Manava Dharmashastra 16
Manuṭīkā 16
- Language
- Sanskrit
Contents
16.1.1
evamiti | brāhmaṇaḥsuvarṇasteyī kutsitanakhatvaṃprāmoti | niṣiddhāsurāpānasurāpaḥśyāvadaṃtatvam | brahmahā kṣayavyādhiyuktavam | gurubhāryāgovikāśendriyatvam | paridoṣābhidhāyīdurgaṃdhināsitvam | asaddoṣāropikārodurgaṃndhamukhatvam | dhānyacauroṅgahīnatvam | dhānyāderaparadravyamiśrayitātiriktaṅgavamannacaurojarāntṛtvam | ananujñāto'dhyā yī vāgvikalatvam | vastracaura śvitratvam | aśvacauraḥ pādvaikalyaṃprāmotītyevaṃvṛddhivākcakṣuḥśrotravikalāktarūpā śca sādhuvigarhitāḥ | prāgjanmārjitamāpagṛhnopabhuktaduṣkṛtakarmaśeṣeṇotpadyante | 49 | 50 | 51 | 52 || yataevaṃ cāritavyamiti | yasmādanakṛtapāpāamutra vicittranarakaduḥkhamanubhūyādharmaśeṣeṇa kunakhādikutsitacinhayuktāutpadyante tasmātpāpanirharaṇārthāni prāyaścittāni nanu naimittikamātraparyavasāyītibhedana bhaumāntarādhikorotpādanātharnāni ca nahi karma kṣīyate | phaladānaṃvineti darśanānnarkatarvyāni śāstraikagocaratvātpāpotpattireva nirharaṇasyāpi | 53 || brahmahatyeti | mahāntipātakānyāhuḥsaṃyogaṃ caivataiḥ saha || brāhmaṇavadhoniṣiddhasurāpānaṃ brāhmaṇasuvrṇasteyaṃ gurubhāryāgamanaṃ etaiśca saha saṃvatsareṇa patatīti vakṣyamāṇaprakāreṇa saṃsargaityete mahāpātakānyaṅahuriti saṃjñānirdeśāllāghavārthaupapātakādiṣvapi vijñeyam | 54 || anṛtamiti | jāti samutkarṣe anṛtaṃ abrāhmaṇaḥ san brāhmaṇohamiti | rājaviṣaye ca sūcakatvaṃparamāṇaphalaprāyarāṃjñaścittasaṃkṣobhajananaṃ gurośca mithyābhiśāpotpādanaṃ yathāgautamaḥ guroranṛtābhiśaṃsanamiti pātakasamānītyetāni brahmahatyāsamānāni |
16.1.2
55 || brahmojjhateti | brahmojjhatā adhītasya vedasyāsacchāstrāśrayeṇāpekṣaṇaṃ | yattu gurumātṛparityāgaḥ svādhyāyāgnyoḥ sutasyacetyupapātakatvaṃ na tvaihikaevānyasminkarmaṇyabhiyuktatayā vetyāge sati veditavyaṃ vedanindā nāstikyābhiniveśana vedakutsanam | kūṭasākṣitvaṃ yantra vyavahāre'rthipratyarthinorvadhārhatopaiti mitrasya cābrāhmaṇasyāpi vadhorgāhatasya palāṇḍvāderanadanīyasya cāmedhyāderbhakṣaṇamityetāni ṣaṭ surāpānatulyāni | 56 || nikṣepasyeti | niḥkṣepasya brāhmaṇasuvarṇādanyasya brāhmaṇasaṃbandhinaścasuvarṇasyāpaharaṇaṃtathā manuṣyāśvarūpyabhūmihīrakamaṇīnāṃharaṇaṃsuvarṇasteyatulyam | 57 || retaḥsekaḥsvayonyāsviti | bhaginīkumārīmitrabhāryāsnuṣāsu caṇḍālādistrīṣu ca gamanaṃgurubhāryāgamana samānamāhuḥ eṣāṃca bhedena samīkaraṇādyacena samīkṛtaṃtasya tadīyaprāyaścittārtham yattu kauṭasākṣyaṃ suhṛdvadhaḥ brahmahatyāprāyaścittātideśaṃvakṣyati tadvikalpārtham | yaḥ punaḥ guroralīkanirvandhasya brahmahatyāsamīkṛtasya gurutalpagaprāyaścittanirdeśaḥ samīkṛtānāṃnyūnaprāyaścittaṃbhavatīti jñāpanārthe tathāca lokepi rājasamaḥ sacivaityukte sacivasyanyūnataiva pratīyate atracopaphāriśikebhya ādiśikebhyaādeśikānāṃnyūnatvamatideśavidhānaṃtebhyopi samīkṛtānāṃ | 58 || govadhaiti | parivittineti | kanyāyāiti | vrātyateti | sarvvākareṣviti | indhanārthamiti | anāhitāgnina ti | asacchāstrādhigamanaṃkauśīlavyasanakriyā || dhānyakupyapaśusteyaṃmadyapastrīniṣevaṇamiti | gohananaṃ jātikarmmānuṣṭhānāṃyājanaṃ |
16.1.3
paradāragamanamātmavikrayomātṛpitṛgurūṇāṃca śuśrūṣādyakaraṇaṃ svādhyāyatyāgovyākhyātāgneśca smārtasya tyāgaḥ | śrautānāmagnihotrapaviśyāgnīnityuktatvātsutasya saṃskārabharaṇādyupakaraṇaṃ || kanīyasāddau vivāhe tyāgāt jyeṣṭhasya yatparivittvitavaṃ yathā dārāmihotrasaṃyogamityādyuktaṃ yatra jyeṣṭhe'kṛtavivāhekanīyasovivāhakaraṇaṃ tathā vidhāyakanyādānaṃ tayoreva ca vivāhādihomopadeśanaṃ kanyāyāmaithunavarjeliṅgaviśaraṇaretaḥsekodhikāroretaḥsekāyayoniṣu kumārīśvityuktaṃ | pratiṣiddhavṛddhijīvanaṃ | brahmacāriṇomaithunaṃ | taḍāgodyānadārāpatyavikrayaḥ || yathākālamanupanayanam | yathoktamataūrddhaṃtrayopyete yathākālaṃ asaṃskṛtāiti | bāndhavānāṃpitṛvyādonāṃ | anuvṛttipaṇapūrvaka madhyāpanaṃ papaṇapūrvādhyāpakādhyanama | avikreya [ vikrayaḥ ] suva rṇādyutpattisthāneṣu rājājñadhikāratvamadṛṣṭaprayojanaṃvinā mahatāmudakapravāhapratibandhahetūnāṃsetubandhanādīnāṃpravarttanaṃ | oṣadhīnāṃ aśuṣkānāṃrhisaiva tacca sapratyayābhyāsaṃhisāyāṃprāyaścittagauravāruṣṭajānāmoṣadhonāmityādi | punarvakṣyamāṇaṃsakṛdbuddhipūrverhaṃsāyāṃprāyaścittalāghavoraddeśena rūpupajīvanaṃ | śyenādinānabhicaraṇīyasyābhicaraṇaṃmantrauṣadhādinā vaśīkaraṇaṃ || pākkādiṣṭaprayojanārthamārdravṛkṣacchedonatvaśākhitāganyarthamātmārthaṃcakriyāraṃbhaityādyaṃsakevalaṃ bhuṅktaiti pratiṣedhātpākaviṣayakriyāmātraviṣayatvena pratiṣedhakalpanayādvairevamāpadyeta | ninditānnasya palāṇḍādeḥ sakṛdanicchayā'śanaṃbuddhipūrvābhyāse punargarhitānādyayojighirityetaṃjātaputrādau satyadhikāre nāhitāgnitvaṃ | steyaṃnrāhmaṇasuvarṇādanyat |
16.1.4
ṛṇānāṃcānapakaraṇaṃ, tribhirṛṇairitiyathoktaṃ śrutismṛtiviruddhaśikṣaṇaṃ | naṭagāyanatvādikaragaṃ | dhānyasya tāmralohitādeśva paśūnāṃca cauryaṃ brāhmaṇasya pītamadyāyāḥ striyaupabhogaḥ strīśūdravaiśyakṣatriyahananamadṛṣṭārthakarmābhāvabuddhirityetatpratyekamupapātakaṃbāndhavatyāgaityanenaiva mātrādīnāṃgrahaṇasiddhepṛthagvacanamityārthamevaṃca pitṛvyādityāgenāvaśyametadeva prāyaścittaṃbhavatyapi tu nyūnamāpyate nasteyagrahaṇenaiva dhānyādisteyagrahaṇasiddhau pṛthagabhidhānaṃvyākhyātam | iha yasya sāmānyarūpatayobhayatrābhidhānaṃyathāhiṃsauṣadhīnāṃ iti tannaprāyaścittadvayamapi tu bhavati vikalpaśca sapratyayāpratyayābhyāsāpekṣye varṇānāṃyoyasyāpi ca viśeṣarūpotayobhayatrābhidhānaṃ | yathā kharāśvoṣṭramṛgebhānāṃkharaṃhatvaikahāyanamiti | tatrāpyayameva nyāyoyatra tvekasmin ekasyaikatra sāmānyatobhidhānamaparatra viśeṣatoyathāyājyasaṃyājyaṃvrātyānāṃyājanaṃkṛtveti tadviśeṣavyatiriktiviśeṣāntarāṇi sāmānyaviśeṣayoryasya punarbhinnakartṛkavākyeṣvekanāmābhidhānamaparatra viśeṣastatra tatsāmānyaṃ tadviśeṣaniṣṭameva vyākaraṇīyaṃ | yathā brahmahatyāsurāpānaṃsteyaṃbrāhmaṇasuvarṇādiharaṇaṃmahāpātaka mityevamekamūlakalpanayā lāghavaṃsyādanyathā sāmānyaviśeṣamūladravyakalpanena gauravamāpadyate | 59 | 60 | 61 | 62 | 63 | 64 | 65 | 66 || brāhmaṇasyeti | brāhmaṇasya pīḍotpādanaṃpalāṇḍvādeḥ madyasya ca ghrāṇaṃkuṭilatvaṃpuṃsi ca mukhādau maithunamityevaṃ pratyekaṃjātibhraṃśakaraṃsmṛtam |
16.1.5
