāraṃ māṃ prakāśanavantaṃ kuru brahmaṇaspate" | iti yāskaḥ | (ni0 6-10 ) | brahmaṇaspate-patiśabde vyakṣare0(ṛ0prā04|42)ityupāritasandhiḥ| subāmantrita (pā02|
2.89
ya̱dā vākhya̍cca̱masām̐śca̱tura̍ḥ kṛ̱tān | (ṛ0 1.161.4) | eka̱ṃ vi ca̍kra cama̱saṃ ca̍tu̱rvayaṃ ( ṛ0 4. 36. 4 ) | vya̍kṛṇota cama̱saṃ catu̱rddhā ( ṛ0 4. 35. 3 ) ityevamādayaḥ | ekaṃ bhakṣyaṃ prāpya dattvā ṛbhūṇāmiva bhakṣayediti phalitam |
3.2
48) spṛhāyā hrasvatvam | spṛhāṃ tyaktvā dānaṃ dadyāt | sa eṣa indrādadhiko jñeyaḥ | indropi vṛcayāṃ kanyāṃ dadau | tadāha ( ṛ0 1. 51. 13 )–
140 ) prakṛtisvaratvam |
86) iti cāturarthiko matup | saṃjñāyāmiti (pā0 8|
11) matupo vatvam | matau bahvaconajarādīnām (pā0 6|
tatretihāsaḥ-gotama ṛṣiḥ pipāsayā pīḍitaḥ san marutaḥ udakaṃ yayāce | tadanantaraṃ maruto dūrasthaṃ kūpamuddhṛtya yatra sa gotama ṛṣistiṣṭhati tāṃ diśaṃ nītvā ṛṣisamīpa ( samīpe rūpa ) mavasthāpya tatpārśve āhāvaṃ ca kṛtvā tasminnāhāve kūpamutsicya tamṛṣiṃ tenodakena tarpayāñcakruḥ | ayamartho'nayā uttarayā ca pratipādyate |
8 ) | āto lopa iṭi ca ( pā0 6|
178 ) ityādinā kvip dīrghā tanvādi tvāduvaṅ ( pā0 vā0 6|
sa vijñāya tvapakrāntāṃ saraṇyūmaśvarūpiṇīm | tvāṣṭrīṃ pratijagāmāśu vājī bhūtvā salakṣaṇaḥ |
171 ) iti kvipratyayaḥ | vavririti rūpanāma vṛṇotīti sataḥ iti yāskaḥ | (ni0 2|9 )-kṛtsnaṃ śarīra māśritya ( āvṛtya vā ) sthitāṃ jarāṃ prāmuñcatam prakarṣeṇa amocayatam-tatra dṛṣṭāntaḥ- drāpimiva | drāpiriti kavacasyākhyā yathā kaścit kavacaṃ kṛtsnaśarīravyāpakaṃ dhṛtvā paścāt śarīrātpṛthakkaroti tadvat | uta apica he dasrau darśanīyau | 'annaṃ duhantau manuṣyāya darśa-
34 ) rebhasya pūrvanipātaḥ | pūrvaṃ vandanaḥ pātitaḥ so'śvibhyāmuddhṛtaḥ | rebhoddharaṇaṃ daśarātrīrityagre ( ṛ0 1|
63) | yatraikatvaṃ tatra napuṃsakamiti napuṃsakatvam| etadrūpādipañcakaṃ satkārātsārthakaṃ bhavati| aśvivat| yathā aśvinoryadrūpādipañcakam | viśvake viṣṇāptraputradānāt | vadhrimatyāṃ hiraṇyahastaputradānāt evaṃvidhātsatkārāt suśobhanamabhūt | tathā'nyasyāpītyuktam | viśvake putradānam ‘avasyate stuvate0’ (ṛ0 1.116.23) ityasyāṃ darśayiṣyate | atra tu vadhrimatyāṃ putradānarūpaṃ satkāraṃ vadāmaḥ | tatra ṛk (ṛ0 1.116.13)
74) iti manin | supāṃ sulugiti (pā0 7|
184) iti karaṇe itraḥ| veḥ pakṣiṇaḥ parṇaṃ pa (ta) tramiva acchedi hi purā chinnamabhūt (khalu) | he aśvinau yuvāṃ ( agastyena stutau santau ) sadyastadānīmeva hite śatruṣu nihite dhane jetavye viṣayabhūte sati sartave sartuṃ gantuṃ viśpalāyai āyasīṃ(3) ayomayīṃ jaṅghāṃ jaṅghopalakṣitaṃ pādaṃ pratyadhattam sandhānamekīkaraṇaṃ kṛtavantāvityarthaḥ | tathā nigamāḥ - agastye brahmaṇā vāvṛdhānā0 ( ṛ0 1|
