Kalamayukha 11.p1
Kālamayūkha 11.p1
- Language
- Sanskrit
11.p1.1
sā kṛṣṇā pūrvā, śuklā parā grāhyā— śuklapakṣe'ṣṭamī caiva śuklapakṣe caturdaśī | pūrvaviddhā na kartavyā kartavyā parasaṃyutā || iti | kṛṣṇapakṣe'ṣṭamī caiva kṛṣṇapakṣe caturdaśī | pūrvaviddhaiva kartavyā paraviddhā na kutracit || iti | upavāseṣu rājendra eṣa dharmaḥ sanātanaḥ | iti naigamāt | sarvāsrāṣṭmīṣu bhairavayātrā kāśīkhaṇḍe— aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ ravibhūmijavāsare | yātrāṃ ca bhairavīṃ kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate || iti | tatraiva- aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ bhaumavāre viśeṣataḥ | saṃpūjya satataṃ kāñcyāṃ durgāṃ durgārtināśinīm || iti | caitraśuklāṣṭamyāṃ viśeṣastatraivacaitrāṣṭamyāṃ mahāyātrāṃ bhavānyāḥ kārayetsudhīḥ | aṣṭādhikāḥ prakartavyāḥ śatakṛtvaḥ pradakṣiṇāḥ || iti | iyaṃ ca parayutā grāhyā | yugmavacanāt | śrāvaṇakṛṣṇāṣṭamī dvedhā | janmāṣṭamī jayantī ca | tatra kevalā janmāṣṭamī | rohiṇīyuktā jayantī | tatrādyoktā skāndeaṣṭamī śrāvaṇe māsi kṛṣṇapakṣe yadā bhavet | kṛṣṇajanmāṣṭamī jñeyā mahāpātakanāśinī || iti | purāṇāntare'piśrāvaṇe bahule pakṣe kṛṣṇajanmāṣṭamīvratam | rātriyuktāṃ prakurvīta viśeṣeṇendusaṃyutām || iti | jayantī tūktā vahnipurāṇekṛṣṇāṣṭamyāṃ bhavedyatra kalaikā rohiṇī yadi | jayantī nāma sā proktā upoṣyā sā prayatnataḥ || iti | skānde'piprājāpatyena saṃyuktā aṣṭamī tu yadā bhavet | śrāvaṇe bahule sā tu sarvapāpapraṇāśinī || jayaṃ puṇyaṃ ca kurute jayantīṃ tāṃ vidurbudhāḥ || iti | śaivapurāṇe śivavākyamśṛṇu vatsa pravakṣyāmi aṣṭamībhedanirṇayam | śrāvaṇe kṛṣṇapakṣasya ghaṭiṣaṣṭiryadā bhavet || tadā janmāṣṭamī khyātā saṃpūrṇā sā prakīrtitā |
11.p1.2
rohiṇīṛkṣasaṃyuktā jayantī sā tu kathyate || jayantī yadi labhyeta tatra puṇyaṃ na gaṇyate || iti | pādme- pretayonigatānāṃ tu pretatvaṃ nāśitaṃ naraiḥ | yaiḥ kṛtā śrāvaṇe māsi aṣṭamī rohiṇīyutā || kiṃ punarbudhavāreṇa somenāpi viśeṣataḥ | kiṃ punarnāvamīyuktā kulakoṭyāstu muktidā || iti | somaḥ somavāra iti kecit | yuktaṃ tu candrodaya iti | 'ardharātre tu yogo'yaṃ tārāpatyudaye sati' iti viṣṇudharmottaraikamūlakalpanālāghavāt | tatra janmāṣṭamī nityā | ye na kurvanti jānantaḥ kṛṣṇajanmāṣṭamīvratam | te bhavanti narāḥ prājña vyālā vyāghrāśca kānane || iti skānde'karaṇe'niṣṭaśruteḥ | śrāvaṇe bahule pakṣe kṛṣṇajanmāṣṭamīvratam | na karoti mahāprājña vyālo bhavati kānane || iti bhaviṣye | jayantyapi nityā kāmyā ca | tatra nityā skānde— śūdrānnena tu yatpāpaṃ śavahastasthabhojane | tatpāpaṃ labhate kunti jayantīvimukho naraḥ || na karoti yadā viṣṇorjayantīsaṃbhavaṃ vratam | yamasya vaśamāpannaḥ sahate nārakīṃ vyathām || ityakaraṇe pratyavāyaśravaṇāt | kāmyāpyuktā skānde— mahājayārthaṃ kurutāṃ jayantīṃ muktaye'thavā | dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ ca munipuṃgava || dadāti vāñchitānarthān ye cānye'pyatidurlabhāḥ | iti phalaviśeṣaśravaṇāt | asmiṃśca vrate upavāsaḥ pūjā cetyubhayaṃ pradhānam— janmāṣṭamīdine prāpte yena bhuktaṃ dvijottama || trailokyasambhavaṃ pāpaṃ tena bhuktaṃ na saṃśayaḥ | iti skāndāt, arddharātre tu rohiṇyāṃ yadā kṛṣṇāṣṭamī bhavet | tasyāmabhyarcanaṃ śaurerhanti pāpaṃ trijanmajam || sopavāso hareḥ pūjāṃ kṛtvā tatra na sīdati ||