67 || kharāśvoṣṭramṛgebhāṇāmiti | kharośvoṣṭragahasticchallagaiḍakamatsyasarpamahiṣāṇāṃpratyekaṃvadhaḥ saṃkarīkaraṇaṃboddhavyam | 68 || ninditebhyaiti | apratigrāhyebhyaḥ pratigrahovāṇijyā śūdrasya paricaryā anṛtābhidhānamityetatpratyekamapātrīkaraṇaṃvijñeyam | 69 || kṛmikīṭavayohatyeti | kṛmayaḥśūdrajantavobhūmiśaraṇāste- nvayaḥ īṣadupacitāḥ sapakṣāḥ apakṣāśca kīṭāsteṣāṃpakṣiṇāṃcahananaṃ madyena ca saha yatkutaścitāvaṃdasārthitayāgatasya bhojanaṃ na tu madyasaṃspṛṣṭasya apaḥsurābhājanasthāmadyabhāṇḍasthitāityasaṃspṛṣṭepi madyabhāṇḍasaṃsargamātreṇa sthūlaprāyaścittadarśa nāt | phalakāṣṭhapuṣpāṇāṃvā cauryyasvalpepyapacayetyantavaktavyamityetat pratyekaṃmalinīkaraṇīyam | 70|| etānīti | etāni brahmahatyādīni pāpāni sarvāṇi yathoktāni yaiairyaiḥ prāyaścittairnirhrīyante tāni vratāni yathātathyaṃśṛṇuta | 71 || brahmaheti | yobrāhmaṇaṃhatavān savane tṛṇaparṇādimaṭhikāṃkṛtvāśavasaṃbaṃdhi caśiraśvaṃ haṃkṛtvā || samāgārāṇyupūrvāṇi nānyasaṃkalpitāni ca | saṃviśettāni śanakairvidhūme bhuktavajjane || ekakālaṃcaredbhaikṣyaṃpibediti yamasya vidhinā bhaikṣyamutātmanaḥ pāpanirharaṇārthadvādaśavarṣāṇi vaset | 72 || lakṣyamiti | dhanuḥśarādyāyudhadhāriṇāṃyudhyamānānāṃprāyaścityamastvityevaṃvijānataḥ svecchayā lakṣyabhūtovātiṣṭhedyāvanmṛtomṛtakalpovā saṃgrāāme ca hato lakṣyabhūtaḥ śuddhimāpnuyāt | mahārānauñjīvannapi viśudhyatīti yājñavalkyadarśanāt | agnau vā pradīpte'dhomukhastrīnavārānśarīraṃmakṣipettathāṃ prāsyedyathāyathāṃmniyetetyāpastambasmaraṇāddevāṃvikṣepet |
16.1.6
73 || yajeteti | aśvamedhārūyaṃvrā ṛtuṃkuryādva ca sārvabhaumasya rājñaāhitogneradhikārona tu prāyaścittārthamādhānakāryamabhijiśvijitauprāyaścittadvayaṃ trivṛtātrivṛtstomenāgriṣṭutā trivṛditi na cocyante stomaḥstotrasamūhaḥ | 74 || japanniti | vedānāṃmadhyādvāvekaṃvedaṃjapyaṃ alpāhāraḥ saṃyatendriyaḥ brahmahatyānirharaṇāyayojanaśataṃgacchet | 75 || sarvasvamiti | sarvasvaṃvā vedajñāya brāhmaṇāya dadyādyasmāddhanaṃjīvanāya samarthagṛhe vā gṛhopabhogidhanadhānyādiyuktaṃ yataḥsarvasvaṃvāgṛhaṃsaparicchadaṃdadyāt | jīvanāyālamamivivacanājīvanaparyāptaṃsarvasvaṃdadyāt nātorvāk | 76 || haviṣyabhugiti | nīvārādihaviṣyānnabhojī vikhyātaprasravaṇādārabhya paścimodadheḥ srotaḥsrotaḥ pratisarasvatīṃ āryyaḥ divāparimitabhuk trīnvārānvedasaṃhitāṃjapedevametāni trayodaśaprāyaścittāni | jātiśaktiguṇopekṣaṃsuruhuddhikṛtaṃtathā | anubandhādivijñānaṃprāyaścittaṃvinirdiśet || iti devalasma raṇāt kartṛjātiśaktiguṇāṃnubandhādyapekṣayā hanyamānaguṇapekṣayā vā vyavasthitaviṣayāṇi kalpanīyāni na tu vikalpāni gurūṇāmānarthakyaprasaṅgāt | sarveṣāṃsarvatrānadhikārāiha samānajātīyaekanimittopanipātamekameva mantreṇa prāyaścittamicchanti tadasat | enasica laghūni gurūṇi cetigautamasmaraṇāt | pūrṇevānasyanarūāṃtu śūdrahatyāvrataṃcarediti vedadarśanāt | vidheḥprāthamikāitpāditīyedviguṇaṃmoktaṃcaturthenāstimaṃtreṇa niṣkṛtiḥ |
16.1.7
77 || idānīṃsamāptedvādaśavarṣaityupasaṃhārādvādaśavarṣasyemaṃguṇavidhimāhaṃ kṛtavāpanaiti | lūnakeśaśmaśruromāṅgobrāhmaṇaupakārānkurvan grāmasamīpe goṣṭhapuṇyadeśe vṛkṣamūlānāmanyatamasmin pūrvoktavanakuṭīṃ vaikalpikonivaset | 78 || gavārthaiti | prakrānte dvādaśavarṣe rājacaurāgnyudakādyākrāntabrāhmaṇaparitrāṇārthaṃgorvoddharaṇārthairnirvikalpaṃ prāṇān parityajan brahmahatyāyā mucyate | brāhmaṇaṃvā tataḥ paritrāyamṛtopi mucyate | 79 || tryavaramiti | stenādibhirbrāhmaṇasarvasve'pahriyamāṇe tadupajigīṣārtheyatnatyanta nyūnastadā trīnvārānniruddhayuddhe pravartamānenātmatasarvasvopimucyate | sarvasvaṃvā vijitya avāṃgapi triḥ pravṛttermucyate | brāhmaṇasyavāprāṇaparityāgāt prakārāntareṇāṃpi yadi taddhetukaḥ prāṇalābhobhavati tadapi mucyate | 80 || evamiti | evamuktanītyā- sarvadā'vicalaneyamro'strīsaṃprayogaḥ saṃyatamanāḥ dvādaśavarṣe samāpte brahmahatyāyāḥ pāpamapanudatītyevaṃ ca brāhmaṇārthagavārthaityādi sarveprakrāntadvādaśavārṣikasya veditavyam | 81 || śiṣṭeti | aśvamedhinābrāhmaṇānāṃ ṛtvijāṃrājasamāgeme satyātmīyaṃbrahmahatyāpāpaṃnivedyāvabhṛthākhyakarmāṅgabhūtavare snātobrahmahatyāpāpādvimucyate | itīdaṃvaikalpikaprāyaścittamadhyānāmnānātasya tatrāpi dvādaśavārṣikaśeṣabhūtaṃtadupasaṃhārottarakālamabhidhānāt | kiṃttvaśvamedhavarjitasakalaprāyaścittaśeṣatāsya nyāyyā | evaṃ copaqrāntadvādaśavārṣikādiprāyaścittasyāntarāvamṛthasnānāpanattau tenaiva śuddhiḥ |
16.1.8
82 || dharmasyeti | yasmāddharmasya brāhmaṇaḥ kāraṇaṃ tadupadeśe sati tasyānuṣṭhānādrājā ca tasya māntaṃmanvādibhirucyate | tasminsati yasmāttatsamāptistasmāt brāhmaṇārūjñāṃsamāgame'śvamedhe pāpaṃnivedyāvamṛtyasnātaḥ śudhyati | 83 || brāhmaṇaiti | brahmaṇautpattyaiva kimuta śrutādibhirdevānārmāpa pūjyaḥ kimutamanuṣyāṇāṃ lokasya ca pratyakṣavan pramāṇaṃyadasāvupadiśati tadanuṣṭheyaṃ yasmādbrāhmaṇasya śrāmaṇye vedaeva kāraṇaṃtasya vedārśopadeśatvāt | 84 || yataevamataḥ teṣāmiti | sāteṣāṃpāvanīyarasmātpavitraṃviduṣāṃhi vāk|| te brāhmaṇāḥ vedaśāstrayopi krimutādhikāḥ sā pāpakāriṇāṃsaṃśuddhaye syādyasmādviduṣāṃsaṃvandhinī vāk nāvayicyataśva prakāśamāyaścittaniścayaviduṣāṃparṣadgamanaṃprāyaścittāṅgatayāvaśyakaṃkāryam | rahasyaprāyaścitte punaretannāsti rahasyatvavināśaprasaṅgāt | 85 || ataiti | asmātprāyaścittaṃmaraṇādanyatamaṃprāyaścittaṃbrāhmaṇādiḥ saṃyatamanāḥ āśritya praśastātmatayābrahmahatyākṛtaṃpāpamapanudati |
16.1.9
86 || hṛtveti | rājanyaivaiśyauvejānāvātreyīmevacastriyaṃ || prakṛtatvādvrāhmaṇagarbhastrīnapuṃsakatvenāvijñāṃtahṛtvā kṣatriyavaiśyau vāyāgapravṛttauhatvā''treyīṃrajasvalāṃ ṛtumatīmātreyīmāhuratra jñepyadapatyaṃbhavatīti vasiṣṭhasmaraṇāt | atrigotrāṃvā nārīmiti viṣṇusmaraṇāt | sā catreyīṃca brāhmaṇīmiti śaṅkasmaraṇādbrāhmaṇīṃtvāmapi cātreyīṃhṛtvā vadhe upapātakaṃ yathoktaṃ strīśūdraviṭkṣatriyavadhaiti | yadantaraśloke kṛtvā strīsuddhadhaiti tat || āhitāgnerdvijāgryasya hṛtvāpatnīmaninditāṃ | brahmahatyāvrataṃ kuryādātreyīghnaḥstathaiva ca || ityaṅgiraḥsmaraṇādāhitāgnibrāhmaṇapativratābrāhmaṇībhāryāviṣayam | 87 || uktveti | yatra sākṣyeṣvarthipratyarthinovadhāītopaiti tatrāsatyamuktvā gurośca mithyāśāpamutpādya nikṣepaṃca brāhmaṇasuvarṇamapi vāpahṛtya strīvadhaṃca yathā vyākhyātaṃkṛtvā mitraṃca brāhmaṇaṃnihatya brahmahatyāprāyaścittaṃkuryāt | 88 || iyamiti | eṣā niṣkṛtirabuddhipūrvabrāhmaṇavadhe uktā | icchātogrāsaṇavadhe prāyaścittena saṃśuddhirnopadiśyate | anyetvindroyatī nityādyuktaśrutiliṅga kāmatopi brāhmaṇavadhe prāyaścittamicchatodaṃca brāhmaṇavadhavarjanādārthaṃvyācakṣate | 89 || surāmiti | dvijātigandhātiśayavyāmūḍhatayā vecchāttaḥ surāṃpaiṣṭīṃmukhyāṃpītvā'gnisrpaśāṃsurāṃpibet | tayā surayā śarīre dagdhe satiṃ dvijātiḥ tasmātpāpādvimucyate | 90 || gomūtramiti | gomūtrodakagokṣīraghṛtagomayarasānāṃvānyatamamagnisrparśamaraṇaparyantaṃpibet |
