Nitimanjari 5
Nītimañjarīṭīkā 5
- Language
- Sanskrit
5.1
prajāpateḥ putra āsīdaṅgirā nāma vai muniḥ | tasya putrāstrayastvāsaṃstretāgnisamatejasaḥ |
73 ) iti numāgamaḥ | ṛbhubhikhibhyo devebhyaḥ svayaṃ niṣpāditam | harī nāmakau aśvau indrāya ratho'śvibhyāṃ virūpā gaurbṛhaspataye tasmāt harispandanagosampadindrāśviguruṇe'bhavaditi krameṇa siddham |
5.2
ucathyo jyeṣṭha ityeva madhyamastu bṛhaspatiḥ | saṃvartastu kaniṣṭho'tha jyeṣṭho guṇagaṇairvibhuḥ (3) |
63 ) | yatraikatvaṃ tatra napuṃsakamiti napuṃsakatvam | iko'ci vibhaktau ( pā0 7|
5.3
saṃbhogāya prārthito bhāvayavyaḥ svabhāryā romaśām aprīḍhāṃ matvā parihasannanuṣṭubhāha-( ṛ0 1.126.6. )
ā ' ga̍dhitā | pari̍ ' gadhitā | yā | ka̱śīkā' i̍va | jaṅga̍he | dadā̍ti | mahya̍m | yādu̱rī | yāśū̍nām | bhojyā̍ | śa̱tā |
58 || ayamarthaḥ | bhojyā bhogayogyā eṣā āgadhitā''samantādgṛhītā svīkṛtā tathā parigadhitā parito gṛhītā | ādarārthaṃ punarvacanam | gadhyaṃ gṛhṇāteriti yāskaḥ ( ni0 5|
15|51 ) | yadvā āgadhitā āsamantādbhāvena miśrayantī āntaraṃ prajananena bāhyaṃ bhujādibhirityarthaḥ | gadhyatirmiśrībhāvakarmeti yāskaḥ ( ni0 5|
15|52 ) | pūrvapakṣe puruṣasya prādhānyam uttarapakṣe yoṣita iti
bhedaḥ | kīdṛśī sā yā jaṅgahe atyarthaṃ gṛhṇāti kadāpi na muñcati | asyāge dṛṣṭāntaḥ-kaśīkeva kaśīkā nāma sūtavatsā nakulī sā yathā patyā saha cirakālaṃ krīḍati na kadācidapi muñcati tathā eṣāpi | kiñcaiṣā bhogyā yādurī yādurityudakam | retolakṣaṇamudakaṃ rāti (ā) dadāti yādurī | bahuretoyuktetyarthaḥ | tādṛśī satī yāśūnāṃ saṃbhogānāṃ, yāśu ( ve0 bhā0 yaśa ) ḍati prajanananāma | tatsamvandhīni karmāṇi yāśūni bhogāḥ | teṣāṃ śatā śatāni asaṃkhyātāni mahyaṃ dadātīti ||
( yaḥ saṃvarto mata (4) iti prathito bhārate bhṛśam ) | ucathyabhāryā mamatā nāmnāsīd (5) varavarṇinī |
5.53
dhīmadbhiḥ buddhimadbhiḥ vipraiḥ agniḥ ārādhyaḥ yamagniṃ vinā vipro na sukhī bhavet | brāhmaṇasyāgneḥ sukhaṃ bhavatītyarthaḥ | hi yasmāddīrghatamā ṛṣiḥ bṛhaspateḥ śāpādagninā mocitaḥ | agneḥ sukhī babhūvetyarthaḥ | taddarśanāyetihāsaḥ | ucathyabṛhaspatināmānau dvāvṛṣī āstām | tatrocathyasya mamatā nāma bhāryā sā ca garbhiṇī | tāṃ bṛhaspatirgṛhītvā'ramayat śukranirgamanāvasare prāpte garbhasthaṃ retaḥ prāvādīt | he mune reto mā tyākṣīḥ | pūrvamahaṃ saṃvasāmi retaḥ saṅkaraṃ(2) mā kārṣīriti | evamukto bṛhaspatiḥ balāt pratiruddharetaskaḥ(3) san śaśāpa | he garbha tvaṃ yato rodhamakaroḥ (4) atastvaṃ dīrghaṃ tamaḥ prāpnuhi | jātyandho bhaveti | evaṃ śāpato (śapto) mamatāyāṃ dīrghatamā ajāyateti | sa cotpannastamogyayāya(5)agnimastauṣīt | sa ca stutyā prītaḥ āndhyaṃ paryaharaditi |
tathā'nukramaṇīvṛttau ṣaḍguruśiṣyaḥ (ṛ0 6, sūkta 52)(1) iti hāso hetubhūto vispa ṣṭārthaṃ (2) pravarṇyate |