178) iti bhāve vanip | arva gamanaṃ viṣayaṃ prati anayornāstīti anarvan-supāṃ sulugiti (pā0 7|
172) iti uttarapadāntodāttatvam |
8 ) kyācchandasi ( pā0 3|
170 ) iti uḥ | ( jarārahitau ) nityataruṇau ( nirgatena ) tena saha parvatāna śatrubhirāroḍhumaśakẏāna śiloccayāna vyayātaṃ viśeṣeṇāgacchatam | ni jā̍hu̱ṣaṃ śi̍thi̱re dhā̍tama̱ntaḥ ( ṛ0 7|
121) iti viniḥ | mahāntaḥ akāryamapi niṣiddhācaraṇamapi kṛtvā svīyapīḍāṃ svakīyāḥ svīyāḥ svīyānāṃ pīḍā svīyapīḍā tāṃ ghnanti | aśvivat | yathā ghoṣāyā bhagaṃ praviśya aśvinau tāṃ svīyāṃ subhagāṃ saubhāgyavatīṃ cakratuḥ | rogamuktāyai tasyai bharttāraṃ dadatuḥ | purā kakṣṣīvānāvinoḥ priyaḥ jīrṇa āsīt | so'śvibhyāṃ navaḥ kṛtaḥ | tat— ‘ kakṣṣīva̍nta̱ṃ yadī̱ puna̱ā ratha̱ṃ na kṛ̍ṇu̱tho nava̍m ’ ( ṛ0 10|
3.3
viśvāmitraḥ sudāso dhanaṃ hṛtvā paścānnadīstuṣṭāva tatpraparvatānāmiti (ṛ0 3. 33. 1.) nadīstutau kathayiṣyāmaḥ | cyavano jīvitavyepyatṛpto babhūva tat ‘jujuruṣa0(ṛ0 4.116.10.) ityasyāmṛci vakṣyāmaḥ| atra tu strīṣvāhāreṣu ca kakṣīvānindraścātṛptau babhūvatuḥ | tatpratipādyate| ‘abhityaṃ meṣamiti ( ṛ0 1. 51. 1. ) | tatretihāsaḥ-aṅgirā indratulyaṃ putram ātmanaḥ kāmayamāno devatā upāsāñcakre | tasya savyākhyena putreṇendra eva svayaṃ jajñe jagati mattutyo mā bhūditi | sa savya ṛṣi rjagatyā indraṃ tuṣṭāva | abhityam iti |
śabdyata iti ṛgmīḥ | aciśrunudhātubhruvāṃ0 ( pā0 6. 4. 77. ) itīyaṅ | punaḥ kīdṛśam | vasvo arṇavam | vasvo dhanasya arṇavaṃ vāsabhūtam| yasya indrasya karmāṇi mānuṣā manuṣyāṇāṃ hitāni bhuje bhogāya vicaranti viśeṣeṇa pravartante | tatra dṛṣṭāntaḥ | dyāvo na | ayaṃ na upamārthīyaḥ | upamārthīya upariṣṭādupacārastasyeti yāskaḥ ( ni0 1. 4. 10. ), aśva na tvetivat | yathā dyāvaḥ sūryasya raśmayaḥ sarveṣāṃ hitakarā bhavanti | taṃ maṃhiṣṭham atiśayena maṃhitā maṃhiṣṭhaḥ tam| tuśchandasīti ( pā0 5. 3, 59. ) iṣṭhan pratyayaḥ | vipraṃ medhāvinam | vipraḥ vipraḥ(nighaṇṭu 3. 15) iti tannāma | arcata pūjayata he ṛtvijaḥ(1) | arca pūjāyām | madata-dadhimamadata0 [ ṛ0prā0 8. 15. ] iti dīrghaḥ | nispṛhadānadātāraṃ stuvannāha(2)—
