Kalamayukha 15.p7

15.p7

yadā tu prauṣṭhapadyāmupākarma tadā māghaśuklapratipatpūrvāhṇe iti candrikādayaḥ | vijñāneśvarayoginastu pūrvāhna ityeva padaṃ puṣye'nveti na tu śuklapakṣādi | pauṣamāsasya rohiṇyāmaṣṭakāyāmathāpi vā iti tatra kālaviśeṣasyoktatvādityāhuḥ | yuktaṃ tu ‘pūrvāhṇe vaidikaṃ karma’ iti pūrvāhnasyāpi prāpterne tasyāpi vidhānam | evaṃ ca yadā pauṣarohiṇyaṣṭakayorevotsarjanaṃ tadārdhapañcamānityatrārddhaśabdaścandrārddhamaulirityādivatkhaṇḍavacana eva | aniyatatvaṃ ca baudhāyanokteḥ | śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmāṣāḍhyāṃ vā upākṛtya taiṣyāṃ māghyāṃ vā utsṛjet iti | vasiṣṭhenāpyuktam—ardhapañcamāsānadhītyotsṛjati arddhaṣaṣṭhānvā iti | yattu kātyāyanaḥ— upākṛtyodagayane tato'dhīyīta dharmavit | utsargaścaika evaiṣāṃ taiśca prauṣṭhapade'pi vā || iti | tatra prauṣṭhapadapadaṃ siṃhopalakṣakam | tacchandogaparameva | siṃhai ravau tu puṣyarkṣe pūrvāhṇe vicaredbahiḥ | chandogā militāḥ kuryustatsargaṃ sarvachandasām || iti gārgyavacanāt | khādiragṛhye—puṣye tūtsarjanaṃ kuryādupākarma dine'thavā’ iti | kālāntaramapyuktam | etadanukūlaiva śrutiḥ | ‘svādhyāyamadhīte'bdam iti | ata eva utsarjanaśabdena kālopalakṣaṇam | pūrvoktasyāyaṃ vacanārthaḥ | sāmagānāṃ dve upākarmaṇī | ekaṃ siṃhārkahaste, paraṃ makarārkahaste, tatra pūrvaṃ grāmageyasāmādhyayanārtham | aparaṃ ca āraṇyageyasāmādhyayanārtham | ata evopākṛtyodagayana iti | upākarmadvayavidhānāccotsarjanadvayaprāpte utsargaścaika evaiṣāmityarthavat | atra ṛṣipūjā tarpaṇaṃ ca kāryam | tathā ca smṛticandrikāyāṃ purāṇam— upākarmaṇi cotsarge yathākālaṃ sametya ca | ṛṣīndabhamayānkṛtvā pūjayettarpayettataḥ || āśvalāyanaistu māghyāmeva kāryam | ‘adhyāyotsarjanaṃ māghyāṃ paurṇamāsyāṃ vidhīyate’ iti kārikokteḥ | anukalpastu pūrvaṃ khādiragṛhyokterjñeyaḥ | utsarjaneottaraṃ kāryaṃ manuraha— ata ūrdhvaṃ tu chandāṃsi śukleṣu niyataḥ paṭhet | vedāṅgāni tu sarvāṇi kṛṣṇapakṣe tu saṃpaṭhet || kārikāyāṃ tu viśeṣaḥ— ata ārabhya ṣaṇmāsānṣaḍaṅgāni tvadhīyate | śukle vedamadhīyīta kṛṣṇe'ṅgānīti kecana || iti | taittirīyāṇāṃ viśeṣamāhāpastambaḥ—'taiṣyāṃ paurṇamāsyāṃ rohiṇyāṃ vā viramedarddhapañcamāṃścaturo māsān ityeke' iti | atra nadīnāṃ rajodoṣo netyāha gārgyaḥ— upākarmaṇi cotsarge rajodoṣo na vidyate | ityutsarjanam