Nitimanjari 4

Nītimañjarīṭīkā 4

Language: Sanskrit

4.1

4.15

aromikayā aprāptalomayā striyā saha saṅgaḥ narairna karttavyaḥ | bhāvayavyadṛṣṭāntena draḍhayati | yathā bhāvayavyo rājā romaśāṃ striyaṃ prāptaromikāṃ jātalomnīṃ jñātvā'bhajad bheje | ākhyānapūrvvike ṛcau | āgadhitā parigadhitā0 ( ṛ0 1. 126. 6. ) upopa me parāmṛśa0 ( ṛ0 1. 126. 7. ) | bhāvayavyaromaśayorrdampatyoḥ saṃvāda ityanukramaṇī-( kā0 sarvānukramaṇī pṛ0 10 mu0 pu0 ) | tathā bṛhaddevatā-(a0 3 ślo0 155-56; a0 4 ślo0 1-3) pañcāmandānbhāvayavyasya gītā jāyāpatyordve ṛcau sampravādaḥ (5) || [ sampravādaṃ (6) romaśayendrājñorete ṛcau manyate śākapūṇiḥ |
159|| indreṇa jāyāpatyoścetihāsa dṛṣṭe'sminmanyate śākaṭāyanaḥ ] || prādācca (7) tāṃ romaśāṃ nāma sāmnā bṛhaspatirbhāvayavyāya rājñe |
156||

4.24

vyāṅparibhyo ramaḥ ( pā0 2|
3|83 ) iti ramaterāṅpūrvakatvātparasmaipadam | ṛco'yamarthaḥ | he aśvinau auśijaḥ uśikputraḥ kakṣīvānaham | āhuvadhyai yuṣmadāhvānāya | vaḥ yuṣmatsambandhinaṃ ruvaṇyuṃ ravaṇīyaṃ śabdanīyaṃ śaṃsaṃ stotram accha ābhimukhyenāptuṃ voceya bravīmi | bahuvacanaṃ pūjārtham | liṅyāśiṣyaṅ (pā0 3|
4|20 ) iti vacerum | keva
ghoṣeva-yathā ghoṣā asmatputrī brahmavādinī sā yathā arjunasya śvetavarṇasya śarīragatatvagrogasya naṃśe nāśanāya yuvayoḥ śaṃsaṃ stotramakārṣīt tadvadahamapītyarthaḥ | he devāḥ vo yuṣmatsambandhine dāvane'bhīṣṭadātre pūṣṇe poṣakāya etannāmakāya acchābhi prāptuṃ śaṃsaṃ voceya staumi | kiñca agnervasutātiṃ tatsambandhi vasudānamapi voceya staumi | dāvana ām̐ accheti ‘ekārāntaṃ mitrayor0’ ( ṛ0 prā0 2|61 ) iti sacāditvād ( ṛ0 prā0 2|67 ) prakṛtibhāvānunāsikopadhātvam | āṅo'nunāsikaśchandasīti ( pā0 6|

4.50

puṃsā vallabhāyā iṣṭāyā api striyāḥ bhāryāyāḥ viśvāso naiva kāryaḥ | aṅgarājadṛṣṭāntena dṛḍhayati yathā aṅgarājaḥ kāliṅgādhipatiḥ mahiṣyāḥ paṭṭarājñāḥ viśvāsāddāsīputram auśijaṃ kakṣīvantaṃ prāpa prāptavān | tatrākhyānapūrvikā ṛk ( ṛ0 1.122.5 )