109 ) | dhane saṅgrāme āvitha-he śatakrato bahukarman-tathā śaṃbarasya navatiṃ navottaranavatiṃ nava puro navatiṃ ceti uktasaṃkhyākāḥ puraḥ purāṇi dambhayaḥ hiṃsitavān | dambhotīti vadhakarmasu pāṭhāt ( nighaṇṭu0 2|19 ) | eteṣāṃ sarvadaiva stutau phalamuktam— a̱gninā̍ tu̱rvaśa̱ṃ yaduṃ0 (ṛ0 1.36.18) iti agni stutau | yābhi̍: ku̱tsaṃ śru̱tarya̍ṃ0 (ṛ0 1.112.9), yābhi̍: ku̱tsamārjune̱yaṃ0 (ṛ0 1.112.23), iti aśvinoḥ stutau turvītirakṣaṇamuktam | prendhaḥ khyanniḥśro̱ṇo bhū̍t (ṛ0 8.79.2) iti somastutāvandhaśroṇarakṣaṇamuktam | sarvairdevairete nirmalāḥ pālitāḥ iti, devā rakṣantītyuktam | dvijo rakṣya ityāha—
119) iti dīrghaḥ | satāmupakārāya(2) yaḥ śramastatsukhamityāha—
147 ) | chāndaso gakāraḥ | apara āha-arbhamalpaṃ gāyatīti arbhagaḥ | kai gai śabde | gāpoṣṭak ( pā0 3|
72 ) jayantī - vyatyayena karmaṇi śatṛpratyayaḥ | yuvò ratha̍ṃ duhi̱tā sūrya̍sya (ṛ0 1|
5 ) | etāvantaṃ kālam aśivena duḥkhahetunā dāmnā avanaddhaṃ baddhaṃ-ṇaha bandhane (1) inathitaṃ śatrubhistāḍitam (2) inatha tāḍane (3) inathatirvadhakarmā ( nighaṇṭu 2|19)| apsu (kūpāntarvartamānāsu ) antarmadhye asuraiḥ pātitaṃ ata eva udani udake-paddannomā0 (pā0 6|
3.4
putramātmanaḥ kāmayamāno devatā upāsāñcakre tasya savyākhya indrarūpaḥ svayaṃ jajñe, jagati mattutyo mā bhūditi buddhyā | tathā cānukramaṇī--“aṅgirā indratulyaṃ putramicchannabhyadhyāyadi”ti-ayamarthaḥ--mahe mahate indrāya suvācaṃ śobhanāṃ stutiṃ ni prabharāmahe nitarāṃ prayuñjamahe(1)| yataḥ vivasvataḥ(2) paricarato yajamānasya sadane yajñagṛhe indrāya giraḥ stutayaḥ kriyante iti śeṣaḥ | hi yasmātsa indraḥ nūcit kṣiprameva purāṇaṃ navaṃ ca | ratnaṃ ramaṇīyaṃ dhanaṃ asurāṇāmavidat--vindati | tatra dṛṣṭāntaḥ | sasatāmiva(3) yathā svapatāṃ puruṣāṇāṃ coraḥ dhanaṃ labhate tadvat | ato'smabhyaṃ dhanaṃ dātuṃ śakta iti bhāvaḥ | draviṇodeṣu dhanadātṛṣu puruṣeṣu duṣṭutirasamīcīnā stutiḥ na śasyate nābhidhīyate | ataḥ suvācaṃ prabharāmahe | nyū᳖ryu iti | ikārayośca praśleṣe kṣaiprātkṣaiprasandhitvāt (ṛ0 prā0 3-13) svaritaṃ kṛtvā ‘jātyo'bhinihataḥ ( ṛ0 prā0 3. 34 ) iti kampaḥ | ukāro vrajasya sudhā iti ukārasya dīghe svabahvakṣareṇeti ( ṛ0 prā0 5. 5 ) ṣatvam | nūciditi adyāditvātpādādau dīrghaḥ (ṛ0 prā0 7. 33) | ‘nūciditi nipātaḥ purāṇanavayo rnūceti ca’ iti yāskaḥ (ni0 4|17) | na duṣṭutiḥ--anyapūrvairiti ṣatvam ( ṛ0 prā0 5. 21 ) |
vimalena manasā bhāvyamityāha-
75) iti aḍabhāvaḥ | ayamindraḥ sūrye (1)paspṛdhānaṃ spardhāyamānaṃ (2)suṣvi somānābhiṣotāram | ṣuñ abhiṣave | kikināvutsargaśchandasi sadādibhyo darśanād iti vārttikena kin (pā0 3-2-171 vā0 ) | etaśam ṛṣi prāvat prārakṣat | kīdṛśe sūrye sauvaśvye(3) svaśvaputre | suṣvim-yugmāntasthā dantamūlīyapūrvairiti (ṛ0prā05.20) dantamūlīyapūrvatvātṣatvam |