16.1.10
91 || kaṇāniti | athavā golomādikkṛtavāsājaṭāvāṃn surābhājanacinhastandulamalaṃtilakhalaṃcaikavārāṃrātrau saṃvatsaraṃsurāpānapāpanirharaṇārthaṃbhakṣayeditīdamabuddhipūrvamukhyasurāpāne draṣṭavyaṃna pūrvavaikalpikaṃlaghutvāt | 92 || sureti | yasmāttaṇḍulapiṣṭādapi saṃpādyatvātsurāmalamaṃmalaśabdenacapāpamucyate | brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ paiṣṭīṃsurāṃna pibeyuḥ ityanenaiva pratiṣedhe sati etadatikrame surāṃpītvā ityādiprāyaścittaṃsurācānmalāryavā [daḥ] lokaprasiddhaśca paiṣṭyeva mukhyā gauḍīmādhvyostūpacārātsurāśabdaḥ | 93 || gauḍīti | guḍena tatkāraṇenekṣurasena kṛtā ityevaṃprakārā surāpaiṣṭī pūrvavākyaniṣiddhā tadvatsarvāapi surānāmnaina pāṃtavyā | dvijottamagrahaṇāduttaraślokeṣu brāhmaṇagrahaṇāt gauḍīmādhvyoḥ surāyā surātvopacāraḥ | 94 ||
16.107
ātmanaiti | aneneti | goghātī upapāta kavān samāsaṃyāvatasaktuyavāgūrūpeṇa yavān pivet | anyanmāsadvayaṃguḍākṣāravarjitalavaṇamannamekamaharaharbhuktvādvitīyehni sāyaṃtokamaśnīyāt | tenaiva ca gocarmaṇācchāditomuṇḍita keśādigomūtreṇa snānaṃkurvansayaṃtendriyomāsatrayamapi gonivāse vaset | yāsāṃgavāṃgoṣṭhe vasettāsāṃdivāgoṣṭhāddūrādigacchantīnāṃpaścādgacchen tāsāṃcānugamanaṃkurvan sthitaḥ saṃmūrcchanairurdhvamūrdhvamudgataṃrajaāsvādayettābhireva saha punargoṣṭhametya kaṇḍūyanādinā tāḥ paricarya praṇamya ca tatorātrāvaniṣiddhopaṃviṣṭaāsīta | tathā śucivigatakrodhautthiteṣu goṣu paścāduttiṣṭhan goṣṭhevanevāviharantī paścādviharet upaviṣṭāsūpaviśet | tathāvyādhyupetāṃcauravyāghrādibhirbhayahetubhirākrāntāṃśvabhrādipatitāṃkardamāvasaktāṃparayā śaktyā mocayet | tathoṣṇaāditye tapati varṣati00 meghe vāti vāṃtyau śautairetyarthavāti goryathāśakti rakṣāmarūtvātmanastrāṇaṃkuryāttathātmanonveṣāṃvāgṛhe kṣetre khalaṃke ca sasyādi bhakṣayantīṃgāṃvatsakaṃca kṣīraṃpivantanna brūyāt | anenoktavidhānena yogoṣṭhogtāmanusarati sagovadhacaritaṃpāpaṃtribhirmāsairapanuden |
109 |
110 |
111 |
112 |
113 |
114 |
115 || vṛṣabhaikādaśāīti | vṛṣabhaḥ ekādaśoyāsāṃgavāṃtāḥ cecchātotatprāyaścitte dadyāt | avidyamānaiti dhane sarvasvaṃ vedajñebhyo dadyāta |
116 || etaditi | anyeṣūpapāta kagaṇa paṭhitavyatikramakāriṇonnāvakṣyamāṇāvakīrṇibarjitāḥ pāpanirrahaṇārthaṃ etadeva govadhaprāyaścitaṃkuryyuḥ |
117 || avakīrṇīti | hunveti | avakīrṇī vakṣyamāṇaḥ kāṇena khareṇa rātrau catuṣpathe pārvaṇatantreṇa nirṛtākhyāṃdevatāṃyajeta | tasmācca gardabhādvapādidhomānyathārthaṃkṛtvā tataḥ saṃsāsiñcanvitvatyanayarcāmārutendra vṛhaspatītyagnīnāmatra mantraeṣāṃmuveṇājyenajuhuyāt |
118|
119|| aprasiddhatvādavakīrṇilakṣaṇamāha kāmataiti | dvijāterbrahmacāriṇaicchātaḥ śukrotsargebrahmacaryasya lopakaṃdharmavido brahmasvarūpanirūpaṇaparāḥ prāhuḥ |
120|| mārutamiti | brahmacāriṇoyadadhyayanayama niyamānuṣṭhānajanitaṃtejastadavakīrṇinaḥ satomarudindrabṛhaspatyamīścaturaupasaṃkrame'nyatarebhyaḥ ājyāhutīrjuhuyādityājyāhutividherarthavādaḥ|
121|| etasminniti | saptāgāraṃcaredbhaikṣyaṃ svakarma parikīrtayan||avakīrṇākhye pāpe utpanne pūrvoktagardabhayāgādikṛtvā tadgardabhasaṃbandhi carma prāvṛtyāvakīrṇyasmītyevaṃsvaṃ karma khyāpayan saptagṛhaṃbhaikṣyaṃcaret |
122 || tebhyaiti | tadgṛhalabdhena bhaikṣyeṇa ekakālamāhāraṃkurvan sāyaṃprātarmadhyāṃdineṣu ca snānamāca ran saṃvatsareṇa yovakīrṇī saviśudhyati |
123 || jātibhraṃśakaramiti | brāhmaṇasyarujaḥkṛtvetyādijātibhraṃśakarāṇyuktāniteṣu madhyādanyatamamicchayārūtvāvakṣyamāṇāṃsāntapanaṃkuryāt | anicchātarutuṛtvāprājāpatyaṃvakṣyamāṇam |
124 || saṅkarāpātrakṛtyāsviti | kharāśvoṣṭretyādininditebhyodhanādānamityādinā ca saṅkarīkaraṇāpātrīkaraṇānyanuktāni teṣu madhyādanyatamamicchātaḥ kṛtvā anicchayā kṛtaṃdrāpaṇaṃśuddhyarthaṃkuryāt kṛmīkīṭavayohatyeti malinīkaraṇīyānyuktāni tanmadhyādanyatamamicchātaḥ kṛtaṃvyahaṃyāvakaṃpivet | yāvakaṃyavarūtapeyākṛti tatrāṃpivet |
125 || turīyaiti | brahmahatyāvadhādvādaśavārṣikācca caturthobhāgaḥ kṣatriyavadhe smṛtaḥ | vaiśyecasādhvācāre'ṣṭabhāgaḥ | śūdre hate ṣoḍaśabhāgoboddhavyaitīdaṃsādhvācārakṣatriyaviśūdraviṣayaṃ gurutvāt strīśūdraviṭkṣatravadhaityetatpunarupapātakaprāyaścittaṃjñānājñānabhedena śva cāndrāyaṇavaikalpikamasatkṣatraviśūdraviṣayaṃlaghutvāt | etacca brahmahatyāvratacaturthāṃśādabuddhipūrvavadhe yenedamāha |
126 || akāmataiti | abuddhipūrvapunaḥ kṣatriyaṃnihatya vṛṣabhaekaḥ sahasre yāsāṃgavāṃ ātmanaḥ śudhyarthaṃbrāhmaṇebhyodadyāt |
127 || syabdamiti | brahmahādvādaśamāsityādivarṣatrayaṃcareditī-
kāmatastvityetadvaikalpikam | gosahasrābhāve dānena vadhanirṇekaṃ sarpādīnāmaśaknuvannittidarśanājjatī dūratare grāmādvāsaṃvṛkṣamūlaniketanaityetat sthiroyagrahaṇādaṅgāntaranityarthaṃtturīyobrahmahatyāyāityatra tu sarvaidvādaśavārṣikāṅgajātaṃbhavati |
128 || etaditi | brahmahatyāyāṃduruktaṃ vrataṃbrahmahā dvādaśasamā ityetadevakāmādhikārādakāmataḥ sādhvācāraṃvaiśyaṃnihatyabrāhmaṇādisaṃvatsaraṃcaredvittavān punarekavṛṣabhādhika gavāṃśataṃdadyāt | pūrvottaraślokayoriti vṛṣabhagrahaṇāt |
129 ||
16.133
ghṛtakuṃbhamiti | śūkare hate ghṛtapūrṇaghaṭaṃdadyāttinirākhye pakṣiṇi hate tilānāṃpalaśatadvayaṃdadyācchuke hate dvivarṣavatsaṃ | krauñcākhyaṃpakṣiṇaṃhatvā trivarṣavatsaṃdadyāt |
16.140
cidevāsthimatāṃvadhe paṇodeyaiti sumantusmaraṇāt paṇaṃbrāhmaṇāya dadyāt | anasthnāṃtu pratyekaṃvadhe prāṇā mena || savyāhṛtīṃsapraṇavāṃgāyatrīṃśirasāsaha | triḥpaṭhedāyataprāṇaḥprāṇāyāmaḥsaucyateitivasiṣṭhoktalakṣaṇena śudhyati
16.141
phaladānāṃvṛkṣāṇāṃ āmrādīnāṃvīrudhāṃbahuparṇānāṃlatānāṃsaṃjātapuṣpāṇāṃchedane pā papramocane liṅgānāṃṛcāṃśataṃjapanīyam