4.51

kakṣīvān svanayasya rājñaḥ stutau prātāratnaṃ sapta svanayasya dānastutirityuktāyām ( kā0 sa0 ṛ0 1-125 ) mā pṛṇanto duritamena0 ( prā0 ṛ0 1|
125|7 ) etadgarbhaślokārthamāha-dātā sadā sarvadā sukhī dānādastu | sūrividvānajaro yuvā sadā'stu | adātā janaḥ duḥkhī śokavānastu hi niścayena | svanayasya dānastutyutpattaye itihāsaḥ-dīrghatamasaḥ putraḥ kakṣīvānnāma ṛṣiḥ brahmacaryaṃ (1) caran vedābhyāsāya gurukule bahutarakālaṃ sthitvā vedānsamyagadhītya vratāni ( ca ) caritvā tenānujñātaḥ svagṛhaṃ prati ( pra ) yāsyan madhyemārge (2) rātrau viśrāntaḥ ( suṣvāpa ) | prabhāte bhāvayavyasya putraḥ svanayo nāma rājā sānucaraḥ (3) saṅkrīḍamāṇaḥ akasmāt-
kakṣīvato'ntikamāgataḥ | sa ca rabhasāt (1) pratibuddhaḥ sahasottasthau | taṃ ca rājā pāṇau (2) gṛhītvā svakīyamāsana (3) mupaveśyāsya saundaryamavagatya svakanyāpradānamanāḥ papraccha | bhagavan kasya putraḥ kiṃnāmā tvamiti | sa ca pṛṣṭo mātaraṃ pitaraṃ svavṛttāntaṃ ca ācaṣṭe sma (4)| (sa ca) rājā saṃbhāvya iti avagatya muditamanāḥ svagṛhaṃ prāpayya (5) tasmai madhuparkamācāriṣyan (6) vastramālyādibhiḥ pūjayitvā sarathā daśa kanyā niṣkaśatamśvaśataṃ puṃgavānāṃ śataṃ (7) gavāṃ ṣaṣṭyuttarasahasraṃ punarekādaśa rathāṃśca prādāt | sa ca sarvamanukrameṇa pratigṛhya dīrghatamaso'ntikamāgatya tasmai prādarśayat | darśayitvā (8) parokṣaṃ prātāratnamiti (ṛ0 1|125) anena praśaṃsati rājānaṃ svanayam | tathā bṛhaddevatā (a0 3 śloka0 140-150)ṛṣirdānaṃ tu bhāvyasya prātarityatra (ṛ0 1|125) śaṃsati |
140 || [ kākṣīvataṃ (9) kadittheti (ṛ0 1|121) yadaindramupadiśyate | parokṣaṃ vaiśvadevaṃ tat pradiṣṭaṃ svarasāmasu (10) ] |
141 || adhigamya gurorvidyāṃ gacchan svaṃ nilayaṃ prati (11) | kakṣīvānadhvani śrāntaḥ suṣvāpāraṇyagocaraḥ |
142 ||

4.56

kakṣīvān virāṭ‌rūpayā ekādaśinastrayoṣṭakaścetyevaṃlakṣa (kṣya) lakṣaṇayā (kā0 sa0 paribhāṣā dvādaśakāṇḍī 9|6) ṛcā viśvān devāṃstuṣṭāva |
kakṣīvānityanvarthasaṃjñā | kakṣīvān kakṣyāvāniti ( ni0 6|10 ) | kakṣyā rajjuraśvasyeti yāskenoktā ( ni0 2|2 ) atrākṣepaḥ | nanvaśvabandhanaṃ rājña evocitam | kakṣīvāniti rājño nāma | ato'sya rājatvāt prātāratnayoktaḥ ( ṛ0 1|125) pratigraho nopapadyate | kutaḥ | 'yājanādhyāpane caiva viśuddhācca pratigrahaḥ' ityuktam | ( tatra ) brāhmaṇasyaivādhikāro na kṣatriyasyeti | naiṣa doṣo'sya | yadyapyasau kaliṅgākhyasya rājñaḥ putrastatkathaṃ kaliṅgena svayaṃ vṛddhatvādapatyotpādanāya sāmarthyamalabhamānena tadutpādanāya yācito dīrghatamā ṛṣiḥ apatyotpādanāya preṣitayā rājamahiṣyā'tijaraṭhena maharṣiṇā saha rantuṃ lajjamānayā svavastrābharaṇairalaṅkṛtya svapratinidhitvena preṣitāmuśiṅnāmikāṃ yoṣitaṃ dāsīmityavagatya ṛṣiṇā svamantrapūtena jalenaubhiṣicya ṛṣiputrīṃ kṛtvā tayā saha reme | etadutpannaḥ kakṣīvān rājñaḥ putro'bhūt| dāsīputraḥ auśijaḥ kakṣīvān kaliṅgasya putro'bhūditi tātparyārthaḥ (1) | tathā bṛhaddevatā-( a0 4 ślo0 24|25 )

4.57

pṛṇantaḥ (2) (pra) yacchantaḥ dātāro janāḥ duritaṃ duḥkham enaḥ pāpaṃ (ca) māran mā prāpnuvan | ye sūrayaḥ vidvāṃsaḥ suvratāsaḥ (3) devānāṃ yājakāḥ mā jāriṣuḥ jarayā jīrṇā mā bhaveyuḥ | tarhi enobhājanaḥ ka ucyate | teṣāṃ dātṝṇāṃ sūrīṇāṃ cānyaḥ tebhyaḥ adāttā asūriḥ kaścitparidhiḥ pāpānāṃ parito dhārako'stu(4) | apṛṇanta-
pradātāram | pṛṇākṣi pṛṇāti iti dānakarmasu pāṭhāta (nighaṇṭu 3|20) devādīnāma (1) apṛṇantaṃ śokāḥ duḥkhāni abhi ābhimukhyena saṃyantu samyak prāpnuvantu | iti dātā sukhī sūrirajara iti siddham| aprāptayauvanayā saha saṅgo na kārya (2) ityāha-

4.150

tathā sūtram (1) ( sā0 śrau0 sū0 16|