7] iti aḍabhāvaḥ | bṛhaspatiḥ tayā gāsu niveditāsu (1) adriṃ parvataṃ bhinat abhinnat-bhittvā gāḥ vidat avindat | tato naro netāro devāḥ usri(2)yābhiḥ | usriyeti gonāmeti yāskaḥ [ nighaṇṭu 2|11 ] | ābhiḥ samaṃ saha vāvaśanta bhṛśaṃ harṣaśabdamakurvan | vāśṛ śabde |(3) bṛhaspatiḥ tadbṛhataḥ0 (pā0 vā0 6|
75 ) ityaḍabhāvaḥ | (6)niṣṣapī strīkāmo bhavati vinirgatasapaḥ | sapaḥ sapateḥ
141 ] ityālopaḥ | dvitīyārthe caturthī-māṃ tokāya tokaṃ putraṃ tanayāya tanayaṃ pautraṃ ca mṛḷa sukhaya | mṛḍa sukhane | etayorapatyanāmasu ( nighaṇṭu 2|2 ) | pāṭhe sati 'mā nastvaṃ putreṣu ca pautreṣu ca rīriṣaḥ [ ni0 10|7 ] | iti yāskena viśeṣa uktaḥ |
77 ) iti abhyāsasyetvam | 'abhyāsasyāsavarṇe ( pā0 6|
78 ) itīyaṅ | abhriyā'iva-‘samudrābhrādvaḥ' ( pā0 4|
118 ) iti bhavārthe ghaḥ | ghasya iyādeśaḥ ( pā0 7|
73 ) | iti ślopaḥ | arbhagāya-attigṛbhyāṃ bhan ( u0 sū0 440 ) iti arterbhan | arbha eva arbhakaḥ | saṃjñāyāṃ kan ( pā0 4|
64 ) ityākāralopaḥ | tadetatpadakṛtaḥ śākalyasyābhimatam | senājuvā-ju iti sautro dhāturgatyarthaḥ | asmādantarbhāvitaṇyarthāt kvibvacipracchyo0 ( pā0 vā0 3|
86 ) nyūhathuḥ-vaha prāpaṇe | liṭyatasi yajāditvāt ( pā0 6|
tatastayostu vegena śukraṃ tadapatad bhuvi | upājighracca sā tvaśvā tacchukraṃ garbhakāmyayā |
9 ) iti sena |
9 ) iti tavena | nīcād nīcīnād atratāt kūpād uccā uccaiḥ upariṣṭād vāḥ udakam ācakrathuḥ (ābhimukhyena) kṛtavantau| tathā śacībhiḥ yuṣmadīyaiḥ karmabhiḥ paricaraṇaiḥ jasurye śrāntāya jasu hiṃsāyāṃ| (1)śayave cit śayunāmne ṛṣaye| starrīṃ nivṛttaprasvāmstīryate ācchādyate prasavasāmarthyābhāveneti starīḥ (2) tām gāṃ pipyathuḥ agnihotrārthaṃ payaso dogdhrīṃ payasā''pūritavantau | opyāyī vṛddhau(3) | liḍyaṅośca (pā0 6|
3.5
āghrātamātrācchukrāttu kumārau saṃbabhūvatuḥ | nāsatyaścaiva dasraśca yau sutāvaśvināviti |
13 ) "idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca| tadetadṛṣiḥ paśyannavocat" iti| ṛco'yamarthaḥ | ( narā ) he narau aśvinau vāṃ yuvayoḥ sambandhi-yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīcaturthī0 ( pā0 8|
3.6
6 ) | ṛco'yamarthaḥ | ahaṃ nāsatyābhyāṃ satyarūpābhyāṃ aśvibhyāṃ stomān stutīḥ preyarmmi sampādayāmi | tatra dṛṣṭāntaḥ | barhiriva | yathā kaścidyajamāno yāgārthaṃ barhiḥ pravṛñje prakarṣeṇa yāgārthaṃ darbhamanyū(1)nānatiriktaṃ vṛṃkte chinatti sampādayati tadvat | abhriyeva-yathā abhriyāṇi abhreṣu megheṣu avasthitānyudakāni vāto vāyuḥ bahuśaḥ preraṇārthaṃ bahuśaḥ prerayati evamaham aśvibhyāṃ stotrāṇi iyarmi bahuśaḥ prerayāmi | yau aśvinau arbha(2)gāya taruṇāya vimadāya ṛṣaye jāyāṃ svakīyena rathena nyūhatuḥ tadīyaṃ gṛhaṃ prāpayāmāsatuḥ | kīdṛśena rathena | senājuvā śatrusenāyāḥ prerakeṇaevaṃ vaimadīvahanena nāsa(3)tyābhyāṃ rathasamṛddhiḥ sārthīkṛtetyāha |