16.142
saktādijātānāṃprāṇināṃ guḍādyu tpannānāṃca sarveṣāṃ uduṃbaramadhūkādiphalapuṣpodbhavānāṃca vadhe ghṛtaprāśanaṃśodhanaṃ prāyaścittānaṃśarīrasaṃtapanārthatvāt | ghṛtaprāśakṣīrapānādicodanāyamantāṃtaranivṛttiḥ | śarīraśuddhyarthe punardhṛtaprāśanena tu gamyecchayā pretamityādau na bhojanāntaraṃnivarteta
16.143
karṣaṇapūrvejātānāmauṣadhīnāṃṣaṣṭikādīnāṃvane ॰ śva svayamutpannānāṃnīvārādīnāṃniṣprayojane chede kṣīrāhāraḥ sannekamahogonugamanaṃkuryāt
16.144
ebhiḥ prāyaścittairhisājanitaṃpāpaṃ apanodhyāṃsyādidānīṃca bhakṣaṇe buddhipūrvābuddhipūrvabhakṣaṇajanitamaśeṣapāpaṃyathāpodyate tathā śṛṇuta |
mahāpātakakaraṇatoratabhyāttatonedaṃmukhyasurāviṣayamapi tu gauḍīmādhvīviṣayaṃ tenābuddhipūrvīgauḍīṃmādhvīṃvā pītvā vapanaṃmekhalādaṇḍaityupanayanāṅganiṣedhādupayanayenāmatyāpāne payoghatamudakaṃcāyuḥ pratyahaṃ taptāni sakṛcchrastatosyasaṃskāraiti gautamasmaraṇāttaptakṛcchrasahitenaśudhyati | buddhipūrvamapi ca gauḍīmādhvyoḥ sakṛtpāne prāṇāntikaṃna nirdeṣṭavyamiti śāstramaryādā | surāṃpītvetyetasya sarvaprakārasurāviṣayatvāśaṅkayāmiti pūrvamanirdeśyamityetaduktam |
146 ||
surābhāṇḍe madyabhāṇḍe sthitāapaḥ surāmadyarasagandhavarjitāśaṅkhapuṣpauṣadhiprakṣepaṇapakkaṃkṣīraṃhaviṣoreva śṛtaśabdasya sutvā kṣīraṃnodakaṃpañcarātraṃpibet | surāmadyayoḥ sākṣātpāneprāyaścittabhedadarśanādihāpi jñānājñānabhedena viṣayasamīkaraṇaṃpariharaṇīyam |
147 ||
surāṃsapṛṣṭā datvā ca svastivācanādipūrvakaṃca pratigṛhya śūdrocchiṣṭāḥ sarvāścāpaḥ pītvā pratigṛhyetyupādānādbrāhmaṇodaṃrbhakathitamudakaṃtryahaṃpibet |
148 ||
brāhmaṇaḥ punaḥ kṛtasomayāgaḥ surāpasya saṃbandhinaṃmukhaniḥśvāsaṃsurāgandhaṃdhrātvā udakamadhye prāṇāyāmatrayaṃkṛtvā ghṛtaprāśanaṃcakṛtvā viśudhyati
16.149
viḍvarāhādīnāṃvakṣyamāṇatvāt abūddhipūrvamanupyasabandhi mūtraṃpurīṣaṃvā jagdhvā surāsaṃsṛṣṭaṃvātirasānsvādu bhuktvā dvijātayastrayovarṇāḥ punarupanayanaṃ mūtrapurīṣakuṇaparetasāṃprāśane caivamiti gautamasmaraṇāttaptakṛcchrasahitamarhanti | bhakṣaṇepi ca brāhmaṇamatyācaretkṛcchraretoviṇmūtrameva ca ityuktaṃtadapyevagautamīyasaṃskārarahitaṃdraṣṭavyaṃ vacanāccātra jñānājñānabhakṣaṇe tvatulyameva prāyaścittam |
śiromuṇḍanamekhalādaṇḍabhaikṣyacaraṇāni vratāni cāmikāryamadhumāṃsavarjanādīni prāyaścittārthamupanayane dvijātīnāṃ bhavanti
16.151
abhojyānāṃ'śrotriyatate yajñaityādyuktānāṃ annaṃbhuktvā śūdrāyāḥ śūdragrahaṇenaivopasaṃgrahaṇādvijātistrīṇāmapyucchiṣṭaṃ bhuktvā śūdrocchiṣṭaṃ bhuktvā māṃsaṃcāmakṣyaṃyatra kravyā daśūkaśeṣṭrāṇāmityādi yadvaikalpikaṃprāyaścittaṃnoktaṃtadbhuktvā saptarātraṃsaktuyavāgūhaṇeṇa yavān pibet |
yāni prāptasvarasāni kāmaparavāsanadravyāntareṇasaṃsargakālaparivāsābhyāṃcāmlībhavanti tāni śuktāni kaṣāyāharītakyādayastānyapratiṣiddhānyapi dvijātiḥ pītvā tāvadaśucirbhavati yāvattadbhuktādi jīrṇana bhavati
16.153.155
grāmaśūkarakharoṣṭrasṛgālavānarakākānāṃmūtrapurīṣāṇi dvijātirbhuktvā cāndrāyaṇaṃkuryāt |
vāmvādityādisaṃśoṣitāni māṃsāni vallurādīnī bhuktvā bhūmyudbhavāni ca kavakāni jagdhvā āghātasthānaṃcamāṃsamabuddhipūrvabhuktvā cāndrāyaṇamevaṃ kuryāt |
|| kravyādāśkaśroṣṭrāṇāmiti | āmamāṃkṣaṇaṃgṛśrādīnāṃgrāmasūkaroṣṭrāmyakukkuṭamanuṣyakākakharāṇāṃmāṃsabhakṣaṇe taptakṛcchraṃvakṣyamāṇaṃviśodhanam |
16.153.156
|| māsikārthamiti | kāmamabhyarthitośnīyādityamāvāsyāśrāddhabhojanābhyanujñānonmāsikārthamekoddiṣṭaṃsapiṇḍīkaraṇādarvāgyobrāhmaṇobrahmacārī bhuñjīta | satrirātramupavasetryahādanantaraṃsmiṃścāpyudakamadhyevaset |
16.153.157
|| vratacārīti | yobrahmacārīmākṣikaṃmāṃsaṃvānicchātātaāpadi vāśnīyātsaprājāpatyaṃkṛcchraṃkṛtvā tatobrahmacaryakrāntasya vratasya yadavaśiṣṭaṃtatsamāpayet |
16.153.158
|| biḍālakākāravūcchiṣṭamiti | biḍālakākamūṣakaśvanakulānāmucchiṣṭaṃkeśakīṭasaṃsargaduṣṭaṃcākṛtamṛtprakṣepaśuddhikamannaṃbhuktvā brahmasuvarcalāṃgrakāthya tadrasamavaśeṣādekāhaṃpibet |
16.153.159
|| abhojyamiti | ātmanaḥ śuddhikāmena pratiṣiddhamannaṃhaṭhānna bhakṣaṇīyaṃpramādabhukte punarvamitavyaṃ tadasaṃbhave prāyaścittaiḥ kṣipraṃśodhanīyam | yattu vamanaprakṣepepi laghuprāyaścittaṃbhavati |
16.153.160
|| eṣviti | abhakṣyabhakṣaṇe yāni prāyaścittāni teṣāmetannānāprakāraṃvidhānamuktam | adhunā cauryapāpahāriṇāṃprāyaścitānāṃvidhānaṃśrūyatām |
16.153.161
|| dhānyānnadhanacauryāṇīti | brāhmaṇogrāhmaṇagṛhāddhānyarūpāṇibhakṣyānnarūpāṇidhanacauryāṇi icchātaḥ kṛtvā na tvātmīyabhrāntyānītvā saṃvatsaraṃprājāpatyakṛcchrācaraṇena śudhyati | itikāladeśapariṇāmadravyasthānaguṇadaurgatyāpekṣayā idaṃprāyaścittamahatvātkalpanīyamevamuttaratrāpi gṛhādau boddhavyam |
16.153.162
|| manuṣyāṇāmiti |
16.153.163
|| dravyāṇāmiti | dravyāṇāmalpārghāṇāmalpaprayojanānāṃ anuktaprāyaścittaviśeṣāṇāṃtrapusīsādīnāṃparagṛhāccauryaṃkṛtvā taṃdapyakṛtaṃdravyaṃsvāminodatvā sāntapanaṃkṛcchraṃvakṣyamāṇamātmaśuddhyarthaṃkuryānniryātyetiśeṣaḥ |
16.153.164
|| bhakṣyabhojyāpaharaṇaiti | bhakṣyasya modakāderyāṃnasya gandhyādeḥ śayyākhadvādeḥ āsanasya ca pīṭhādeḥ puṣpāṇāṃmūlānāṃcāpaharaṇe gomūtraṃgomayaṃkṣīraṃdadhisarpirityetatpañcagavyaṃviśodhanam |
16.153.165
|| tṛṇakāṣṭhadrumāṇāmiti | tṛṇakāṣṭhavṛkṣaguḍavastracarmamāṃsānāṃśuṣkānnasya ca taṇḍulāderapaharaṃṇaṃtrirātramupavāsaḥ syāt |
16.153.166
|| maṇimuktāpravālānāmiti | maṇimuktāvidrumatānrarūpyādyaḥ kāṃsyapāṣāṇānāṃcāpaharaṇāddvādaśāhaṃtaṇḍulaphalabhakṣaṇaṃkāryam | sarvatrātra sakṛdabhyāsadeśakāla dravyasvāmidaurgatyādyapekṣayotkṛṣṭānukṛṣṭadravyāpahāraviṣayamasamīkaraṇaṃ parihaṇīyam |
16.153.168
167|| karpāsakīṭajorṇānāmiti | kārpāsapaṭṭorṇānāṃdviśaphasyāśvādeḥ pakṣiṇāṃca śukādīnāṃgandhapradhānānāṃcāgandhaprabhṛtīnāmauṣadhīnāṃguḍūcyādīnāṃrajvāścamuñjādikṛtāyāapaharaṇe tryahaṃkṣīrāhāraḥ syāt |
|| etairiti | ebhiruktaiḥ prāyaścittaiḥ cauryajanitaṃpāpaṃdvijātirapanudet | agamyāgamananimittaṃpunarebhirvakṣyamāṇaiḥ prāyaścittairniharet |
16.153.169
|| gurutalpavratamiti | bhaginīṣu saudaryāsu ca mitrabhāryāsu snuṣākumārīṣu cāṇḍālādyantyajāsu corpagamanaṃkṛtvā gurudāragamanaprāyaścittaṃkuryāt | abhyāsādyapekṣayā tatra tatra gurutalpaprāyaścittaṃvijñeyam | retaḥkhekaḥ strayoniśviti anenāsya paunaruktyaṃtatraivoktaparihārārtham |