11.p1.3
iti bhaviṣyapurāṇācca phalasambandhāvagamāditi navyāḥ | tanna, citrodbhidbhirapekṣaphalasambandhātprayogabhedāpatteḥ | nanu pūrvodāhṛteṣu vākyeṣu gauravaparijahīrṣayā kevalaṃ phalasambandha eva kriyate | śrāvaṇe bahule pakṣe kṛṣṇajanmāṣṭamīvratam | na karoti naro yastu bhavati brahmarākṣasaḥ || ityādikāṃlavidhāyakeṣu bhaviṣyatpurāṇādivacaneṣu kṛṣṇajanmāṣṭamīvrataśabdenobhayorupādānāt darśapūrṇamāsarājasūyādivatprayogaikyamiti cenna | prātisvikavākyaiḥ pṛthakphalasambandhe udbhiccitrādivatparasparanairapekṣyeṇetikartavyatāyāṃ apyanvayādvinna eva prayogavidhiḥ kalpyate | evaṃ caikaśabdopādānamapi ‘yaṃ dṛṣṭvā paśunā somena' ityādivanna virudhyate | astu pṛthakprayogateticenna; anantarasvakṛtavratānuṣṭhānapaddhatau ekaprayogalekhanāvirodhāt | tasmāt 'sopavāso hareḥ pūjām' ityanantaropanyaste māsi bhādrapade'ṣṭamyāṃ kṛṣṇapakṣe'rddharātrake | śaśāṅke vṛṣarāśisthe ṛkṣe rohiṇisaṃjñake || yoge'sminvasudevāddhi devakī māmajījanat | tasmānmāṃ pūjayettatra śuciḥ samyagupoṣitaḥ || ityādāvupavāsasya guṇatvapratīteḥ sa 'dato dhāvati' ityādivatphalisaṃskāraḥ | pūjaivaṃ pradhānam | evaṃ copavāsasya parārthye nirjñāte yastadvākye phalollekhaḥ sa kevalaḥ stāvaka eva parṇatādivat | 'aṅge phalaśrutirarthavādaḥ' itinyāyāt | nanu- vāsudevaṃ samuddiśya sarvapāpapraśāntaye | upavāsaṃ kariṣyāmi kṛṣṇāṣṭamyāṃ nabhasyaham || atha kṛṣṇāṣṭamīṃ devīṃ nabhaścandraṃ sarohiṇīm | arcayitvopavāsena bhokṣye'hamapare'hani || itibhaviṣyadukte saṃkalpavākye upavāsasya kartavyatvenollekhātso'pi pradhānamiti cenna |
11.p1.4
aṅgatve'pyupavāsasya 'kriyāṃ kriyāsaṃbandhinaṃ vā prakāśayanmantraḥ karaṇatvaṃ bhajate' itinyāyāt kriyāsaṃbandhyupavāsaprakāśakatvenāpi mantrasya karaṇatvopapatteḥ | upavāseneti upalakṣaṇe tṛtīyā | upavāsasya pūjākaraṇatvāsaṃbhavāt | nanu pūrvodāhṛtayoḥ pūjāphalasaṃbandhabodhakavākyayorakaraṇe nindārthavādāderabhāvātkathaṃ vratasya nityatvodghoṣa iticenna | uktayuktyā pūjāyā eva phalasaṃbandhe pūrvodāhṛteṣu 'śrāvaṇe bahule pakṣe' ityādivākyeṣu kṛṣṇajanmāṣṭamīvrataśabdena pūjāyā grahaṇāt yukto'karaṇanindārthavādaśravaṇānnityatvodghoṣaḥ iti | tasmādupavāso'ṅgaṃ pūjaiva tu pradhānam | asyāśca pūjāṃyāḥ kāla ukto viṣṇudharmottarerohiṇīsahitā kṛṣṇā māsi bhādrapade'ṣṭamī | saptamyāmarddharātrādhaḥkalayā'pi yadā bhavet || tatra jāto jagannāthaḥ kaustubhī harirīśvaraḥ | tamevopavasetkālaṃ tatra kuryācca jāgaram || arddharātre tu yogo'yaṃ tārāpatyudaye tathā | niyatātmā śuciḥ snātaḥ pūjāṃ tatra pravarttayet || iti | vasiṣṭhastu spaṣṭamarddharātrasya mukhyakālatvamāhaaṣṭamī rohiṇīyuktā niśyarddhe dṛśyate yadi | mukhyakālaḥ sa vijñeyastatra jāto hariḥ svayam || iti | mukhyasya pradhānasya kālo mukhyakālaḥ | atra kevalāṣṭamī caturddhā | pūrvedyureva niśīthavyāpinī paredyureva ubhayedyuḥ nobhayedyuśceti | tatra prathamadvitīyapakṣayoḥ karmakālavyāpitvenāsaṃdigdhaiva | antyayorapi pakṣayoḥ prātaḥ saṅkalpakāle sattvādādhikyācca paraiva | brahmavaivarte'pivarjanīyā prayatnena saptamīsaṃyutā'ṣṭamī || iti |