itihāsamidaṃ yāskaḥ saraṇyūdevate dvṛce | vivasvataśca tvaṣṭuśca tvaṣṭreti saha manyate |
11) - "cyavano ha vai. dādhīco'śvinoḥ priya āsīt so'jarattaṃ punaryuvānamakurutām”| iti ṛṣyādipūrvavat | ṛco'yamarthaḥ | nāsatyau aśvinau jujuruṣaḥ(2) jīrṇāt-jyā vayohānau cyavānāt cyavanākhyasya(3) ṛṣeḥ sakāśād vavriṃ- vṛñ varaṇe āhṛgamahana0 (pā0 3|
iti nigamāntaram |
manasvināṃ lakṣaṇamāha—
3.7
atha yāskaḥ ( ni0 12|10 )— “tatretihāsamācakṣate-(2)tvāṣṭrī saraṇyūrvivasvata ādityādyamau mithunau janayāñcakāra | sā savarṇāṃmanyāṃ pratinidhāyāśvaṃ rūpaṃ kṛtvā pradudrāva, sa vivasvānāditya āśvameva rūpaṃ kṛtvā tāmanusṛtya sambabhūva | tato'śvinau jajñāte savarṇāyāṃ manuḥ” || iti | “aśvairaśvināvityaurṇavābhaḥ” ( ni0 12|1 ) iti ca | ityaśvinoraśvādutpattiḥ | ṛco'yamarthaḥ | he (aśvinā) aśvinau yuvām aghāśvāya ahantavyāśvāya pedunāmne rājarṣaye yaṃ śvetaṃ śvetavarṇam aśvaṃ dadathuḥ dattavantau so'śvastasmai svastijayalakṣaṇaṃ maṅgalaṃ śaśvadit nityameva cakāra | vāṃ yuvayo stadvā(3)traṃ dānaṃ ma(4)hi mahad atigambhīram
3.9
13) | saurye kratau udu tyaṃ jātavedasaṃ [ṛ-1-50-1] citraṃ devānāmiti [ṛ01 115-1] iti || (sāṃ0 śrau0 sū0 9|
3.13
9) | citraṃ devānāmiti stotriyaḥ (sāṃ0 śrau0 sū0 12|
ityevamādayo nigamāḥ ||
rātrau niḥśaṅkamanasā na sañcaredityāha-
3.14
purā kadāciddevāsurasaṅgrāme agnyātmako rudro devairnikṣiptaṃ dhanamapahṛtya niragāt | asurāñ jitvā devā enamanviṣya dṛṣṭvā dhanaṃ cāpāharan | tadānīmarudat tasmādrudrasya (1)rudratvam | atra yāskaḥ ( ni0 10|6 ) - 'rudro rautīti sataḥ | rorūyamāṇo dravatīti vā rodayate rvā | 'yadarudattadrudrasya rudratvam' iti kāṭhakam ! 'yadarodīttadrudrasya rudratvam' iti hāridravikam — iti | kutsastādṛśaṃ rudraṃ jagatyā stauti | śūlagave paśau upasthāne viniyuktam | idaṃ pitra [ṛ-1-114-6] iti | 'bhūpata' iti khaṇḍe
sūtritaṃ 'kadrudrāya' [ṛ0 1 43] imā rudrāya [ṛ0 1-114] iti | ( sāṃ0 śrau0 sū0 4|
ṛco'yamarthaḥ | idam evaṃ stutilakṣaṇaṃ vacaḥ marutāṃ ekonapañcāśatsaṃkhyākānāṃ devaviśeṣāṇāṃ pitre janakāya rudrāya ucyate uccāryate | kīdṛśam | svādoḥ svādīyaḥ rasavato madhughṛtāderapi svādutaram | atiśayena harṣajanakamityarthaḥ | punaḥ kīdṛśam | vardhanam stutyasya pravardhakam | stotreṇa hi devatā hṛṣṭā satī pravardhate | amṛta maraṇarahita rudra matrtabhojanaṃ-matryānāṃ manuṣyāṇāṃ dhanaṃ yattanno'smabhyaṃ rāsva prayaccha | tathā tmane ātmane | mantreṣvāṅyāde0 [pā0 6|