16.153.170
|| pitṛṣvasreyīmiti | pitṛṣvasṛmātṛṣvasṛduhitaraṃmātuḥ svabhrātuḥ sodarasya duhitaraṃgatvā cāndrāyaṇaṃcaret |
16.153.171
|| etāiti | tisraetāḥ pitṛṣvasrādyāḥ bhāryārthamrājñaiḥ nodvahanīyāḥ | jñātitvādetānoḍhavyāḥ yasmādetāupagacchan narakaṃvrajati | asapiṇḍā tu yā māturityanenaiva niṣedhasiddhau dākṣiṇātyācāradarśanena dāḍhyārthapunarvacanam |
16.153.172
|| amānuṣīṣvanadveṣviti | amānuṣīṣu vaḍavādyāsu nagavi gautamīye gavi ca talpasamaityatiguruprāyaścittadarśanādanaṅge vāvidyamānastrīpulliṅge napuṃsake rajasvalāyāṃca yonitaścānyatra sthitāyāṃjale cerataḥ sekaṃkṛtvā sāntapanaṃkṛcchraṃkuryāt |
16.153.173
|| maithunamiti | puṃsyūrumadhyakakṣādemaithunaṃkṛtvāstriyāṃ goyukte yānevāgacchadyādāvapsu yāne vā nāvāḍhau divā ca kṛtvā sacailasnānaṃkuryāt |
16.153.174
|| cāṇḍālasyeti | cāṇḍālamlecchastriyaṃgatvā ajñānatobhuktvā ca tebhyaśca pratigrahaṃjñānataḥ kṛtvā abhyāse sati patati | ataścapatitaprāyaścittamasyabhavatītyetatpunaretadabhyāsataḥkṛtvāttatplupatāyāti | ataścāsya prāyaścittābhāvaḥ |
16.153.175
|| vipraduṣṭāmiti | vipraduṣṭāṃstriyaṃnirudhyaprāyaścittāntaṃyāvat sthāpayet | yacca puṃsaḥsamānajātīyaparadāragamane upapātakamāyaścittaṃdevaināṃkārayet |
16.153.176
|| seti | sā strī sajātigamanena sakṛtpraduṣṭā kṛtaprāyaścittā yadi punastenaiva sajātinā abhyarthitā satī tadvamanaṃkuryāt tadā prājāpatyaṃkṛcchraṃcāndrāyaṇaṃ ca tasyāḥśuddhyarthaṃdvayamapi syāt |
16.153.177
|| yaṃditi | śūdrāṃśāyanamāropyabrāhmaṇoyātyadhogatiṃ || śūdrāvedī patatyatrereriti nindātiśayaśravaṇādakramoḍhāśūdrāsevanena yadekarātreṇa pāpamarjayati taddvaikṣāśī nityaṃjapaṃkurvaṃstribhirvarṣairapanudati | yattu cāṇḍālyatra vṛṣalīti vyācakṣate tadasat aprasiddhestathā cāpastaṃbo'nāryāśayane bibhradityupakramya yadekarātreṇa karoti pāpaṃcchauvarṇaṃbrāhmaṇaḥ sevamānaścaturthakālaudakābhyadhāyaistribhirvarṣaiḥ tadapahantipāpamityāha |
16.153.178
|| eṣeti | hiṃsāabhakṣyabhakṣaṇasteyāgamyagamanakāriṇāṃcaturṇāṃmapi mahāpātakināmitareṣāṃcaiṣā saṃśuddhiruktā | idānīṃpatitasaṃyogināṃcemāvakṣyamāṇāḥ saṃśuddhīḥ śṛṇuta |
16.153.179
|| saṃvatsareṇeti | mahāpātatkāriṇayājayedyastena vā yājitastamadhyāpayaṃstena vādhyāpitastasmai kanyāṃdadaṃstasmādṛttāmudvahan saṃvatsareṇa patati | dvijatikarmabhyohāniḥ patanamiti gautamasmaraṇāt adṛṣṭārthakāmādhikārāddhīyate | sahagamanabhojanāvasthānāni punaḥ patitena saha kurvansaṃvatsareṇa patati api tu tataūrdhvaṃtairpālaghutvāt |
16.153.180
|| yaiti | eṣāṃbrahmahatyāprabhṛtīnāṃcaturṇāṃ patitānāṃ adhyāpanādipatitena saha pūrvavākyoktaṃsaṃsargayomanuṣyaḥ karoti satasya prāyaścittamuktaṃ brahmahādvādaśasamāityāditadetatsaṃparkapāpajanitaṃkuryāt |
16.153.181
|| patitasyodakamiti | mahāpātakinojīvattaḥ saeva pretasyaivodakakriyāṃvakṣyamāṇanītyā sapiṇḍaiḥ samānodakaiḥ sametya jñātyṛtviggurusaṃnidhāne riktāyāṃnavamyādau tithau dinānte kartavyāḥ |
16.153.182
|| dāsīti | sapiṇḍasamānodakaprayuktā dāsyudakapūrṇaghaṭamamunamudakaṃkaromīti nāmagrāhamiti gautamasmaraṇādevamuktā pretasyevadakṣiṇamukhaṃpādena prakṣipettadanu ca te sapiṇḍāḥ samānodakaiḥ saha śaucamāśrayeyuḥ |
16.153.183
|| nivarteranniti |
16.153.184
tena ca patitena saha saṃbhāṣaṇasahāvasthāne na kartavye na ca tasmai rikthaṃdeyaṃnāpyutsavādau nimantraṇādi tasya lokavyavahāraḥ kāryaḥ |
|| jyeṣṭeteti | jyeṣṭhakāryaṃpratyutthānādi tasya na kāryajyeṣṭhalabhyaṃcoddhāradhanaṃnāsya deyam | etacca pūrvasiddhameva yavīyasaḥ prāptyarthamanūdyate | tasya ca jyeṣṭhasaṃbandhinamuddhārāṃśaṃtadanujoguṇādhikolabhet |
16.153.185
|| prāyaścittaiti | kṛte punaḥ patitena prāyaścitte udakapūrṇaṃnavaṃghaṭaṃtenaiva prāyaścittena saha pavitre jalāśāre snātvā tena sapiṇḍasamānodakāḥ prakṣipeyuḥ | iha navagrahaṇāddāsīghaṭamityatropayuktaghaṭagrahaṃṇagamyate |
16.153.186
|| saiti | sakṛtprāyaścittaḥ taṃtpūrvoktaṃghaṭamudakamadhye kṣiptvā tataḥ svagṛhaṃpraviśya pūrvavat sarvāṇi bandhukāryāṇi kuryāt |
16.153.187
|| etadevavratamiti | yadeva puṃsaḥ pātityanimittaṃtadeva strīṇāṃviśeṣaṃyājñavalkyaḥ prāha | nīcābhigamanaṃgarbhapātanaṃbhartṛhiṃsanaṃ | viśeṣapatanīyāni strīṇāmetānyapidhruvaṃ || ityevaṃstrīṣu patitāsu patitasyodakaṃkāryamityādiyaduktaṃkitu kuryāṃtkaṃtu grāsācchādanānnapānādīni gṛhasamīpe ca śīrṇagṛhakādi nivāsāryamāsāṃdeyam |
16.153.188
|| enasvi-
16.153.189
bhiriti | pāpakāribhirakṛtaprāyaścittaiḥ saha dānapratigrahādikamanarthakaṃ nānutiṣṭhet | kṛtaprāyaścittānāṃcaiṣāṃ kadācidapi kiṃcitsaṃbhāvayet asyāyaṃrupārthavādaḥ |
|| bālaghnāniti | bālaṃyohatavān yaśca kṛtamupakārācaraṇena nāśitavān yaśca trāṇārthinamāgataṃ hatavān striyaṃca yohatavān tān prāyaścittatapasotpannaśuddhikānapi sahavāsaṃ pariharet |
16.153.190
|| yeṣāmiti | yeṣāṃbrāhmaṇādīnāṃ anukalpikakālepyupanayanaṃyathāśāstraṃ na kṛtaṃtān prājāpatyakṛcchratrayaṃkārayitvā yathāśāstramupanāyayet |
16.153.191
|| prāyaścittamiti | pratiṣiddhakarmajīvinoye dvijāḥ prāyaścittaṃ kartumicchanti ye vānadhītavedāsteṣāmapi etatkṛcchratrayamupadiśet |
16.153.192
|| yaditi | yadvarhitena tapasākarmaṇā'satpratigrahādinā brāhmaṇadhanamarjayanti tasya dhanasya parityāgena japattapobhyāṃca vakṣyamāṇābhyāṃśudhyanti |
16.153.194
193|| japtveti | trīṇi sāvitrīsahasrāṇi yatnavān japitvā māsaṃ ca kṣīrāhārogoṣṭhanivāsaāsīnaḥ san asatpratigrahajanitaṃ pāpamapaharati |
|| upavāsakṛśāmiti| kevalaṃkṣīrāhāreṇāśanāntaranivṛttyā tamapacitaśarīraṃgoṣṭhātpratyāgataṃprahvībhūtaṃ he sādho kiṃ asmābhiḥ saha sāmānyamicchasi punarasatpratigrahenaṃvaṃpravarttasa ityevaṃdharmabrāhmaṇāḥ paripṛccheyuḥ |
16.153.195
|| satyamiti | satyaṃpunarasatpratigrahaṃna kariṣya ityevaṃbrāhmaṇānuktvā gavāṃ ghāsaṃ prakṣipet | tatastasmin yavasabhakṣaṇapradeśe gobhiḥ pavitrīkṛtatvāttīrtha evāvatāritobrāhmaṇāasya saṃvyavahārārtha aṅgīkāraṃkuryuḥ |
16.153.196
|| vrātyānāmiti | vrātyānāṃ bhraṣṭopanayanānāmata ūrdhvaṃ trayopyete ityādyuktānāṃvrātyastomādiyajanaṃkṛtvā pitṛgurvā divyatiriktānāṃ vāntyeṣṭikṛtvā vāṃkuśaśruterve brāhmaṇasyoktatvāt anabhicāraṇīyasya śyenādikarmabhiḥ ceretsasaṃjāta maraṇahīnaṃcakratuviśeṣaṃ dvirātrādikṛtvā tribhiḥ kṛcchrairviśudhyati |