11.p1.5
rohiṇīyutāpi caturddhā pūrvedyureva niśīthayogavatī, paredyureva tādṛśī, ubhayedyuḥ, nobhayedyuśceti | tatra pūrvedyurniśīthayutā pūrvaivakāryā viddhāpi saptamyā rohiṇīsahitāṣṭamī | iti pādmāt | saptamīsaṃyutāṣṭamyāṃ niśīthe rohiṇī yadi | bhavitā sā'ṣṭamī puṇyā yāvaccandradivākarau || iti vahnipurāṇāt | jayantyāṃ pūrvaviddhāyāmupavāsaṃ samācaret || iti gāruḍācca | bhaviṣye viṣṇudharmottare carohiṇyāmarddharātre ca yadā kṛṣṇāṣṭamī bhavet | tasyāmabhyarcanaṃ śaurerhanti pāpaṃ trijanmajam || prājāpatyarkṣasaṃyuktā kṛṣṇā nabhasi cāṣṭamī | sopavāso hareḥ pūjāṃ kṛtvā tatra na sīdati || arddharātre tu yogo'yaṃ tārāpatyudaye tathā | rohiṇīsahitā kṛṣṇā māsi bhādrapade'ṣṭamī || arddharātrādadhaścordhvaṃ kalayāpi yadā bhavet | tatra jāto jagannāthaḥ kaustubhī harirīśvaraḥ || tathā— somayoge tu rohiṇyāṃ niśīthe rājasattama| samajāyata govindo bālarūpī caturbhujaḥ| tasmāttaṃ pūjayettatra niśīthe rājasattama || iti | avaśiṣṭeṣu triṣu pakṣeṣu paradina eva vratam | taduktaṃ brahmavaivarte— varjanīyā prayatnena saptamī sahitā'ṣṭamī | sannṛkṣā'pi na kartavyā saptamīsaṃyutā'ṣṭamī || iti | skānde—saptamīsahitāṣṭamyāṃ bhūtvā ṛkṣaṃ dvijottama | prājāpatyaṃ dvitīye'hni muhūrtāddhaṃ bhavedyadi | tadā'ṣṭyāmikaṃ jñeyaṃ proktaṃ vyāsādibhiḥ purā || pādme— muhūrtenāpi saṃyuktā saṃpūrṇā sā'ṣṭamī bhavet | kiṃ punarnāvamīyuktā kulakoṭyāstu muktidā || iti | yadā tu pūrvedyu rohiṇīrahitā niśīthagā ca tithiḥ paredyuḥ rohiṇīsahitā niśīthāspṛkca tadā pūrveva grāhyā |
11.p1.6
karmakālaśāstrasya sarvāpekṣayā prābalyasya sarvagranthasiddhatvāt | rohiṇīyoge tu prāśastyātphalātiśayamātraṃ na tu tasya nirṇayopayogitā | navamībudhavāravat | anyathā—pretayonigatānāṃ tu pretatvaṃ nāśitaṃ naraiḥ | yaiḥ kṛto śrāvaṇe māsi aṣṭamī rohiṇīyutā || kiṃ punarbudhavāreṇa somenāpi viśeṣataḥ | kiṃ punarnāvamīyuktā kulakoṭyāstu muktidā || iti pādmavacasā pūrvedyurarddharātre vartamānāṃ sarohiṇīmapyaṣṭamīṃ tyaktvā budhanavamīyutā paraiva kāryā''padyeta | yatta punarnavyāḥ | satyaṃ karmakālaśāstraṃ sarvāpekṣayā prabalaṃ tathāpīyamasminvrate paraiva grāhyetyevaṃvidhena prātisvikena śāstreṇa bādhyate | ataeva viṣṇurahasye— prājāpatyarkṣasaṃyuktā kṛṣṇā nabhasi cāṣṭamī | muhūrtamapi labhyeta sopoṣyā sā mahāphalā || iti | vahnipurāṇe'pi— kṛṣṇāṣṭamyāṃ bhavedyatra kalaikā''rohiṇī smṛtā | jayantī nāma sā proktā upoṣyaiva prayatnataḥ || skānde—udaye cāṣṭamī kiñcinnavamī sakalā yadi
Linked texts (6)
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Jayasīṃhakalpadruma — Ratnākara 1688, Sanskrit
- Kālatattvavivecana — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit
- Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya) — Sanskrit
- Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) — Mādhava, Sanskrit