rāsva-rāsvā corū na śagdhī naḥ [ ṛ0 prā0 7-51 ] iti dīrghaḥ |
ityevaṃ satāṃ lakṣaṇamuktam | mahatā(1)mudayaḥ sukhakara ityāha—
3.17
indraḥ vṛcayāṃ putrīṃ ātmajāṃ somākāṅkṣayā sunvate somābhiṣavaṃ kurvate (1)kakṣīvate ṛṣaye vṛcayākhyāmarbhām alpām | dabhramarbhakamityalpasyeti yāskaḥ (nighaṇṭu 3. 2) | yuvatimityarthaḥ | evaṃvidhāṃ putrīmadadāḥ adāḥ | tathā | sukrato sukarman suprajña vā | kratuḥ karmanāmasu paṭhitaḥ ( nighaṇṭu 2. 1 ) | prajñānāmasu vā ( nighaṇṭu 3. 9) | tvaṃ vṛṣaṇaśvasya rājño menā'bhavaḥ | menā nāma kanyā'bhūḥ | tathā śāṭyāyanibhiḥ subrahmaṇyāyāṃ mantraikadeśe brāhmaṇamevamāmnāyate 'vṛṣaṇaśvasya mena' iti | 'vṛṣaṇaśvasya menā bhūtvā maghavā kulamuvāseti tāṃ ca prāptayauvanāṃ svayamevendraścakame' iti | 'vṛṣaṇaśvasya menā duhitā''sa tāmindraścakame' iti tāṇḍye spaṣṭamuktam | ata uktāni karmāṇi te tvadīyāni tāni viśvet sarvāṇyeva savaneṣu yajñeṣu pravācyā prakarṣeṇa vaktavyāni | stutibhirvaktavyānītyarthaḥ |
3.18
yaḥ pumān puruṣaḥ niḥspṛhaḥ nirgatā spṛhā yasyāsau niḥspṛhaḥ | go-
striyo rupasarjanasyeti (pā0 1|
tamṛṣiṃ(7) niṣiṣedhendro medaṃ(8) vocaḥ kvacinmadhu | na hi prokte madhundhasmin jīvantaṃ tvotsṛjāmyaham |
3.19
nṛṣu madhye yo dhanadaḥ dhanaṃ dadātīti dhanado dātā sa eva dhanyaḥ praśasyaḥ | kutaḥ | indratulyaiḥ indrasadṛśaiḥ puṃbhiḥ praśasyate | kayā | suṣṭutyā indratulyaḥ savyaṛṣiḥ nyūṣvityanayā ṛcā pratyāha-iti | kim | draviṇodaḥsu 'dhanaṃ draviṇamucyate tasya dātā draviṇodāḥ' iti bhāṣyakāreṇoktaḥ (ni0 8|1) | teṣu dhanadātṛṣu na duṣṭutiḥ śasyate | dhanadaḥ sarvadā puruṣeṇa stutya ityarthaḥ |
ni | ūm iti̍ | su | vāca̍m | pra | ma̱he | bharā̱ma̱he̱ gira̍m | indrā̍ya | sada̍ne | vi̱vasva̍taḥ | nu | cit | hi | ratna̍m | sa̱sa̱tām'i̍va | a̱viṃda̱t | na | du̱ḥ'stu̱tiḥ | draviṇa̱ḥ'deṣu̍ | śa̱sya̱te̱ |
savyo jagatyā indraṃ tuṣṭāva | acchāvākasya prathame paryāye viniyuktam | indrāya maddhana iti khaṇḍe māno asminniti ( ṛ0 1. 54. 1 ) jāgatamiti sūtram [ sāṃ0 śrau0 sū0 9|
10|3 ] | ayamarthaḥ | he indra tvaṃ naryaṃ narahitaṃ tvaṃ turvaśaṃ-yaduṃ-vayyakulajaṃturvītim āviṣa | rarakṣitha | tathā naryādīnāṃ caturṇāṃ rājñāṃ rathaṃ etaśaṃ aśvaṃ-etagvaḥ etaśa iti aśvanāma (nighaṇṭu1|14)| kṛtvye kartavye iti varṇavikāraḥ | pṛṣodarāditvāt ( pā0 6|
tamṛṣiṃ tvaśvinau devau vivikte(9) madhvayācatām | sa ca tābhyāṃ tannācaṣṭe(10) yaduvāca śacīpatiḥ |
3.20