16.153.197
|| śaraṇāgatamiti | śaraṇāgatamapāpaṃ paritrāṇārthina māgataṃprāyaścittārtha vāsaṃ prāptaṃśaktaḥ sanyarityajyānadhyāpyaṃ saṃca vedamadhyāpyadhanārthaṃ vā parīkṣyārthyāānte paryaṅkayogapūrvakaṃ ve daikadeśamuktavātajjanitaṃ pātaṃ saṃvatsaraṃ yavabhakṣobhūtvā dvijo'panudati |
16.153.198
|| śvaśṛgālakharairiti | śvaśṛgālakharamanuṣyāśvoṣṭraśūkarairyāmyaiśvāmamāṃsādairmārjārārdibhirdaṣṭaḥ prāṇāyāmena śudhyati |
16.153.199
|| ṣaṣṭhānna kālaneti | homāśca śākalā iti apāṅktyāye stenapatitaklībā ityādi noktāsteṣāṃyenāmnātapratipadaprāyaścittāsteṣāṃmā saṃvyahamabhukte tṛtīyehni sāyaṃ bhojanaṃ vedasaṃhitā japo devaruta syai nasova yajanama sītyādibhiryajurbhirṛṣṭau kāṣṭhaśakalahomāḥ pratyahamityevametat samucitaṃ viśodhanam |
16.153.200
|| uṣṭrayānamiti |
16.153.201
|| vinādbhirapsuvāpyārttaḥ śārīraṃsaṃniṣevyatviti | asaṃnihitaudake jalamadhye vāve gārtto mūtrapurīṣe vā kṛtvā savāsāvahirgrāmānnadyādau snātvā gāṃca spṛṣṭvā viśudhyati |
16.153.202
|| vedoditānāmiti | vedavihitānāṃ nityānāṃkarmaṇāṃ agnihotrāṇāṃ anāmnātaśrauta viṣayaprāyaścittānāṃ parilope snā takavratānāṃca vaiṇavīṃ dhārayedyaṣṭimityādyuktānāmakaraṇe upavāsaḥ prāyaścittam |
16.153.203
|| huṃkārāmiti | humityetraṃsaroṣaṃbrāhmaṇasyoktāṃ tvamityevaṃca vittāyadhikasyoktvaiva etatkaraṇakālāvaśiṣṭamaharabhuñjānaḥ snānaṃkṛtvā taṃpādaॉpasaṃgrahaṇena apagatakoṣaṃkuryāt |
16.153.204
|| tāḍayitveti | vivādenāpīti | prarūtaṃbrāhmaṇaṃgarīyāṃsaṃca koṣāttṛṇenāpyāhatya kaṇṭhe ca vastreṇābadhya kalahe ca jitvā praṇipātenāpagatakrodhaṃkuryāt |
16.153.205
|| avagūryeti | brāhmaṇasya hananecchayā daṇḍāyudyamya varṣaśataṃ narakaṃprāmoti | daṇḍādinā punaḥ prahṛtya varṣasahasraṃgrāmoti |
16.153.206
|| śoṇitaṃyāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇātidvijanmana iti | brāhmaṇasya prahṛte sati tatsaṃbandhirudhiraṃ yatsaṅkhyākān bhūmaurajaḥkaṇān piṇḍīkaroti tatsaṃkhyākāni varṣasahasrāṇi tacchoṇitotpādayitā narakaāste |
16.153.207
|| avagūryeti | brāhmaṇasya daṇḍāyudyamya prājāpatyaṃkṛcchraṃkuryāt | daṇḍādiprahāraṃdatvātikṛcchraṃvakṣyamāṇaṃcaret |
16.153.208
rudhiramutpādya kṛcchrātikṛcchrau kuryāt |
|| anuktaniṣkṛtīnāmiti | anuktaprāyaścittānāṃpāpānāmatilomavadhādikṛtānāṃnirharaṇārthaṃkartuḥ śarīradhanādisāmarthyamapekṣya pāpaṃca jñānājñānasakṛdasakṛdāvṛttyanubandhādirūpepeṇāvekṣya vakṣyamāṇaprāyaścittaṃprakalpayet |
16.153.209
|| yairiti | yaiḥ sādhanairmanuṣyaḥ pāpānyapanudati tāni sādhanāni devarṣipitṛbhiḥ pāpāpanuttyarthaṃsevitāni yuṣmākaṃvakṣyāmi |
16.153.210
|| tryahamiti | prājāpatyākhyaṃkṛcchraṃ dvijātiḥ kurvan tryahamādyaṃdinādāvaśnīyādaparaṃtryahaṃdinānte bhuñjīta | anyaṃtryahamaprārthitamupanataṃ adyātparaṃtryahānna kiñcidbhakṣayet | atrahaviṣyātprātarāsāviti gautamasmaraṇāddhaviṣyamaditavyam | grāsasaṅkhyā ca̍ | sāyaṃ ca dvādaśagrāsāḥ prātaḥ pañcadaśasmṛtāḥ | ṣaṭtriṃśatistathācyāḥ syuḥ paraṃniraśanaṃsmṛtaṃ | itipārāśaroktyā vijñeyam |
16.153.211
|| gomūtramiti | gomūtraṃgomayaṃkṣīraṃgodadhigoghṛtaṃdarbhakathitodakānāṃpratyahamekaṃcopavāsaṃkuryāt | ityevaṃsaptāhamekasminnahanyetāni sarvāṇi pibedekaṃcopavāsaṃkuryāt | ityevaṃtryahaṃyājñavalkyaubhayadarśanādityeṣaḥsāṃtapanākhyaḥkṛcchraḥ smṛtaḥ |
16.153.213
212|| ekaikamiti | tryahaṃcopavasedanyāditi | atikṛcchrākhyaṃkṛcchraṃdvijātiḥ kurvan prātaḥ sāyaṃmayācitarūpeṇaikaikaṃgrāsaṃtrīṇi tryahānyaśnīyāt | anyaccatryahaṃna kiñcidruñjīta |
|| taptakṛcchramiti | taptakṛcchrākhyakṛcchraṃtrālaṇādikurvantyahamudaka̍kṣīraghṛtavāyunuṣṇānapāṃpibet | tripalaṃnudmapaḥpītvādvipalaṃnupayaḥ pivet | sarpiṣaḥ palamekaṃtutrimātraṃcoṣṇamārutaṃ | itipārāśaroktaparimāṇānāmekavāraṃsnānaṃkurvan saṃyamavān pibet | uṣṇamārutaṃuṣṇodakaṃvā |
16.153.214
|| yatātmanaiti | vigatānnābhilāṣasya saṃyatendriyasya yat dvādaśāhamabhojanaṃtatparākākhyaḥ kṛcchraḥ pāpopekṣayā sakṛdāvṛttitāratamthena prakāśāprakāśagurulaghusakalapāpānāmapanodakaḥ |
16.153.215
|| ekaikamiti | sāyaṃprātarmadhyāhneṣvalābhaṃkuryāt | paurṇamāsyāṃpañcadaśagrāsāngrāsapramāṇaṃvāsyāvikāreṇetigautamoktapramāṇānaśnīyāt | tataḥ kṛṣṇakṣe pratipatmabhṛti ekaikagrāsāpacayaṃ kuryāt | yāvaccacaturdaśyāmekagrāsamaśnīyāt amāvāsyāyāṃcopoṣva tataḥ pratipatmabhṛti śuklapakṣaekaikaṃgrāsaṃvṛddhinayedyāvatpaurṇamāsyāṃpañcadaśetyetat pipīlikāmadhyaṃcāndrāyaṇaṃcaret |
16.153.217
216|| evamevavidhikṛtsnamācaranniti | evameva piṇḍānāṃgrāsavṛddhitriṣavaṇasnānātma kaṃvidhānaṃyavamadhyamākhyacāndrāyaṇe śuklapakṣamāditaḥ kṛtvā kṛtaniyamaḥ etadyavamadhyākhyaṃcāndrāyaṇavratamanutiṣṭhankuryāt | pratipadyekaṃgrāsaṃdvitīyāyāṃdvau yāvatatpaurṇamāsyāṃpañcadaśābhīyāttataḥ pratipatmabhṛti ekaikagrāsāpacayaṃ kuryāt yāvaccaturdaśyāmekaḥ paścādamāvāsyāyāmupavāsaiti |
|| aṣṭāviti | niyatātmāhaviṣyasyeti | yaticāndrāyaṇākhyaṃcāndrāyaṇaṃkurvanvigatānnagandhohaviṣyasyaodanāderaṣṭāvaṣṭau grāsān madhyāhnakāle samaśnīyāt |
16.153.218
|| caturaiti | śiśucāndrāyaṇākhyaṃcāndrāyaṇaṃbrāhmaṇādikurvaṃścaturogrāsān dinādau caturaścādityestaṃgate saṃyamitātmā samaśnīyāt |
16.153.219
|| yathākathaṃciditi | nīvārādihaviṣyānnasaṃbandhināṃhaviṣyāṇāṃgrāsānāṃca dve śate catvāriṃśadadhike kadācidekaṃkadācitpañca kadācitṣoḍaśakadācidupavāsaityevamādi aniyamena yathākathaṃcit māsena saṃyamavān aśnaṃścandralokaṃprāmoti | ataścābhyudayārthamapyetatkāryam |
16.153.223
220|| etaditi | rudrādityavasumaruddhyaṣayataścāndrāyaṇākhyaṃvrataṃprakāśāprakāśagurulaghusakalapāpāpanodāya pāpāpekṣayā sakṛdāvṛttitāratamyena kṛtavantaḥ|
221|| mahāvyāhṛtibhiriti | mahāvyāhṛtibhirbhūbhuvaḥsvarityetābhiḥ ājyaṃhaviranādeśaitisūtrakāravacanāt ājyenasvayaṃpratyahaṃhomaṃkuryāt | ahiṃsāsatyamakrodhākauṭilyāni puruṣārthatayoktānyapi vratāṅgatayānutiṣṭhet |
222|| trirahnastriniśāyāiti | anhorātreścāraṃbhamadhyāvasāneṣu snānārthaṃsacailaunadyādau praviśedetacca pipīlikāmṛṣyacāndrāyaṇavarjaṃtatropaspṛśāṃstripavaṇamityuktatvātstrīśūdrapatitaiśca sahasaṃbhāṣaṇaṃnakadācidyāvadbrataṃkuryāt. |
|| sthānā-
16.153.224