4 || ucathyāhitagarbhā tāṃ cakame'tha bṛhaspatiḥ | ucathyaputro mamatāgarbhastho'trocaduttaram |
5 || jyeṣṭhapatnīṃ mātṛkalpāṃ (6) maināṃ (7) gantuṃ manaḥ kṛthāḥ | ( aho kāmasya (8) daurātmyaṃ yadi māṃ tvamihāgataḥ |
6 || kiṃcāhamatra praviṣṭaḥ kva te garbho nidhīyatām ) | amogharetāstvaṃ cāsi na dvayoriha sambhavaḥ |
7 || (dvitīya (9) stāta mā maitramakārthaṃ ca kṛthāḥ mahata | iti garbhavacaḥ śrutvā śaśāpaivaṃ (naṃ) bṛhaspatiḥ ) |
8 ||
dīrghaṃ tamastvaṃ praviśa madvākyādandha eva ca | tato dīrghatamā nāma hyucathyatanayo(1)'bhavad |
9 || iti tathā bṛhaddevatā ( a0 4, ślo0 11-15 )— dvāvucathyabṛhaspatī ṛṣiputrau babhūvatuḥ | āsīducathyabhāryā tu mamatā nāma bhārgavī |
11 || tāṃ kanīyān (2) bṛhaspatirmaithunopacakrame | śukrasyotsargakāle tu garbhastaṃ pratyabhāṣata (3) |
12 || ihāsmi pūrvasambhūtau na kāryaḥ śukrasaṅkaraḥ | taṃ śukrapratiṣedhaṃ (4) tu na mamarśa bṛhaspatiḥ (5) |
13|| sa vyājahāra garbhaṃ taṃ tamaste dīrghamastviti | sa ca dīrghatamā nāma babhūvarṣirucathyajaḥ |
14 || sa jāto'bhyapataddevānakasmādandhatāṃ gataḥ | dadurdevāstu tannetre tato'nandho babhūva saḥ |
15 || iti | asminnarthe ṛk ( ṛ0 1.147.3 )—
5.54
yaḥ kāpuruṣo brāhmaṇān dveṣṭi brahmadveṣaṃ karoti sadā sa dāsakarmakartā svayamevātmānaṃ dveṣṭi | tatra traitanadṛṣṭāntena draḍhayati | yathā traitanena dāsena yadvā dīrghatamā hataḥ tadā svayamevātmā hataḥ | asminnarthe ākhyānapūrvikā ṛk | na mā garannadyo mātṛtamā0 (ṛ0 1. 158. 5 ) iti | tatrākhyānam-jarājarjarīta (1) gātraṃ jātyandhaṃ dīrghatamasaṃ māmateyaṃ varīvasitum(2)aśaknuvānāḥ svagṛha(3) dāsā agnau dāhāya (4) pracikṣipuḥ | sa prakṣipto'gnau(5)aśvināvastāvīt | tau cainamarakṣatām | tatopyamriyamāṇamudakeṣu (6) prāpātayan | tatra nimagnaḥ punaraśvinau tuṣṭāva | tuṣṭau santau tau jalādudahārṣṭām | evamavadhyaṃ taṃ traitano nāma kaściddāso'sya śiroṃsau vakṣaścāvidhyat | tatopyapālayatām (7) | tathā bṛhaddevatā ( a0 4. ślo0 21-24 )(8)jīrṇaṃ tu dīrghatamasaṃ khinnāstatparicārakāḥ | dāsā agnau nadītoye dṛṣṭihīnamavādadhuḥ |
21 || tatraikastraitano nāma śastreṇainamapāhanat | śiraścāṃsāvuraścaiva svayameva nyakṛntata |
22 || hatvā dīrghatamāstaṃ tu pāpena mahatā vṛtam | ātmāṅgānyundannaiva tatrodonmohito bhṛśam |
23 ||
aṅgadeśasamīpe tu taṃ nadyaḥ samudākṣipan || ityādi | ātatāyivyāghrabhaye ṛgvidhāne uktam ( ṛgvi0 ślo0 141-43 )ātatāyinamāyāntaṃ dṛṣṭvā vyāghramatho vṛkam | na mā garanniti japam̐stebhya eva pramucyate |
141 || (1)trirātropoṣito rātrau japedāsūryadarśanāt | āplutya prayata: sūryamupatiṣṭheddivākaram |
142|| paśyanti taskarā nainaṃ tathānye pāpabuddhayaḥ | ekaḥ śatāni trāyeta taskarebhyaścaran pathi |
143|| iti | atreyamṛk ( ṛ0 1. 158. 5.)-
5.55
yo vipraḥ nityaṃ svayaṃ dharmaparo bhavati yaḥ paramiṣṭaṃ janaṃ pāpānnivārayet | tasya puṃsaḥ āyurvardhate | na āpad duḥkhanāśanañca | tad dvayaṃ māmateyavat mamatāyāḥ putravat dīrghatamasa iva bhavati | yathā dīrghatamasā mahāvratāhaḥ (4)kṛtaḥ | tasmād yajñadharmaparo jātaḥ | tathā brāhmaṇe-'taddhaitadaharindro'ṅgirase' provācāṅgiro dīrghatamase (sāṃ0 ā0 2|17) iti | tena bṛhaspatiḥ jyeṣṭhabhrātṛbhāryāsaṃbhogajāt pāpānnivāritaḥ | tasmāttasya dvayamabhūt | dīrghāyuṣṭvaṃ brāhmaṇe uktam (sāṃ0 ā0 2|17) 'tata uta dīrghatamā daśapuruṣāsubāyuṣāṇi jijīveti' | na mā garannityāpanmokṣaṇaṃ nigaditam (ṛ0 1.198.5 ) tasmāddharmaparasya parapāpanivārakasyāpannāśo bhavati dīrghāyuṣṭvañca bhavatīti siddham | asminnarthe ṛk (ṛ0 1.198.6 )
5.56
sādhūnāṃ satāṃ sampadaḥ ṛbhurvibhvāvājānāṃ sudhanvanastrayāṇāṃ putrāṇāmivopakārāya bhavati | yathā ṛbhūṇāṃ harisyandanagosampat harī syandanaṃ gauśca harisyandanagāvaḥ tāsāṃ sampada | indrāśviguruṇe indraścāśvinau ca guruśca indrāśviguru tasmai indrāśviguruṇe | sarvo dvandvo vibhāṣā ekavaditi ekavadbhāvaḥ
( ma0 bhāṣya pā0 1|
5.59
bhoḥ pate me māṃ dvitīyārthe caturthī | upopa upetyo ( 2 ) petya parāmṛśa samyak ( 3 ) spṛśa bhogayogyāmavagacchetyarthaḥ | me mamāṅgāni dabhrāṇi alparomāṇi | dabhramarbhakamityalpasyeti yāskaḥ (ni0 3|20) | mā manyathāḥ mā budhyasva | adabhratvaṃ viśadayatiahaṃ sarvā romaśā bahuromayuktā'smi | yato'hamīdṛśī ataḥ sampūrṇāvayavā'smi | romaśatve dṛṣṭāntaḥ | gandhārīṇāmavikeva | gandhārā (ye)
deśāḥ teṣāṃ sambandhintyavijātireva taddeśasthā avayo. (1) meṣāḥ yathā romaśāḥ tathāhamasmi | yadvā yathā gandhārīṇāṃ garbhadhāriṇīnāṃ strīṇām avikā atyarthaṃ tarpayantī yoniriva tāsām āprasavaṃ romādivikarttanasya śāstraniṣiddhatvāt | yoniḥ romaśā bhavati | yato'hamapīdṛśī ato mām aprauḍhāṃ mā budhyasvetyarthaḥ | sāmagṛho–‘nājātalomnyopahāsamicched’ | iti– tathā karmapradīpe–‘ajātavyañjanā'lomnī na tayā saha saṃviśed’ | iti | agnirārādhya ityartha āha–
5.60
dīrghatamās triṣṭubhā agniṃ tuṣṭāva | agniṣṭuti āgniḥ āgnimārute yāmyatṛcasthāne "kathā te agne śucayanta āyoriti tisro yāmīnām” | (sāṃ0 śrau0 sū0-14-57-12) iti sūtre viniyogaḥ | ṛco'yamarthaḥ| he agne te tava sambandhino ye pāyavaḥ prasiddhāḥ pālayitāro raśmayaḥ māmateyaṃ mamatāyāḥ putraṃ dīrghatamasam andhaṃ paśyantaḥ rakṣaṇīyo'smābhirityavagacchantaḥ duritād duḥkhādandhatvādarakṣan (1) | tān raśmīn sukṛtaḥ sukha kartṝn viśvavedāḥ viśvaprajño'gniḥ rarakṣa rakṣati | asmatpālanāyeti bhāvaḥ | tairasmān rakṣatītyarthaḥ(2) | evaṃ rakṣitānasmān dipsantaḥ dambhitumicchantaḥ ripavaḥ kāmādayo nāha debhuḥ (3) | aheti vinigrahārthīyaḥ (ni0 1|5 ) na khalu dambhituṃ śaknuvanti | tānṭsukṛto-sakārodayayoḥ takāramiti (ṛ0 prā0 4. 17 ) nakārasya pakṣe takārāgamaḥ | evaṃ dhīmadbhiragnirārādhya iti siddham | uktaṃ caekāhamapi karmastho yo'gniśuśrūṣaṇaḥ śuciḥ | nayatyatra tadevāṃsya śatāhaṃ divi jāyate || iti || brahmadveṣo na kartavya ityāha-
5.61
dīrghatamā aśvinau triṣṭubhā tuṣṭāva | nadyo nadanaśīlāḥ mātṛtamāḥ mātṛvajjagatāṃ hitakāriṇyaḥ āpaḥ mā māṃ dīrghatamasaṃ na garan na gireyuḥ | nimagnaṃ mā kuryuḥ | gṛ nigaraṇe leṭi vyatyayena śap | garaṇaprāptiṃ darśayati | yata yasmāt (2) dāsā asmadupakṣapayitāro madīyagarbhadāsā(3) īṃ imaṃ dīrghatamasaṃ māṃ susamubdhaṃ (4) suṣṭhu saṃkucitasarvāṅgama | avādhuḥ avāṅmukhamapātayan | kiñca asya mama
śirastraitanaḥ etannāmako dāsaḥ atyantaṃ nirghṛṇaḥ san yat yadā titakṣat (1)| na kevalaṃ śira eva api tu madīyam uraḥ vakṣaḥsthalam aṃsau ca gnya hatavān | vidāritavānityarthaḥ | hanterluṅi chāndasamaitadrūpam | tataḥ svakīyamuraḥ aṃsāvapi svaśastreṇaiva tathā kṛtavān | tadyuvayormāhātmyamiti bhāvaḥ | susamugdhāmiti anyapūrve0 (ṛ. prā0 5.21) iti padāditvena ṣatve prāpte saṃspṛk stṛsar 0 (ṛ0 prā0 5.24) iti niṣedhānna |
5 ||
5.62
dīrghatamāstvātmānamanuṣṭubhā 'śvinormahānubhāvatvaṃ bravīti | tathā brāhmaṇam | "tannetahaṣirāha dīrghatamā māmateyo jujurvān daśame yuge iti tadetadāyuṣkāmasya śastramiti" | ( sāṃ0 ā0 2|17 ) aẏamarthaḥ | dīrghatamā etannāmā ṛṣiḥ (1) sa ca māmateyaḥ mamatāyāḥ putraḥ| daśame yuge daśa(2)yugaparyantaṃ mahānubhāvayoraśvinoḥ prasādāt pūrvoktād duḥkhādvimuktaḥ atyantaṃ sukhī svaputrabhāryādibhiḥ sahitaḥ jīvitavān | daśame yuge'tīte sati jujurvān jīrṇaḥ valīpalitagātro babhūva | evaṃbhūtaḥ san apām apasāṃ karmaṇām artha prayojanaṃ yatīnāṃ prāpnuvantīnāṃ tāsāṃ prajānāṃ (3) ( brahmā brahmasadṛśaḥ parivṛḍho(4) bhavati ) kiñca sārathistannirvāhako bhavati devo bhavatītyarthaḥ | sādhūnāṃ sampadupakārāyetyāha-
5.63
dīrghatamā jagatyā ṛbhūṃstuṣṭāva | ṣaṣṭhe'hanyagnimārute viniyuktam | ayaṃ jāyata iti khaṇḍe katarā pūrvvā ( ṛ0 1|186 ) kimu śreṣṭha (ṛ0 1|161) iti sūtritam (sāṃ0 śrau0 sū0 10|
8|14) |
ṛco'yamarthaḥ | indro harī etannāmakāvaśvau rathe yuyuje yojitavān | harī indrasyeti nighaṇṭuḥ ( 1|4 ) | tathā'śvinā aśvinau rathaṃ yojitavantau | tathā bṛhaspatiḥ(1) etannāmako devo viśvarūpāṃ nānārūpāṃ gām upājata upāgamat | svīkṛtavānityarthaḥ | viśvarūpā bṛhaspateḥ iti ( ni0 1|4 ) | tatra tasmāt ṛbhurvibhvā vājaśca yūyaṃ (2) devānindrādīnagacchata | gatvā ca he svapasaḥ śobhanāśvarathādikarmmavantaḥ yūyaṃ yajñiyaṃ yajñārhaṃ bhāgaṃ somarūpam aitana prāptuta | karmasāmarthyena havirbhujo bhavetetyarthaḥ |