yasya puṃsaḥ vimalaṃ nirmalaṃ manaḥ syāt taṃ devāḥ nirantarameva rakṣanti | yathā indraḥ | indra upalakṣaṇārthaḥ | indrādayo'pi devā ityarthaḥ | etān vimalān rarakṣuḥ | kān śroṇaturvītiyaduturvaśānamalān | tadartheyamṛk | ( ṛ0 1.54.6. )-
nodhāstriṣṭubhā indraṃ tuṣṭāva | uttame chandome niṣkevalye viniyuktam | aṣṭācatvāriṃśaditi khaṇḍe sūtritam-āsatyo yātu0 (ṛ0 4. 16) asmādu ityad0 (ṛ0 1. 61) iti [sāṃ0 śrau0 sū0 10|
11|7]| athottarārddharcasyetihāsaḥ| svaśvo nāma kaścidrājā | sa ca putrakāmaḥ sūryamupāsāñcakre | tasya sa sūryaḥ putrarūpī svayameva tatrotpannaḥ sann etaśena maharṣiṇā sārddhaṃ yuddha cakāra | tadānīṃ sa ṛṣiḥ yuddhe jayārthamindraṃ tuṣṭāva | sa indras tena stūyamānaḥ śaśvat putrasya sūryasambandhinaḥ saṃgrāma enam etaśam apālayaditi | aya̱marthaḥ| yaḥ indraḥ eka eva san bhūrai bahuvidhasya dhanasyeśānaḥ svāmī eṣāṃ stotṝṇāṃ sambandhi yat stotraṃ vavne yayāce | vanu yācane | ityetat prasiddhaṃ stotramasmai indrāya asmābhiranudāyi akārītyarthaḥ | bahulaṃ chandasyamāṅ0 (pā0 6|
tattvavidapi (1) saṃsārātna mucyata ityāha—
2 )
21,22) | utsarge sūryopasthāne citraṃ devānāṃ namo mitrasya [ṛ0 10. 37-1 ] iti gṛhye | tathā ṛgvidhānam-citramityupatiṣṭheta sūktenānena bhāskara(1) miti (ślo0 134) | ṛco'yamarthaḥ | de(2)vānāṃ devajanānāṃ madhye anīkaṃ tejaḥ samūha-
3.21
yo bhayāt–dvijarakṣāṃ dvijarakṣaṇaṃ karoti savinā vajramapi indra eva jñeyaḥ | indradṛṣṭāntena dṛḍhayati | purā sūryasaṅgrāme sūryasya bhayād etaśaṃ etaśanāmānaṃ dvijaṃ brāhmaṇam indra āgatya rarakṣa | tasmādyo brāhmaṇaṃ rakṣati sa indraḥ syāt | tadartheyamṛk (ṛ0 1.61.15.)
āśvyena(2) śirasā tau tu dadhyaṅṅāha yadaśvinau | tadasyendro(3) haracchīrṣaṃnyadhattāmasya yacchiraḥ |
3.22
tattvaṃ vettīti tattvavit saṃsāre saṃsaraṇe mūḍho bhavati lobhataḥ | māyayā badhyata ityarthaḥ | tatra saramādṛṣṭāntena draḍhayati | yathā saramā devaśunī gavāṃ grahe indrasya paṇibhiḥ gāvo gṛhītāḥ tāsāṃ darśanāya indreṇa saramā preṣitā tatkimicchantīti ( ṛ0 10.108.1) agre spaṣṭaṃ darśayiṣyati | tasmingavāṃ grahe tattvajñā api brahmajñā api-asyā brahmajñatvaṃ godhā ghoṣeti pratipāditam | sāpi māyayā bādhitā satī indraṃ svatanayārthamannaṃ yayāce | anyo'jñopi gāstrātumudyamaṃ karoti | sā tattvajñāpi lobhamūḍhā'bhūdityuktam | tatretihāsaḥ | saramānāma devaśunī | paṇibhirgoṣvapahṛtāsu tadgaveṣaṇāya tāṃ saramāṃ indraḥ prāhaiṣīt | yathā loke vyādho vanāntargatamṛgānveṣaṇāya śvānaṃ visṛjati tadvat | sā saramā evamavocat | he indra asmādīyāya śiśave tadgavāṃ sambandhi yadi kṣīrādyannaṃ prayacchasi tarhi gamiṣyāmīti | sa tathetyabravīt | tathā śāṭyāyane-'annādāṃ te prajāṃ karomīti yadi no gā anvavinda' iti | tato gatvā gavāṃ sthānamajñāsīt | jñātvā ca tasmai nivedayati | atha niveditāsu goṣu tānasurānhattvā gāḥ sa indro'labhateti | tadartheyamṛk ( ṛ0 1. 62. 3 )