snābhyāmiti | tiṣṭhedahani rātrau āsīna itigautamasmaraṇādvāsthitā rātrīvāsīnovartetāsāmarthyādvā sthaṇḍilaśāyī syāt || strīsaṃgrayogarahitovratī ca mauñjīdaṇḍakamaṇḍalugnikāryaṃceti śaṅkhadarśanānmekhalādiyuktogurudevabrāhmaṇānāṃpūjakaḥ syāt |
|| sāvitrīmiti | sāvitrīṃca sarvvadā rātrāvapi japetpavitrāṇi yathāśakti japet | evaṃkṛcchrādiṣvapi sarveṣu yatnavān prāyaścittārthaṃmahāvyāhṛtibhirhomādisarvaṃkuryāt | tatrakṛcchreṣu ṣaṭsavanasnānamātideśakaṃ pravarttatesakṛtsnāyītyaupadeśikavirodhāt |
16.153.225
|| etairiti | ebhiruktairupāyaiḥ prāyaścittairlokaviditapāpādvijātayovakṣyamāṇaparṣadā śodhanīyāḥ | aprakāśavadhaṃpunarahasyatvavināśaparihārācchiṣyatvādivyapadeśenāyatānvakṣyamāṇairjapahomaiḥparṣacchodhayet |
16.153.226
|| khyāpaneneti | dvijādividitaevaṃkarmāsmītyevamanyeṣāmapi aviditapāpānāṃpāpaprakāśena prakāśāprakāśāṅgabhūtena na tu rahasyāṅgabhūtena rahasyatvahāniprasaṅgāt hikarttṛkimayeṃdaṃkṛtaṃ ityevaṃpaścāttāpena ca prakāśāṅgabhūtenaiva tapasā coktarūpeṇa kṛcchrādinā japena ca prakāśāṅgapradhānabhūtenaiva prāyaścittasāmarthyena ca prakārāntatapāḥ dānena .pāpakārī pāpānmucyate |
16.153.227
|| yathāthyeti | manuṣyaḥ pāpakaṃtvā tena pāpena svayameva yathā yathā khyāpayati mayedaṃduṣṭaṃkarmakṛtaṃ iti nindati tathā tathā taṃśarīrasthaṃkṣetrajñaṃpuṇyapāpayoḥ tadāśrayatvāttena pāpena jīrṇacarmeva sarpastasmātpāpātpramucyate iti khyāpanārthavādaḥ |
16.153.228
|| grathāyatheti || tathātṛthāśarīrātsutenādharmeṇamucyate |
16.153.229
|| pāpaṃkṛttveti | pāpakāriṇoyadi paścāttāpautpadyate tadā tasmātpāpātmamucyate ityuktaṃ | saca pāpakārī bhūyaḥ pāpaṃna kuryāmityevaṃpunaḥ pāpakāriṇonivṛttisaṃkalpenaśudhyatīti nivṛtte prakāśāprakāśaprāyaścittāṅgabhūtavidhānāthametat |
16.153.230
|| evamiti | evaṃśubhāśubhānāṃkarmaṇāṃparalokaiṣṭaphalotpattimanasāvicārya manovākkāyaiḥ, śubhameva karma kuryāt | iṣṭaphalatvānnāśubhamakataprāyaścittānāṃ adṛṣṭaduḥkhotpādanatvātprāyaścittakaraṇasyāpi ca duḥkharūpatvāt |
16.153.231
|| ajñānāditi | pramādādicchātovā ninditaṃkarma kṛtvā tatpāpānmokṣamanvicchan paraṃduṣkṛtaṃna kuryāt | iti nivṛttyarthavādaḥ |
16.153.232
|| yasminkarmaṇyasuktaiti | yasmin duṣkṛtakarmaṇi kṛtepi śāstritaprāyaścittemano vicikitsyāt tasmiṃstāvatprāyaścittaṃtadeva punaḥ kuryādanyadvā surūpaṃyāvanmanaḥ prasādaparaṃsyāt |
16.153.233
|| tapomūlamiti| yadetatsarvaṃdevānāṃmanuṣyāṇāṃsukhaṃtadādau madhyente ca tapaḥkāraṇaṃ iti tapomāhātmyakathanaṃ prāyaścittatapaḥstutyartham |
|| brāhmaṇasyeti | brāhmaṇasya vedārthāvabodhastapaḥ | kṣatriyasya dharmataḥ prajārakṣaṇaṃtapaḥ | vaiśyasyakṛṣivāṇijyapaśupālyaṃtapaḥ | śūdrasya brāhmaṇaparicaryā tapaityuktānāṃ anyeṣāṃpunarihābhidhānaṃprāyaścittāṅgatvāthaṃm |
16.153.236
235|| ṛṣayaiti | ṛṣayaḥ vāṅmanaḥkāyopetāḥ phalamūlavāyubhakṣāstapasaiva jaṅgamasthāvarasahitapṛthvyantarikṣadyurlokātmakaṃlokatrayamaśeṣamekadeśasthāḥ santaḥ prakarṣeṇa paśyantīti tapomāhātmyakathanaṃ | prāyaścittatapaḥsutyarthamevamuttaraślokāvapi jñeyau |
|| oṣadhānīti | oṣadhāni vyādhyupaśamanānyagadāni viṣāpahāraṃdravyāṇi vidyātapasā brahmavijijñāsā ceti śruterātmajñānarūpāpi devasaṃbandhinī ca nānārūpā svargādāvasthitirityetāni tapasaiva prāpyante | tasmāttapasteṣāṃprāptinimittam |
16.153.237
|| yaditi | yadduḥkhenonattīryate yahradausthyāpadādi yacca duḥkhena prāpyate tenaiva śarīreṇa brāhmaṇādi yacca duḥ khenagamyate medapṛṣṭhādi yacca duḥkhena kriyate samudrayānādi etatsarvaṃtapasā sādhayituṃśakyaṃyasmādatituṣkarakāryakaraṇe tapo'pratihataśakti |
16.153.238
|| mahāpātakinaiti | brahmahatyādikāriṇo'nye copapātakādikarttārastapasaivotkarūpeṇa suṣṭhukṛtena tasmātpāpātpramucyante | ityuktasyāpi prāyaścittatapaḥsutyarthavacanam |
16.153.239
|| kīṭār̤ati | kīṭasarpaśalabhapaśupakṣiṇaḥ sthāvarāṇi ca vṛkṣagulmādīni bhūtāni tapomāhātmyena svargagacchanti yathetihāseṣu kāṭopākhyānādau darśitam | iti tapomāhātmyakathanena māyaścittatapaḥstutirevamuttaraślokāvijñeyāḥ |
16.153.240
|| yatkiñciditi | mānasavācikakāyikaṃyat kiñcitpāpaṃ puruṣāṇāṃbhavati ye prāyaścittaṃvinā teṣāṃnivarttante taccegamanavaratatapaḥpravṛttānāṃkathaṃcidutpadyante tathā vinaivaprāyaścittaṃ kṛtenaiva nityapravṛttena tapasā teṣāṃtatsarvaṃ kṣipraṃnaśyati |
16.153.241
|| tapaseti | prāyaścittatapasā kṣīṇakalmaṣasyaiva brāhmaṇasya puroḍāśādiyāgān devāḥ pratigṛhṇanti abhilaṣitāṃścārthān puṣṇanti |
16.153.242
|| prajāpatiriti | hiraṇyagarbhaḥ sakalajanotpattisthitiprabhurapi tapaścaraṇapūrvakamevainaṃ granthamakarot | tathā ṛṣayovasiṣṭhādayaḥ tapasaiva mantradamasaṃpannāḥ |
16.153.243
|| ityevaṃtapasodevāiti | rsavasyāsya jagatoyat śubhaṃjanma tattapasaḥ sakāśādityevaṃdevāḥ paśyantaḥ etattapomūlamidaṃsarvamityādi tapomāhātmyaṃpravadantīti samastātapaḥstutiḥ |
16.153.244
|| vedābhyāsaiti | yathāśakti pratyahaṃvedādhyayanaṃpañcamāhāyajñānuṣṭhānamaparādhamarṣaṇamityetāni pātakotpannāni api pāpāni kṣipraṃnāśayanti kimutānyānīti | nityakarmānuṣṭhānasyāsaṃveditapratanupāpāpakṣapaṇahetutvajñāpanārthamidam |
16.153.245
|| yathaidhāṃsaṃtejasāvahniḥprāptānīti | yathāgniḥ kāṣṭhāni prāpya kṣaṇenaiva tejasā niḥśeṣeṇadahati tathā jñānāgninā pāpaṃsarvaṃdahati vedārthajñātaātmajñānasya pāpāpakṣapaṇahetutvajñāpanārthametat |
16.153.246
|| idānīṃrahasyaprāyaścittānyāha itīti |
16.153.247
|| savyāhṛtikāīti | bhūrbhuvaḥsvarmaharjanastapaḥsatyamityetat samastavyāhṛtyoṃkārasahitāḥ ṣoḍaśaprāṇāyāmāḥ | savyāhṛtīṃsapraṇavāṃgāyatrīṃśirasā saha | triḥ paṭhedāyataprāṇaḥ prāṇāyāmaḥ saucyate || itivasiṣṭhalakṣitāḥ kuṃbhakapūrakarecakavidhānena pratyahaṃmāsaṃkṛtādbrahmahatyāpāpamapyaviśabdāttatsevātideśikamapyapanudanti | tatra bāhyābhyantaravāyvoḥ prakoṣṭhapraveśaniṣkramaṇanirodhaḥ kuṃbhakobāhyena vāyunā koṣṭhaparipūrṇapūrakaḥ koṣṭhasyavāyoranavaratotsargorecakaiti dvijātīnāmeva puṃsāṃrahasyaprāyaścittādhikārona tu śūdrastrījapahomaprādhānyāt | rahasyaprāyaścittānāṃ || aviditvā ṛṣicchandodaivataṃyogamevavā | yodhyāpayejjapedvāpi pāpīyān jāyate tu saḥ || itivyāsasmaraṇātprāyaścittaviniyuktamarthadevatādisattvatattvāvabodhamātre vā adhikāronatvanyatra vidvattopayujyate śrautakarmaparidarśanādiyoge prayogādhikṛtau karmāntaragatavijñānopayogosti |
