Smritiratnakara 2.p98
Smṛtiratnākara 2.p98
- Language
- Sanskrit
2.p98
tatra śrutiḥ -brahmayajñena yakṣyamāṇaḥ prācyāṃ diśi grāmādacchadirdarśa udīcyāṃ prāgudīcyāṃ vodita āditya iti || udita āditya iti homānantaramityarthaḥ | paścādvā prātarāhuteḥ|| saṃdhyākarmāvasāne tu svayaṃ homo vidhīyate ityādi smṛteḥ | atra kathaṃcitprātaḥkāle brahmayajñāsaṃbhave kātyāyanaḥ-yaśca śrutijapaḥ prokto brahmayajñaḥ sa ucyate | ato veda eva brahmayajñedhyetavyaḥ | bṛhaspatiḥ-sa cārvāk tarpaṇātkāryaḥ paścādvā prātarāhuteḥ | paiṭhīnasiḥ-svaśākhādhyayanaṃ yattadbrahmayajñaṃ pracakṣate | brahmayajñaparo vipro brahmaloke mahīyate || atra svaśākheti viśeṣitatvādadhītamapi vedāntaraṃ brahmayajñe nādhyetavyamiti siddham || vaiśvadevāvasāne vā nānyadatra nimittataḥ | vaiśvadeveti manuṣyayajñāntopalakṣaṇam | tathā kaurme-yadi syāttarpaṇādarvāk brahmayajñaḥ kṛto nahi | kṛtvā manuṣyayajñaṃ vai tataḥ svādhyāyamārabhet || śaunakaḥ-prāṇāyāmairdagdhadoṣaḥ śuklāmbaradharaḥ śuciḥ | yathāvidhyapa ācamya āhareddharmasaṃstaram || pavitrapāṇī kṛtvā tu upasthe dakṣiṇottarau | atra śrutiḥ-dakṣiṇata upavīyopaviśya hastādavanijya trirācāmeddviḥ parimṛjya sakṛdupaspṛśya śiraścakṣuṣī nāsike śrotre hṛdayamālabhya darbhāṇāṃ mahadupastīryopasthaṃ kṛtvā prāgāsīno dakṣiṇottarau pāṇī kṛtvā savitrāvomiti pratipadyata iti || brahmayajñasyāpi mahāyajñatvāt, “atho āhuḥ | sarveṣu yajñakratuṣviti | hoṣyan apa upaspṛśet | vidyudasi vidya me pāpmānamiti | atha hutvopaspṛśet | vṛṣṭirasi vṛśca me pāpmānamiti” iti śruteḥ | atrāpi vidyudvṛṣṭī bhavataḥ | brahmayajñena yakṣya iti saṃkalpya vidhivatpāṇipādau prakṣālya, triḥ prāśya dvirunmṛjya sakṛdupaspṛśya, dakṣiṇena pāṇinā savyaṃ pāṇiṃ pādau śiraśca prokṣya, śiraścakṣuṣī nāsike śrotre hṛdayaṃ ca vidhivatspṛṣṭvā, darbhāstṛte śucau deśe upasthaṃ kṛtvā, prāṅāsīnastriḥ prāṇānāyamya, sapavitrau dakṣiṇottarau karau kṛtvā, tatsavituriti pacchordharcaśastataḥ sarvā vyāhṛtīrvihṛtāḥ pādādiṣvanteṣu vā tathārdharcayoruttamāṃ kṛtsnāyāmiti brahmopadeśoktakrameṇa sapraṇavamuccārya, hariromiti nirdiśya yatkarma kriyate budhaiḥ | adhīyate vā devarṣe taddhi vīryottaraṃ bhavet || iti vacanāddhariromityuccārya, svādhyāyamadhīyīta | ayaṃ pakṣonekaśiṣṭādṛṣṭaḥ | pakṣāntaraṃ tu omiti pratipadya, bhūrbhuvaḥ suvariti vācaḥ satyamuktvā, gāyatrīṃ pādaśordhaśaḥ sarvāmiti kramāduktvā, adhīyīteti | “ekāmapyūcaṃ yajuḥ sāma vā sabrahmayajñaḥ saṃtiṣṭhate, yadṛcodhīte payasaḥ kulyā asya pitṝn” iti śrutyarthaphalasiddhayarthaṃ japitvā, paridhānīyāṃ triranvāheti śruteḥ | namo brahmaṇe iti paridhānīyāṃ namo viṣṇave bṛhate karomītyantaṃ trirjapet | atra smṛtiralācalyām-savyasya pāṇeraṃguṣṭhapradeśinyostu madhyata | dakṣiṇasyāṃgulīnryasya catasro'ṅguṣṭhavarjitāḥ || tayā savyakarāṃguṣṭhaṃ dakṣiṇāṃguṣṭhaveṣṭitam | praṇavaṃ vyāhṛtīścaiva gāyatrīṃ ca japetkramāt || pacchordharcaśa uccairvāsārddhādīṃścaturo japet | śaunakaśca-oṃpūrvāyā vyāhṛtyā. sāvitrīmanvāha pacchādharcaśaḥ sarvāmiti | dyāvāpṛthivyoḥ samīkṣamāṇaḥ saṃmīlya vā. yathāyuktamātmānaṃ manyeta, tathā yuktodhīyīta | viṣṇuśca-oṃkāraṃ vyāhṛtīstisro gāyatrīṃ ca tadiṣṭṛcam | manasaitānanusmṛtya vedādīn samupakramet || evaṃ ca nityapraśramadhītya namo brahmaṇe iti paridhānīyāṃ triranvāha, tato vṛṣṭirasītyuktvāpa upaspṛśya gṛhāneti, tato yatkiṃcit dadāti sā dakṣiṇā | evaṃ praścādhyayanasāmarthye, yathāśakti vā vedaṃ kramādadhīyīta | atra manuḥ-āhaiva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ | yaḥ sragvyapi dvijodhīte svādhyāyaṃ śaktitonvaham || ānakhāgrebhya ityanvayaḥ | haḥ prasiddhau | tapyata eva | sragvīti svairācāraṃ darśayati | tathāpi yodhītenvahaṃ śaktyeti ca | atra pakṣe, bhūrbhuvaḥ suvaḥ satyaṃ tapaḥ śraddhāyāṃ juhomītyuktvā, paridhānīyāṃ trijapenna. “taitre.
Linked texts (3)
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bārhaspatyasaṃhitā (Aṅgiras) — Aṅgiras, Sanskrit
- Smṛtiratnākara (Viṭṭhalanātha) — Viṭṭhalanātha, Sanskrit