indra̍sya | aṅgira̍sām | ca̱ | i̱ṣṭau | vi̱dat | sara̍mā tana̍yāya | dhā̱sim | bṛha̱spati̍ḥ | bhi̱nat | adri̍m | vi̱dat | gāḥ | sam | u̱sriyā̍bhiḥ | vā̱va̱śa̱nta̱ | nara̍ḥ |
kimicchantī (1)ti sūkte (ṛ0 10.108.) proktaḥ saramāsambandhītihāso bṛhaddevatāyāmevaṃ varṇito'sti( bṛhaddevatā-a0 8, ślo0 24-36 )-
tatretihāsaḥ(2) ātharvaṇasya dadhīco jīvato darśanena asurāḥ parābabhūvuḥ(3) | atha tasminsvargate asuraiḥ paripūrṇā(4) pṛthivyabhavat | athendraḥ tairasuraiḥ saha yoddhumaśaknuvaṃstamṛṣimanvicchan svargaṃ gata iti śuśrāva | atha tatratyān papraccha neha kimasya kiñcitpariśiṣṭamaṅgamastīti | tasmai avocad astyetadāśvaṃ śīrṣaṃ—yena śirasā āśvibhyāṃ madhuvidyāṃ prābravīt | tattu na vidmo yatrābhavaditi | punarindro'bravīt tadanvicchateti | taddhānvaiṣiṣuḥ taccharyaṇāvatyanuvi-
dyājahuḥ(1)| śaryaṇāvadvai nāma kurukṣetrasya jaghanārthe saraḥ syandate tasya śiraso'sthibhirindro'surāñjaghāneti iyamarthamanayottarayā ca ṛcā''ha— gotamo gāyatryendraṃ stauti | ṣoḍaśyāṃ viniyogaḥ | ṣoḍaśina iti khaṇḍe 'indro dadhīca' iti sūtritam | (sāṃ0śrau0sū0 9|
6|11) asyā ṛco'yamarthaḥ | asthabhiḥ | chandasyapi dṛśyate— (pā0 7|
1|76 ) iti anajādāvapyasthiśabdasyānaṅādeśaḥ | sa codāttaḥ | dadhīco aśvaśirasaḥ | indraḥ | apratiṣkutaḥ parairapratiśabditaḥ pratikūlaśabdarahitaḥ | (2)navatīrnava | navasaṃkhyākā navatīḥ | daśottarāṣṭaśatasaṃkhyākāḥ | vṛtrāṇyāvarakāṇi asurajātāni | jaghāna hatavān | apratiṣkuta iti anyapūrvairiti ( ṛ0 prā0 5|21 ) ṣatvam | eṣā'parā—( ṛ0 1. 84. 14 )
i̱cchan | aśva̍sya | yat | śira̍ḥ | parva̍teṣu | apa̍'śritam | tat | vi̱da̱t | śa̱rya̱ṇā'va̍ti |
vatsu giriṣu apaśritaṃ apagatya sthitam | aśvasya aśvasambandhi yacchiraḥ dadhīcaḥ icchan indraḥ vartate | iṣa icchāyāṃ tudāditvācchaḥ (pā0 3|
1|77) | śaryaṇāvati etatsaṃjñake sarasi tacchiro'vidat avindat(1) | ityamunā mṛtenāpi dadhīcā indraḥ sukhīkṛta ityarthaḥ | śaryaṇāvati—śaryaṇā nāma deśāḥ teṣāmadūrabhavaṃ saraḥ śaryaṇāvat | madhvādiṣu śaryaṇāśabdasya pāṭhāt | madhvādibhyaśca (pā0 4|
dadhīcaśca(4) śiraśvāśvyaṃ kṛtaṃ vajreṇa vajriṇā | papāta saraso madhye parvate śaryaṇāvati |
First 44 of 364 passages. Read on