16.153.248
|| kautsaṃgasvāpanaitīti | māhendramiti | kutsena ṛṣiṇā dṛṣṭamapanaḥ śośucadaghamityetat sūktaṃvasiṣṭhadṛṣṭaṃ ca pratastomebhirityetasyatṛcaṃ mahaॉindroyaojesetyetacca sūktametonvindraṃstavāmetyetāśca śuddhavatyaṛcaḥ prakṛtaṃmāsamaharahaḥ ṣoḍaśakṛtvojapitvā surāpopyapi śabdāt tatsāmyāddideśikādhikṛtopi viśuṣyati |
16.153.249
|| sakṛditi | brāhmaṇaḥ suvarṇamapahṛtyvāsyāmasyetyetatsūktaṃ prakṛtamaharaharekavāraṃjapitvā śivasaṃkalpaṃca yajjāyatodūramudaitidaivamityetat japitvā kṣiprameva vipāpobhavati |
16.153.250
|| haviṣyāntīyamiti | haviṣyāntamannaraṃnatamahonaduritamiti ca itimemanaḥ sahasraśīrṣāpuruṣaityetāni sūktāni prakṛtamāsaṃpratyahaṃabhyāsena japitvā gurudāragastatpāpamapaharati |
16.153.251
|| enasāmiti | sthūlānāṃpāpānāṃmahāpātakānāṃnirharaṇaṃkartumicchan avateheḷo varuṇa namobhirityetāmṛcaṃ yatkiñcedaṃ varuṇa daivyejanaityetāṃ ca saṃvatsaraṃ japet |
16.153.252
|| pratigṛhyeti | niṣiddhapratigrahaṃ surādibhuktvā taratsamandīdhāvatītyetatsūktaṃ japitvā dvijātirdivasatrayeṇa pavitrībhavati |
16.153.253
|| somāraudramiti | anena pāpaqatsomārudrādhārayethāmasuryamityetatsūktamaryamaṇaṃ varuṇa mitracetyetāṃca ṛcaṃmāsamaharaharabhyasyanadyāṃ snāṃnaṃkurva na śudhyati |
16.153.254
|| abdārdhamiti | avaśeṣitatvāt sarvapāpānāmanyatamakārī indraṃ mitramityetatsaptakaṃ ṣaṇmāsānūjapet maithunaṃcodakamadhye kṛtvā māsaṃbhaikṣāśī syāt |
16.153.255
|| mantrairiti | devakṛtasyainasovayanamasītyādibhiḥ kāṣṭhaśakalahomaviniyuktairmantraiḥ saṃvatsaraṃghṛtahomaṃkṛtvā namaiḍayamityetāṃ ṛcaṃ saṃvatsaraṃjapitvā mahāpātakapyapanudati |
16.153.256
|| mahāpātakasaṃyuktaiti | mahāpātakavān saṃvatsaraṃbhaikṣyabhuk pāvamānīḥ svādiṣṭhayetyādyāṛco'bhyasya gavāmanugamanaṃca govadhavratoktaprakriyayā saṃyataḥ kurvanviśudhyati |
16.153.257
|| araṇyaiti | yadvā parākatrayeṇāpanītapāpaḥ san akhyāṃstrīnvārān vedasaṃhitāṃsaṃyamavānāvartya sarvāṇi pātakāni mahāpātakopapātakādīnyapihanti |
16.153.258
|| tryahamiti| tripavarṇasnānaṃkurvan pratisnānaṃca jalamadhye trīnvārān ṛtaṃcasatyaṃcābhīddhādityutatsaktaṃjapan samāhitaruyahamupavasedevaṃkurvan sarvairmahāpātakādibhiḥ pāpairmucyate |
16.153.259
|| yatheti | yathāśvamedhoyajñaśreṣṭhaḥ sarvapāpavināśakṛdevamaghamarṣaṇamapi sūktaṃsakalakalmaṣanāśanamiti pūrvārthavādaḥ |
16.153.260
|| hatveti | lokatrayāntarvartisakalabhūtajātamapi hatvā cāṇḍālāderapi sakāśādaśnan ṛgvedadmabhyasya nakiñcidapi pāpaṃmāmoti | ityṛgvedābhyāsastutiruttarārtham |
16.153.261
|| ṛksaṃhitāmiti | ṛgvedasaṃhitāṃyajurvedasaṃhitāṃvā sāmnāṃvāsāraṇyakādhītasāmasaṃhitānāṃsāmasāmārcikaṃtrīnvārān saṃyamavānāvartya sarvapāpānyapahanti |
16.153.262
|| yatheti | yathā bṛhatsarasi mṛlloṣṭaṃnipatyaiva vināśametyevaṃsarvaduṣkṛtamṛgyajuḥsāmātmakatvena tryavayavairvedentarnīyataitipūrvārthavādaḥ |
16.153.264
263|| trivṛttvaṃdevasyanirūpayitumāha ṛcoyajūṃṣicādyānīti | ṛcoyajūṃṣicāmukhyāni saṃhiāgatāni na tu brāhmaṇapyadhītāni sāmāni cārcikāstomikādibhedenānekaprakārāṇītyeṣatrivṛdvedobohavyoyaścainaṃvedmevaṃtrivṛtaṃveda savedavinnānyaḥ |
|| aparaṃtrivṛttvaṃvedasyadarśayitumāha ādyamiti | akārokāramakārākṣaratrayasamāhārarūpeṇoṃkārākhyaṃ brahma parabrahmavācakatvāt yasminnoṃkāre ṛgyajuḥsāmātmikātrayyā śritā yathāśaṃkunā sarvāṇi parṇāni saṃvṛṇīnyevamoṃkāre sarvāvācaḥ saṃvarṇīitiśruteḥ || sarahasyarūpoparāṃgrivṛdvedoyaścainaṃved yaevaṃtrivṛtaṃvettisavedavit |
16.153.265
|| itiśrīmadmāṅgātmajagovindarājaviracitāyāṃmanvāśayānusāriṇyāṃmanuṭīkāyāṃ caturṇāṃjātīnāmācārādhārarūpiṇyāṃ ekādaśo'dhyāyaḥ |
16.153.1
11 || cāturvarṇyasyeti | he apāpa brāhmaṇādivarṇacatuṣṭayasya sāntaraprabhavasyaiṣo'khilodharmastvayābhihitaḥ | adhunākarmaṇāṃśubhāśubhānāṃphalabhāmijanmāntarasaṃbhavānāṃparamārthenāsmākaṃbrūhīti ṛrṣaṃ maharṣayobhṛgumāhuḥ |
|| saiti | samanvapatyaṃdharmapradhānobhṛguḥ asya sarvasya karmabandhasya phalaniścayaṃ śṛṇutetitānmaharṣīnāha |
2 || śubhāśubhaphalamiti | manovākkāyanimittaṃsaṃkalpābhidhānakriyātmakaṃyatkarma vihitapratiṣiddharūpaṃsukhaduḥkhaphalaṃ tatkarmahetukāśca devamanuṣyatiryagādibhāvenotkṛṣṭamadhyamapakṛṣṭāmanuṣyāṇāṃjanmāntaraprāptayobhavanti |
3 || tasyeti | tasya śarīsaṃbandhinaḥ karmaṇaḥ utkṛṣṭamadhyamajaghanyarūpatayā triḥprakārasyāpi manovākkāyāśritasya vakṣyamāṇena daśalakṣaṇenaitasya karaṇe manaḥ pravartayitṛ jānīyānnahi manasā akalpitaṃkiñcitkartuṃvaktuṃvā śakyate |
4 || evaṃ daśalakṣaṇatvaṃkarmaṇāṃdarśayitumāha paradravyeṣviti | kena prakāreṇa paradhanānyapaharayemityevaṃcintanaṃmanasā cānyasya vināśākāṅkṣā nāsti śāstri taṃ karmaphalamityevaṃduryahastyevaṃtriprakāramaśubhaphalaṃmānasaṃkarma | etadviparītaṃparadhanāspṛhā dayā śāstritakarma phalāstitvabuddhirityetacchubhaphalaṃ śubhāśubhakarmetyubhayasya prastutatvāt |
5 || pāruṣyamiti | apriyābhidhānamasatyabhāṣaṇaṃsarvatravakratvaṃbāhyasyāsatyasyāpi niṣprayojanamabhidhānamityevaṃ catuḥprakāramaśubhaphalaṃvācikaṃkarma syāttadviparītaṃpriyaṃsatyaṃhitaṃśāntrābhyāsaityetat śubhaphalam |
6 || adattānāmiti | parasvaharaṇamaśāstritāhiṃsā paradāragamanamityevaṃtriḥ prakāramaśubhaphalaṃśārīram | tadviparītaṃdānaṃparitraṇamindriyasaṃyamaścetyetacchubhaphalam |
7 || mānasamiti | manasā yacchubhamaśubhaṃvā karma kṛtaṃtatphalaṃkarmāntaravaśena rācyāṃjātojātastastyāmanedvāreṇaiva sukhaduḥkharūpaṃkṣiptamupabhuṅkte | evaṃvācikaṃ śubhāśubhaphalaṃca śarīradvāreṇaiva mṛduvyādhitvādinānubhavati |
8 || śarīrajairiti | śvaśūkarakharoṣṭrāṇāṃ ityādinā śārīraṃvācikamānasānāṃkarmaṇāṃyo'bhyantaraprāmiphalatvamapi vakṣyataidaṃsayadi prāyaśodharmaṃsevate | dharmamalpaśaḥ duritabāhulyābhiprāyeṇa vyākhyeyam | bāhulyena śārīrakarmapāpaiḥ kṛtaiḥ sthāvaratvaṃmanuṣyaḥ prāmoti | bāhulyena vākkṛtaiḥ makṣitavaṃgṛgatvaṃ | bāhulyena manaḥkṛtaiścāṇḍālāditvaṃmamoti |
9 || vāgdaṇḍaiti | yasya vāṅmanaḥkāyakānāṃ aśubhānāṃsaṃkalpavyāpāraparihāreṇa buddhāvavasthitaṃsatridaṇḍī ucyate | na tu daṇḍatrayasādhāraṇamātreṇaiva |
10 || tridaṇḍamiti |
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit