Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 7: athacaturtho'dhyāyaḥ

Manuṭīkā 7

Language
Sanskrit

Contents

athacaturtho'dhyāyaḥ

7.p1

oṃ namaḥśivāya || || brahmacaryapūrvakaṃgṛhyāśramamanutiṣṭhatovakṣyamāṇāvṛttayobhavantītyetatpratipādayitumuktaṃ brahmacaryakālaṃ vakṣyamāṇaṃcagārhasthyakālamanuvaditumāha caturthamiti | vakṣyamāṇamāśramasamuccayapakṣamāśritobrāhmaṇaādyamāyuścaturbhāgāntrāk ṣaṭtriṃśadābdikaṃ ityādi viśeṣanodanādūnātiriktarmāpa gurukulaāsitvā tatodvitīyamāyuścaturthabhāgaṃ gṛhasthastuyadāpaśyedvalīpalitāmityādi vakṣyamāṇaviśeṣādūnādhikamapi kṛtabhāryogārhasthyamanutiṣṭhet | na cāsyaṃ kālasamarpaṇārthatvaṃyuktamaniyatatvena āyuposyasākāṃkṣatvāt |

7.p2

2|| yātrāmātraprasidhyarthamiti | śāstroktaiḥkarmabhirvakṣyamāṇairṛtādibhiraninditaiḥ śarīrakleśaparihāreṇa bhāryābharaṇanityānuṣṭhānapūrvakaṃ prāṇavṛttisamāptaparimāṇamarthasaṃgrahaṃkurvīta | nādhikamitiniyamaḥ |

7.p3

3 || kaistaiḥkarmabhirityataāha ṛtāmṛtābhyāmiti | ṛtādibhiranāpadi jīvennatvanāpadi kadācidapi sevayet |

7.p4

4 || ṛtādīniaprasiddhatvādvyākhyātumāha ṛtamiti | satyānṛtamiti | dhānyādikaṇoccayanaṃśiloñchayanaṃca satyatulyaphalatvāddṛtaṃvaktavyam | ayācitopanatamamṛtavanmukhahetutvāddṛtam | prārthitaṃpunarbhaikṣyaṃmaraṇakalpapīḍānubhavānmṛtam | karṣaṇaṃca bhūmibhūmiśayāṃścaiva hanti kāṣṭhamayomukhamiti bahūnāṃmaraṇanimittatvātprakarṣaṇamṛtam | vāṇijyañca satyāsatyavyavaharaṇasādhyatvātsatyānṛtaṃ tenāpi kṛṣivāṇijyecāsvayaṃkṛtekusīdaṃceti gautamasmaraṇāt | asvayaṃkṛtenajīvyante sevācadīnadṛṣṭisaṃdarśanādirūpatayā śvavṛttirityuktā tasmāttāṃprakṛtobrāhmaṇaḥparivarjayet |

7.p5

5 |

7.p6

6 || saca brāhmaṇaḥśaucasaṅkocadharmatāratamyāpekṣayā kuśīladhānyakaiti | koṣṭhakapramāṇadhānyādisaṃcayovāsyāt dvādaśāhamātraparyāptadhanaḥ | uṣṭrikāpramāṇadhānyādisaṅgrahovā ṣaḍahamātra paryāptadhanaḥ | tryahamātraparyāptamīhāyāṃceṣṭāyāṃbhavaṃdhānyādi yasya tathāvāsyāt | śvobhavaṃdhānyādiyasya nādyādhikadhanovāsyāt | evaṃyātrāmamātraprasiddhyarthaṃ nityasya sañcayasaṅkocadharmatāratamyāpekṣayāyamapavādaḥ |

7.p7

7 || caturṇāmiti | eṣāṃkuśūladhānyakādīnāṃcaturṇāṃmapibrāhmaṇānāṃgṛhasthānāṃmadhyādyaḥpaścātpaṭhitaḥsasapraśasyataroboddhavyotatosauvṛttisaṅkocasaṃyamadharmātiśayena svargādilīkajidbhavati |

7.p8

8 || ṣaṭkarmeti | eṣāṃgṛhasthānāṃmadhyātkaścidgṛhasthaḥparigrahabhūyastvavādyapekṣayā prāktanaṛtādikarmā bhavati | anyaḥpunaryājanādhyāpanapratigrahāṇāṃbrāhmaṇasyanoditatvādetaistribhirjīvituṃpravartate | aparaḥpunaḥpratigrahaḥ pratyavaraitivakṣyamāṇatvāt tatyāgena dvābhyāṃjājanādhyāpanābhyāṃjīvituṃpravartate | uktatrayāpekṣayā caturthaḥpunaradhyāpanena jīvati |

7.p9

9 || vartayanniti | śiloñchābhyāṃjīvannūktarmāntarāsaṃbhavesāyaṃprātahoṃmaniṣṭhaḥsan darśapūrṇamāsānaporvaṇākhyānayāgān kevalānasarvakālaṃ kuryān |

7.p10

10 || nalokamṛttaṃivartateti | jīvikārthaṃca vicitraparihāsādi na kadācidapi kuryādapintusvanoditatvenāpāpāṃśraddhāvartīdaṃbhādivyājaśūnyāṃ-

7.p11

brāhmaṇavṛttamanutiṣṭhet |

7.p12

11 || saṃtoṣamiti | yaḥsamaḥ svargādṛṣṭādṛṣṭasukhārthī sopyasaṃtuṣṭa haḥsantrātmakuṭaṃbanityānuṣṭhānamātraparyāptasaṃcayaeva dhane prakṛṣṭānivṛttimāśritya dhanārjanasaṃcayakuryāt | yasmāt bhavasamasvargādṛṣṭādṛṣṭasukhaṃ asaṃtoṣaḥpunardṛṣṭādṛṣṭaduḥkhasyamūlam |

7.p13

12 || ataiti | āsāṃmṛtādīnāṃmadhyādekatamayāvṛttyā kevalayā ṣaṭkarmekobhavatyeṣāmityādyuktavān vṛttyantarasahitayā vājīvan snātakobrāhmaṇaḥsvargāyuḥkhyātinimittānīmāni vakṣyamāṇāni vratānīdaṃmayā kartavyamidaṃnetyevaṃmanaḥsaṃkalpaviśeṣātmakāni sarvadā dhārayet | na ca phalāśravaṇepyeṣāmanityatāpattiretāvatāhainasā ayuktobhavatītiśrutau nityatvenāmnānāt |

7.p14

13 || vedoditamiti | śrautaṃvedoditaṃsmārtamapicavedamūlatvāddevoktaṃttvakaṃ yadyasyaca uditaṃkarma nityaṃ na kāmyaṃ tadanalasaḥsankuryāt yasmādyathāśakti kurvannityakaraṇātpāpakṣayānutpattiḥsyāt kāmyākaraṇāccāphalehetudharmābhāvesati śubhāśubhakāryābhāvānmokṣaṃprāmoti |

7.p15

14 || neti | 0nakalpamāneṣvartheṣviti | gītādinārthānnārjayet | nāpyayījyayājanādinā nacāvaśyakartavyasamartheṣu dhaneṣu satsu nāpyātmakuṭuṃbadharmāvasādepi upāyāntarasaṃbhave sati jātikarmaduṣṭādupāyāntarābhāve vāpadyasatpratiyahaṃvakṣyati |

7.p16

15 || indriyārtheṣviti | cakṣurādi yāhyeṣu rūpādiṣu sarveṣūpabhogahetoḥsaṅgaṃnakuryāt | apratiṣiddhānāmapicaiteṣāṃcadāragamanādīnāmatiśayaprasaṅgamasthiratvādiradoṣasaṃbhāvanayā manasā samyak nivartayet |

7.p17

16|| sarvāniti | yathātathāpiyatnastviti | yenakenacidupāyainātmādīn bibhradvedādhyayanaviruddhānamatiṣiddhānapi viṣayopabhogādīnarthān parityajet | yasmātsābrāhmaṇasyakṛtakṛtyatā yatsvādhyāyaparatvam |

7.p18

17 || vayasaṃiti | vayasonṣṭhānasyadhanasyaśrutasya kulasya ānurūpyeṇa veṣakathābuddhīrācaran lokevyavaharet | tadyathā snānasraganulepanādikaraṃṇatrigarvānusāriṇīca vāṅmanasītyevaṃkarmādiṣvapi yojyaṃm |

7.p19

18 || buddhivṛddhikarāṇīti | vedāviruddhanyāyaśāstrādīni kṣipraṃbuddhipāṭavajanakāni dhanārthāni cauśanasyādīni hitāni ca dṛṣṭopakārakādīnyāyurvedādīni anavagataśabdārthaparyāyakathanena vedārthabodhakānnigamākhyāngranthānnityaṃparyālocayet |

7.p20

19 || yatheti | yasmādyāvatpuruṣaḥśāstraṃsamyakkvivinakti tāvattadviśeṣeṇa jānāti śāstrāntaraviṣayamapi cāsya vijñānamujjvalaṃbhavati |

7.p21

20|| ṛṣiyajñamiti | svādhyāyādīnyathāśakti na parityajediti uktapraśvayajñābhidhānaṃvakṣyamāṇendriyasaṃpāyatvakathanārtham |

7.p22

21|| etāniti | bāhyābhyantarayajñopadeśakaśāstrajñāḥkecinmanuṣyāḥ jñānabalānvityānuṣṭhānārthamapyupa ratadhanaceṣṭāetānmahāyājñānindriyeṣveva sarvakālaṃ saṃpādayaṃtīndriyāṇyagnyātithyādirūpatayā tatsaṅgamaṃvāgāhutyādirūpatvena bhāvayantitvaitānsaṃpādayanti |

7.p23

22 || vācīti | anyepunarvāciṃprāṇākhyeca vāyāvakṣayaphalāṃyajñasaṃpattimanmamānāabhidhānakāle vāgagnauprāṇāhutiṃjuhvati tūṣṇīṃbhāvakāle ca prāṇāgnau vāgāhutiṃjuvhatyevamanavarataṃbhāvayantaāsate | tathācakauṣītakirahasyabrāhmaṇam || yāvadvaipuruṣobhāṣate natāvatprāṇituṃśaknoti prāṇaṃ tadāvāci juhoti yāvadvaipuruṣaḥprāṇiti natāvadbhāṣituṃśaknoti vācaṃ tadāprāṇejuhoti eteananteamṛteāhutījāyatsvapaṃścasaṃtataṃ juhotyathayāanyāāhutayontavatyastāḥ karmamamyohibhavantyevaṃtadvatsaitatpūrvevidvāṃsomihotraṃjuhavāṃcakruriti |

7.p24

23 || jñāneneti | apare punarṣiepāṃyajñānāṃvidvānūyajate vidvānyājāyatītyevamabodhamūlamanuṣṭhānaṃjñānacakṣuṣā śāstreṇapaśyantovijñānabaledānyajñānetadviṣayasamyagavabodheneva yāvajjīvaṃsaṃpādayanti |

7.p25

vaivaṃvidvānetatkarmakurute yovai tadevaṃvedetibrāhmaṇam |

7.p26

24 || agnihotraṃceti | uditahomipakṣedinādau naṃkuryāttathā anuditahomipakṣerātryādau rātryanteca homaṃkuryāt | tathākṛṣṇapakṣānte darśārūyena karmaṇā śuklapakṣāntepaurṇamāsāruyenayajate |

7.p27

25|| sasyāntaiti | prāksaṃcitadhānyādikṣaye yadāvarṣasyanūnaṃ syāttathāgrayaṇenayajeta śaradinavānnānitisūtrakāravacanādvidyamānadhānyopi cāgrayaṇena yajeta | ṛtuḥsaṃvatsaraityasmindarśanenacaturṣucaturṣumāseṣvṛtvante'dhvaraiḥ cāturmāsākhyaiḥ karmabhiryajeta | paśubandhāruyenakarmaṇā uttarāyaṇadakṣiṇāyanādau yajeta| varṣāntecajyotiṣṭomādinā somayāgeneti |

7.p28

26|| neti| āhitāgnidvijodīrghāyurjīvitumicchurāyayaṇamakṛtvā navānnaṃpaśuyāgaṃvākṛtvā māṃsaṃnākṣoyāt |

7.p29

27|| naveneti | yasmānnavasasyena paśudānenacāniṣṭvā agnayonavānnamāṃsāni kāṃkṣiṇosyāgnyāhitasya prāṇānaiva bhakṣayitumicchanti | tasmādāyayaṇapaśuyāgau kartavyau |

7.p30

28 || āsanāśanaśayyābhiriti | āsanādanādibhiryathāśakti atithīnpūjayedityuktā''tithyanuvādomahāyājñaprasaṅgena vakṣyamāṇaḥpākhaṇḍyādiniṣedhārthaḥ |

7.p31

29 || tathācāha pākhaṇḍinaiti | raktāṃbarādiliṅgadhāriṇaḥparavṛttijīvanaratānbiḍālavṛttikānvakavṛttikānvakṣyamāṇalakṣaṇānaśaṭhānaśraddadhānānvedabāhyatarkavyavahāriṇovāṅmātreṇāpi pūjayediti pūjāpūrvakānnadānāniṣedhodānamātraṃtuśaktito'pacamānebhyodātavyamitivakṣyati |

7.p32

30 || vedavidyāvratasnātāniti | vedavidyāvratasnātānityanena vedasnātakavratasnātakavidyāvratasnātakatvenatriḥ prakārāapi snātakāgṛhyante | tathāhārītaḥ || samāpyavedamasamāpyavratāniyaḥsnāti saḥ vedasnātakaḥ | asamāpya vedaṃsamāpyavratāni yaḥ snātisavratasnātakaḥ | ubhayaṃsamāpyayaḥsnāti savidyāvratasnātakaḥ | ititāṃstathāsnātakagrahaṇena gṛhītānapyatiśayārthitvenapṛthaṅnirdiṣṭān śrotriyāngṛhasthānhavyakavyena pūjayedetadviparītāṃstuvarjayeditidaṃpākhaṇḍyādiniṣedhadārḍhyārtham | śrotriyādīnāṃpunarabhidhānaṃpūjāpūrvakamannaṃpākhaṇḍyādibhyonadeyam |

7.p33

31 || annamātraṃpunaḥ śaktitaiti | gṛhasthena pākarahitebhyaḥpākhaṇḍyādibhyoyathāśaktyā'nnaṃdeyaṃ svakuṭuṃbānurodhena vṛkṣaparyantebhyodohadādidānena saṃvibhāgaḥ kartavyaḥ |

7.p34

32 || rājataiti | snātakaḥ kṣudhāvasādaṃgacchan anyajātipratigrahasaṃbhavepi kṣatriyādrājñaḥ śāstrānuvartinoyājyaśiṣyābhyāṃvā prathamaṃlipseta natvānyasmādvijāterapi tadasaṃbhavepunaranyasmādvijātergṛhṇīyān anāpaddhitopāyāsaṃbhave punaḥ sarvataḥ pratigṛhṇīyādityādyāpaddharmaṃvakṣyati | rājñomahādhanatvādyājyāntevāsinoḥ sukṛtopakāratvādvidaṃprathamadhanagrahaṇaṃniyamyate | evaṃcānāpadi prathamarājayājyaśiṣyanyatiriktadhanagrahaṇaniṣedhārthamidaṃvacanamataevoktaṃnatvanyataiti yattu saṃsīdannitiliṅgādāpadviṣayatāmasyāhustadasatprakaraṇānna ca dhanābhāvamātramāpaducyate'pi tu dhanābhāve sati vihitopāyaparikṣayonmathā sadyaḥprakṣālakasyāpaddharmāvirbhāveyurāpadviṣaye cāsya na tvanyataiti | etatsarvataḥ pratigṛhṇīyādityanena virudhyeta | yattu || sīdadbhiḥ kupyamicchādbhirdhanaṃvā pṛthivīpatiryācyaḥ syāditi || tadāpatprakaraṇāt kṣatriyādrājñaḥ pratigrahārthamataevatatrapṛthivīpatigrahaṇaṃ iha tu rājanyagrahaṇam | evaṃ ca rājādidhanasaṃbhavesati |

7.p35

33 || neti | snātakobrāhmaṇovidvattāvānpratigrahasaṃbharvārājādidhanasaṃbhave sati kṣudhāvasādaṃ kadācit gacchenna ca saṃbhave sati jīrṇamalinavasanaḥsyāt |

7.p36

34 ||

7.p37

kṛttakeśanakhaśmaśruriti | lūnakeśanakhaśmaśruḥ śamavān śuklavāsāvāhyāntaraśaucopetovedābhyāsaśīlaoṃnirataḥ syāt |

7.p38

35 ||

7.p39

vegudaṇḍamudakasahitaṃkamaṇḍaluṃyajñopavītaṃdarbhamuṣṭhiṃrucirasauvarṇakuṇḍa t | yajñopavītaka maṇḍalyorabhrodhanaṃ bhaikṣacaryāmityanena ca gṛhasthādīnāmanuvṛttisiddhau snātakavratārthapunaryadgahaṇenema mapi na cocchiṣṭaḥ kvacidbrajedityevamādīnāṃpunargrahaṇaṃvijñeyam |

7.p40

36 ||

7.p41

udayāstamanarāhugrastodakamativibamadhyāhnavartinaṃ ādityaṃ kaṃsmiṃścidapi nekṣeta |

7.p42

37 ||

7.p43

vatsabandhanarajjuṃna laṅghayet | varṣati na dhāvennaśobhraṃgacchet | udake ca svapratibiṃbanekṣanetyevaṃniścayaḥ |

7.p44

38 ||

7.p45

prasthitaḥsanmakhopasthitānuddhatamṛdropayādikṛtadevatā brāhmaṇa ghṛtamākṣikacatuṣpathāśvatthādikhyātavṛkṣāndakṣiṇahastamārgeṇa kuryāt |

7.p46

39 ||

7.p47

kāmāttopi udakyāṃ yāyānāpyekaśayyāyāṃ tayā saha śayīta |

7.p48

40 ||

7.p49

yasmādrajasvalāṃstriyaṃpuṃsaḥ upagacchataḥ prājñāvīryādīni naśyanti tasmāttāṃnopeyāt |

7.p50

41 ||

7.p51

tāṃpunaḥ rajasvalāṃ gacchataḥ prajñādīni vardhante tasmāttāṃ vrajediti |

7.p52

42 ||

7.p53

bhāryayā saha nādyāt | yatpunarnityamāsyaṃśucistrīṇāṃ iti tatstriyaścaratisaṃsargetigautamasmaraṇāt ratikālaviṣayameva | : na cāpyenāṃbhuñjānāṃbhunvantīṃvāgunācāsyavikāśaṃkurvāṇāṃ prasrutacaraṇatvādina| vā'nyatragāvasthāṃpaśyet |

7.p54

43 ||

7.p55

tathātvenetrayorañjanadadatīṃ ghṛtābhyaktāṃnagnāṃcānyatra maithunādityāpastaṃbasmaraṇāt nekṣetāpatyaṃca prasuvatīṃvīryakāmotrāhmaṇona paśyet |

7.p56

44 ||

7.p57

ekavastronāśroyāt na ca kaupīnācchādanevinā snāyāt | mūtrapurīṣe ca mārgabhasmagoṣveṣu na kuryāt |

7.p58

45 ||

7.p59

tathā phālakṛṣṭe udake iṣṭikācite cābhyadhikaraṇe parvate devāṅgaṇe pipīlikāruṣṭe ca mṛtsaṃcaye ca na kadācitkuryāt |

7.p60

46 ||

7.p61

tathā saprāṇiṣu bileṣu na kāryanna vrajannasthito vā nāpi nadītīramāśritya kuryāt parvateśṛṅgevā parvatagrahaṇādeva ca parvatamastakaniṣedhasiddhau punarvacanaṃśṛṅgādanyatra parvate vikalpārthena ca tulyavikalpaḥ tathāvidhasvecchāsiddhatvātsāmānyapratiṣedhānarthakyaṃtasmādatyantārttasya parvate nadoṣo'nyadā tudoṣaitivyavasthitoyaṃ vikalpaḥ || |

7.p62

47 ||

7.p63

vāyvagnibrāhmaṇādityodakagāvalokayan nakadācinmūtrapurīṣotsargakuryāt | vāyośca sammukhībhāvovalokanam |

7.p64

48 ||

7.p65

kāṣṭhapatraloṣṭatṛṇairbhūmimantardhāya maunyucchiṣṭacāṇḍālādisparśanaprāyaścittarahitaḥ ācchāditagātraḥ prāvṛtaśirāmūtrapuroṣe kuryāt |

7.p66

49 ||

7.p67

mūtrapurīṣotsargadivāsandhyayoścottarābhimukhorātrau dakṣiṇābhimukhaḥ kuryāt |

7.p68

50 ||

7.p69

rātrāvahani vā chāyāyāṃtrātrāvandhakāre'hanivānīhārādyandhakāraeteṣu diṅmohe sati tathāca 'vāmvādikṛtaprāṇāvināśasaṃśayeṣu yatheṣṭamukhomūtrapurīṣe kuryāt |

7.p70

51 ||

7.p71

agnyādityasomāṃbhotrīhmaṇagovāyvabhimukhaṃmūtrapurīṣe kurvataḥ prajñānaśyataeva tannakartavyamiti vāgvagniprimityasya phalakathanaṃsomābhimukhaṃca ataeva niṣedhasiddhiḥ pūrvatrāpaṭhitatvāt |

7.p72

52 ||

7.p73

mukhavāyunāgniṃna dhamenna nagnāṃparayoṣitamīkṣetetigautamasmaraṇāt | matrādi agnau na nikṣipet | pādaunatatrapratāpayet |

7.p74

53 ||

7.p75

ghimadhasṭhānnasthāpayet | nāpyenamulaṅghayet | na ca pāddeśataḥ kuryātprāṇipīḍākaraṃnacācareta |

7.p76

54 || iti | sandhyākāle'śanagamanasvāpānnakuryāt | bhūmiṃsarvadā nakhādinā na likhet | mālāṃcaśirasaḥsvayaṃnāpanayet |

7.p77

55 || nākṣvediti | mūtrapurīṣaśleṣmāmedhyamlirudhiraviṣāṇyudake na kṣipet |

7.p78

56 || naikaḥsvapyāditi | uddasitagṛhe ekona śayīta | vittācyabhyadhikaṃsuptaṃca na prabodhayet | rajasvalyā saha saṃbhāṣaṇaṃna kuryāt | yajñaṃcākṛtavaraṇaṛtvik nagacchet | darśanāyartukāmamiti gautamaḥ |

7.p79

57 || agnyāgāraiti | agniśālāyāṃgavāṃgoṣṭhe nivāse brāhmaṇasamīpe svādhyāyabhojanakālyordakṣiṇaṃpāṇimābāhorvāsasa uddharet |

7.p80

58 || navārayediti | gāṃpibantīṃnanivartayennāpiparakoyakṣīrādipibantītasya kathayennaca dyuloke indradhanurdṛṣṭvā śāstrajñonyasya darśayeta |

7.p81

59 ||

7.1.1

adroheṇeti | vakṣyamāṇavṛttīnāṃmadhyādbhūtānupapīḍanena yājīvikāśiloñchādinā tadalābhelpopapīḍanena yācitādinā yā tāṃ āśritya bhāryādibharaṇanityānuṣṭhānasaṃpattausatyāṃviprojīvennacātrālpajighāṃsābhyanujñānaṃ hiṃsāyāniṣiddhatvāt | vipragrahaṇaṃkṣatriyādi vyudāsārtham tayāpijīvet | nādhārmikaiti | adharmabahulajanagrāmādau atyarthaṃvyādhibahule na vasedekaśvādhvānaṃna yāyāt | parvatecadīrghakālaṃna tiṣṭhet | 60|| naśūdrarājyaiti | śūdrarājyake deśe adhārmikajanaiśca bāhyataḥparivṛte śrutyādivāhyaliṅgadhāribhiścavaśīkṛte cāṇḍā lādibhiścopadrate na nivaset | 61 || nabhuñjīteti | udyatasnehaṃpiṇyākādi nabhuñjīta | tṛptiṃcanācaredatiprāta rdināntenabhuñjīta | sāyaṃ prātaśca natṛptaḥ syādapi tu ekasminkāle tṛptoparasminsākāṅkṣamaśrīyāt | 62 || nakurvīteti | dṛṣṭādṛṣṭānupakāraphalaṃvyāpāraṃnakuryāt | udakaṃcāñjalinā na pibet ūrvoścoparivinyasya modakāni na bhakṣayet | niṣprayojanaṃca kimetatsyāditikutūhalaparonakadācitsyāt | 63 || nanṛtyediti | aśāstritāni nṛtyagīta vāditrāṇi na kuryāt | pāṇināvāhuṃnnābhihanyāt | avyaktadantadhvaniṃ na kuryāt caharṣitaḥ san kharāvirārvanakuryāt | 64 || napādāviti | kāṃsyapātre na kadācidapi pādau prakṣālayettāmrarajatasuvarṇānāṃbhinnamabhinnaṃceti na doṣaiti paiṭhīnasismaraṇāt | tato'nyatrabhinnabhājane nābhibhuñjīta nāpicchekhotpādake | 65 || upānāhāviti | upānadvayayajñopavītābharaṇamālyakamaṇḍalūnyanyopayuktān nadhārayet |

7.1.2

66 || nāvinītairiti | aśvamaṃhiṣyādibhirgacyādivurvahanaviniyuktairadāntairbubhukṣāvyārtyāttibhinnaśṛṅgākṣikhuraiśchinnapucchairnayāyāt | 67 || vinītairiti | suśikṣitaiḥ punaḥ kṣipragāmibhirdevamaṇyādyāvartādiyuktaiḥ kakudādiśrṛtyaiḥ śoṇādivarṇasaṃpannaiḥ svākṛtibhiḥ pratodanātyarthaṃ anyathayan vrajet | 68 || bālātapaiti | prathamodgitādityātapaḥ śavadhūmamathapīṭhādyupaveśanāni varjyāni nakhalomāni cātmanā nacchindyāt dantaiśca nakhānnotpāṭayet | 69 || namulloṣṭamiti | nākāraṇaṃmṛlloṣṭaṃgṛhṇīyāttṛṇāni vā chindyādityāpastaṃbasmaraṇāt | nirnimittaṃmṛlloṣṭaṃnagṛhṇīyāt nakhaistṛṇaṃca chindyāt yataḥsvakarmaṇodṛṣṭamadṛṣṭaṃphalanotpadyate yaccāgāmini asukhāvahaṃtannakuryāt | 70 || loṣṭamardīti | loṣṭatṛṇanakhanāṃmardanacchedanakhādanakṛtsūcako'śuciścamanuṣyovināśaṃkṣipraṃyāti tasmādetāni na kartavyāni bhakṣaṇaśuci tvayorataevaniṣedhaḥ | 71 || navigṛdhyeti | sābhiniveśaṃkathāṃnakuryāddhāsañca bahirmālyaṃna dhārayet | gopṛṣṭhārohaṇena ca gamanaṃ paryāṇavyavadhānādi prakāreṇāpi dharmāpaham | 72 || advāreṇeti | prākārādyāvṛtaṃgrāmaṃgṛhaṃvā dvāravyatiriktapradeśena nātikramya praviśet || rātrauca vṛkṣatalāravasthānaṃdūrātparivarjayet | 73 || nākṣairiti | akṣādibhiḥ kelyarthamapi nakrīḍetātmanācopānahau pādvyatirekeṇa na gṛhṇīyāt | khaṭvāvyavasthitaśca na bhuñjītanāpi pā- trāvyavahitahastamannamāsane ca pātramavasthāpya bhuñjīta | 74 || sarvamiti| yatkiñcittilasaṃyuktamuktaṃ mitairkenādyāt | kaupīnācchādanarahitaścāsminlokenasupyāducchiṣṭaścanakvacidyāyāt |

7.1.3

75 || ārdraityataḥ jalārdrapādo bhojanamupakrāmet | ārdrapādaḥpunarnasvapyāt | ārdrapādohyaśnandīrghamāyuḥprāpnuyāditi phalakathanamanekatvāccānityetāpattiḥ|| paścārdro bhojanaṃkuryātprāṅmukhomaunamāsthitaḥ|| nanindeddattabhakṣyāṃśca svādvasvādu na kutsayet || itivyāsena nityasmaraṇāt | 76 || acakṣurviṣayamiti | cakṣurgācareyona bhavati durgamodeśastaṃkadācidapi na gacchet mūtrapurīṣecanodīkṣeta bāhubhyā̍nadyādinataret | 77 || adhitiṣṭhediti | dīrghamāyurjīvitumicchuḥ keśabhasmāsthikapālikāḥ kārpāsabījatuṣānnādhirohet | 78 || nasaṃviśediti | patitacāṇḍālapulkasālpabuddhigarhitānyātrasāyibhiḥ grāmāntaranivāsibhirapi kāryārthamekapradeśe muhūrtapi nāsīteti | nādhārmikevasedgrāme ityādibhyobhedaḥpatitādyaśca daśamaikādaśādhyāyevakṣyante |

7.1.4

79 || naśūdrāyeti | mantriratnadharmasyapṛthagupadeśāt dṛṣṭopakārakocchiṣṭahaviṣkṛtasāhacaryānna vā dṛṣṭārthahitopadeśaṃśūdrasya nakuryāt | ucchiṣṭaṃvādāmaśūdrāya na deyaṃ yatodāsaviṣaye ucchiṣṭamannaṃdāṃtavyamiti vakṣyati | yattu dvijocchiṣṭaṃtubhojanamiti sabhakturupadeśonadātustathāhavirarthayaccapuroḍāśādi tasyadevānnāni havīṃṣi cetipratiṣedhamuktatvāttaccheṣasya haviḥśeṣaṃcayadvartan | dvijātīnāṃbhakṣyatāṃvakṣyatyataśca tadviśeṣībhūtaṃśūdrāyanadeyaṃ | tathedamidamadṛṣṭārthaṃtvayākartavyamitiśūdrasya dharmanopadiśet || vrataṃ cāsya prāyaścittaṃsākṣānnopadiśettathā cātyantadhārmikaśūdraviṣayepyaṅgirāḥ || tathāśūdraṃsamāsādya sadādharma puraḥsaraṃ | antarābrāhmaṇaṃkṛtvāprāyaścittaṃsamādiśediti brāhmaṇopadeśapraṇālikayā prāyaścittadānamāha nasākṣāditi | 80 || yaiti | yasmādyaḥśūdrasya dharmavrate upadiśati sabrāhmaṇaḥ pāpotpattinimittabhūtena tenaiva śūdreṇa sahātimahattvādasaṃvṛttārukhyaṃtamondhakāraṃpraviśati | patraikai makṛte dvayoḥ phalathnaṃprāyaścittagauravārtham | 81 || nasaṃhatābhyāmiti | saṃśliṣṭābhyāṃpāṇibhyāṃtvaśirona kaṇḍūyet | saṃhata vacanādasaṃhatābhyāṃnaniṣedhaḥ evaṃśca sarvatra vyāvartya jñeyam | ucchiṣṭahastādinā yena kenacidapi śirona spṛśet || śirasā vinā ca nityanaimittika snāne na kuryāt | dṛṣṭārthe tvaniṣedhaḥ snānavidhināsyaikavākyatvāt | 82 || keśagrahanāniti| keśagrahaṇaprahārau kopena mūrdhani na kuryāt | saśiraskaḥ snātastailena kiṃcidapyaṅgaṃnaspṛśet |

7.1.5

83 || narājñaiti | rājñopatye jātiyahaṇamiti kṣatriyaeva rājanyaucyate tasya saṃtatirapatyaṃviśeṣavacanāt kṣatriyaeva rājanyaprasūtirnarājanyaprasūtirarājanyaprasūtirakṣatriyastasmādakṣatriyādrājñaḥ prakaraṇādanāpadi na pratigṛhṇīyāt | tathā saunikatailikamadyavaṇijāṃpaṇyastrīvyavahāreṇa ca jīvatāṃpratigṛhṇīyāt | 84 || daśasūnāsamamiti | daśadhvajasamāveśyādaśaveśyāsmonnṛpaḥ|| sūnā āghātanasthānaṃ daśasusūnāsu yāvānsaunikasya doṣastāvrān cakrarvārtani tailike | daśasu ca tailakeṣu yāvāṃstāvāndhvajini | madyavaṇiji daśasu dhvajiṣu yāvāṃstāvānveśavati | daśasu veśavatūsuyāvāṃstāvānnṛpe | evaṃcottarottaranindātiśayadarśanenāpadi pūrvadātṛsasadbhāve uttaraḥparihaṇīyaḥ evaṃ coktakalanayā | 85 || daśasūnāsahasrāṇīti | daśasūnāsahasrāṇi yaḥ saunikaḥ svārthe vyāpārayati tena tulyorājā manvādibhiḥ smṛto'tastatsaṃbandhī pratiyahonarakapātahetutvāt bhīṣaṇīyaḥ| 86 || kṣatriyasyāpi ca yadveti | kṛpaṇasya śāstrātikramavārtinaḥ rājñoyaḥ pratigrahaṃkaroti saimān vakṣyamāṇān narakān yātanāsthānāni krameṇa prāpnoti | 87 || tāmisramiti | saṃjīvanamiti | lohaśaṅkūmṛcīśāmiti |

7.1.6

manuvartate | tatrāndhakārarūpastāmisronibiḍāndhakārātmakāndhatāmisromahārauravarauravau mahākalakalakalakālasūtrākhayonarakoyatra sarpairbādhaḥ | mahānarakoyatra mahatī sarvaprakārāpīḍā | saṃjīvanaṃyatra bahuśaḥ jīvyā...yante | mahāvīciryatra mahākallolairnīyate | tapano'gnyādisantāpātmakaḥ | saṃpratāpanaḥ kuṃbhīpākaḥ | saṃghātotyantasaṃbṛte pradeśe bahūnāmavasthānam | kākolaṃyatra kākairbhakṣyante | kuḍmalaṃyatra rajjubhiḥ pīḍanam | pūtimṛttikaḥ purīṣagandhamṛttikaḥ | lohaśaṅkaḥsūcībhedanaṃyatra | ṛcīṣaṃviṣapavanaprakṣepoyatra | panthāyatrāvyate | śālmaloyatra śālmalikaṇṭakaistudyate | nadīyatranadyāpahiyate | asipatravanaṃyatra karapatrairvidāryate | lohacārakoyatra nigaḍabandhaḥ | 88 | 89 | 90 || etadviti | etat rājapratigrahaphalaśāstrajñāvedādhyāyinobrāhmaṇājānantaḥ paralokaduḥkha|bhāvāthinorājodhanaṃnapratigṛhṇanti | 91 || brāhmaiti | rātreḥ paścime muhūrte pratibudhyeta | tatodharmārthānitaretarāvirodhyenārjanāthaivicārayettathāhmamārthatanmūlabhūtaṃkāyakleśamiyatā kāryakleśena iyān dharmovārjyataityevaṃvintayet vedasya ca kaḥ paramārthiko'rthaḥ syādityevaṃ tamapicintayet | 92 || utthāyeti | tatauṣaḥkāleśayanādutthāya sati saṃbhave mehanādi kṛtvā kṛtavakṣyamāṇaśaucaḥ saṃyatamanāukte kāle pūrvāpare sandhyearkadarśanādāpūrdhvamapi japaṃkurvannuditahomī vartatānuditahomyapi homaṃkṛtvā cāsīta | āyurādidīrghasandhyāphalavidhānārthamidaṃpunaḥsaṃdhyābhidhānam |

7.1.7

93 || tathācāha ṛṣayaiti | prajāṃmiti | yasmādṛṣayodīrghasandhyānuṣṭhānāddīrghamāyuḥ prajñāvantaśca yaśaḥ svargātāśca kīrtimadhyayanādisaṃpattīśca prāptavantaḥ tasmādetatkāmena dīrghasandhyānuṣṭhānaṃkartavyam | 94|| śrāvaṇyāmiti | śrāvaṇasya bhādrapadasya vā paurṇamāsyāṃ upākarmākhyaṃgṛhyoktavidhānena kṛtvā tataḥ sārdhāṃścaturomāsān brāhmaṇoyanavān vedānadhīyīta | 95 || puṣyaiti | yena śrāvaṇyāmupākarmakṛtaṃtaddhijño'rdhapañcameṣumāseṣu pauṣamāsetupuṣyanakṣatre grāmādvahirniṣkramyachandasāmutsargārakhyaṃgṛhyoktaṃkarma kuryādyena prauṣṭhapadyāṃkṛtaṃsamāpyaśuklapakṣasya prathamehani prāpte pūrvāhne vā kuryāt | 96 || yathāśāstramiti | evamuktaśāstrānatikrameṇa chandasāmutsargākhyaṃkarma grāmādvahiḥ kṛtvā tataubhayatohanī pakṣāviva yasyāmadhyavartinyārātryāstāṃrātritamevakamahorātramanadhyāyaṃ kuryāt | 97 || ataiti | utsargānadhyāyādūrdhvaśuklapakṣeṣu saṃyamavān vedānadhīyīta kṛṣṇapakṣe tu vedāṅgāni vyākaraṇādīni niyamitaḥpaṭhet | 98 || nāvispaṣṭamiti | sarvadāvispaṣṭamavyaktānapaṭhet tathāśūdrajanasaṃnidhaunādhīyīta tathā suptotthito narātreḥpaścime bhāge vedānadhītya śrāntaḥ san punaḥsupyāt | 99 || yathoditeneti | adhyāpakasya karmāntaravyagratvamātmanaśca bahuvednehasāpattadabhāve pūrvoktavidhinā dvijoyanavān sarvadā gāyatryādichandoyuktamṛksāmārakhyaṃbrahmapaṭhettathānnahmabrāhmaṇaṃ gāyatryādichandoyuktamattamiśraṃyajurvedākhyaṃmantrabrāhmaṇayormiśrapāṭhādvailakṣaṇye satyaṃpṛthagnirdeśaḥ |

7.1.8

100 || imānīti | pūrvoktavidhānenādhīyānaḥ śiṣyāṃścādhyāpayan vakṣyamāṇānanadhyāyān sarvadā varjayet | 101 || karṇaśrāvaiti | karṇābhyāmevaśravaṇopapatteratiśayavivakṣayā karṇaśrāvaityuktaṃtena rātrāvatiśabdavati vāyau divā ca rajaḥsamāharaṇasamarthe vātyetauvarṣākāle tāvatkālikāvanadhyāyāvadhyayanavidhijñāḥkathayanti | 102 || vidyutstanitavarṣeṣviti | vidyudrājitavarṣeṣu yugapadupasthiteṣu mahatāṃcadivyajyotirviśeṣeṇapunaḥsthānattvapātesatyeteṣu nimittakālādārabhyāparedyuryāvattasaevakālastāvatprakṛtāsuvarṣāsvanadhyāyaṃmanurāha | 103 || etāniti | etānvidyudādīn juhuṣayā prakaṭīkṛtāntriṣu sandhyā lakṣaṇeṣu kāleṣu yadopajātān jānīyāttadānadhyāyaṃ kuryānna sarvadā varṣāsu | etadutpāte tathā varṣābhyo'nyatrābhradarśane satyanadhyāyaḥ | 104 || nirghāṃtaiti | aṃtarikṣautpātadhvanau bhūkampe ādityādīnāṃparivepaṇe satyṛtūtāvapi varṣātsvapi | api śabdādanyadāpyākālikānanadhyāyān jānīyāt | 105 || prāduṣkṛteṣviti | asitabhasmatayā prakaṭīkaraṇavelāyāṃ sandhyākāle vidyudgārjitaśabdāveva yadā bhavato na varṣatadā yāvajjyoti rdhyāyonākālikaṃdivādityo jyotirātrau tārakā ataḥ pūrvasandhyāyāmetadutpāte divaivānadhyāyaḥ | tpāterātrāveva śeṣeṣu ca punarvarṣārūyetṛtīyaupajāte yathā divā tathā rātrāvapyanadhyāyaityuktānuvādaḥ |

7.1.9

106 || nityānadhyāyaiti | dharmātiśayārthināṃgrāmanagarayoḥ sarvadānadhyāyaḥ syāt | kutsitagandhecasarvasminnupalabhyamāne'nadhyāyaḥ | asminnanadhyāyaprakaraṇe nityaśabdādīnāṃkacitkacidbhāvāttatra tatra nityatvamanyatra vikalpaḥ sacadharmanaipuṇavidyānaipuṇakāmabhedena vyavasthito jñeyaḥ dvividhāhyadhyetārodharmanaipuṇakāmāvidyānaipuṇakāmāśca tatra ye 0 svīkṛtaprāyavedāḥ kevalaniyamaPathananuṣṭhānajanyamadṛṣṭātiśayaṃ arthayante te dharmanaipuṇakāmāsteṣāṃ aśeṣānadhyāyādaraṇam | ye punaḥ prathamādhyetāraste vidyātiśayārthinaeṣāṃnityatvaliṅgavyatiriktānadhyāyādararṇānāsti | 107 || upāntargataśavaiti | vidyamānaśave vṛṣalasya cādhārmikasya ca saṃnidhau na śūdrajainasaṃnidhau iti śūdrasyoktatvāna rodane ca | janānāṃ kāryārtha mekatra sannidhāne satyanadhyāyaḥ | 108 || udakaiti | jalamadhye madhyame ca praharadvaye mahāniśākhye || mahāniśācavijñeyāmavyasthaṃpraharadvayaṃ || itidevalasmaraṇāt mūtrapurīṣakāle ca prāgācamanāducchiṣṭaḥ śrāddhabhuk nimantraṇāt prabhṛti śrāddhabhojanāhorātraṃyāvanmanasāpi vedasya nasmaret | 109 || pratigṛhyeti | śāstravidbrāhmaṇonavaśrāddhe ca nimantraṇamurarīkṛtya nṛpasya ca putrajanmādau rāhuṇāvārkendvorgrase sati tryahaṃ vedaṃ nādhīyīta | 110 || tryahādūrdhvamapi vā yāvaditi | yāvadekoddeśena nimantritasya śāstravidobrāhmaṇasya śrāddhagatasaktūcandanādigandhalepau gātre bhavataḥ tāvadvedaṃnādhīyīta | tryahādhikavaikalpikamidam | 111 || śayānaiti | śayyotsṛṣṭāṅgaprasāritapādaḥ pādāropitapādauvā paryastikāṃca kṛtvā māṃsamāśaucānnaṃca bhuktvā nādhīyīta |

7.1.10

112 || nīhāraiti | dhūmikāryābāṇaśabde sandhyayoramāvāsyācaturdaśīpaurṇamāsyaṣṭamīṣuca nādhīyītāṣṭakānāmuttaratrābhidhānādihāmāvāsyāda sāhacaryāṣṭakāgrahaṇamaṣṭamyartham | 113 || yasmāt amāvāsyeti | amāvāsyā guruṃhanti śiṣyaṃca caturdaśī hanti vedaṃcāṣṭamīpaurṇamāsyau vismārayataḥ | tasmādetāsu nityamadhyayanaṃpariharet | 114 || pāṃsuvarṣaiti | rajovarṣedigdāhe ca yatra jvalitāiva diśolakṣyante | śṛgālaśvakharavirute paṅktyākāreṇa copaviśya dvijo na paṭhet | 115 || nādhīyīteti | śmaśāne sarvataḥ śayyāpātānnādhīyītetyāpastaṃbasmaraṇāt | tathāvidhaśmaśānasamīpagoṣṭhayośca strīsaṃprayogaprāvṛtaṃcavāsaḥ prāvṛtya śrāddhārthaṃcārutānnādyarthavipratigṛhyanādhīyīta | 116 || prāṇīti | gohiraṇyādi yatkiṃcit śrāddhārthaṃtat spṛṣṭvāpyanadhyāyaḥ | kimuta pratigṛhya yasmātpāṇirevāsyamastreti pāṇyāsyobrāhmaṇaḥ | 117 || caurairiti | caurairupaplute grāme agnidāhakṛte ca bhaye divyāntarikṣabhaumeṣu cāścaryarupeṣu utpāteṣu rudhiravarṣaṇādiṣvākālikamanadhyāyaṃjānīyāt | 118 || upākarmaṇīti | upākarmotsargākhyayorgṛhyoktakarmaṇoḥ kṛtayostrirātramadhyayanena kṣapaṇaṃsmṛtam | tatrotsarge pakṣiṇyahorātrābhyāṃ uktābhyāṃsahānenavikalyaḥ | ūrdhvamāgrahāyaṇyāḥ kṛṣṇapakṣāṣṭamīṣu tisṛṣu catasṛṣu vāhorātramanadhyāyaḥ | paurṇamāsyaṣṭakāsvapi siddhe punarvacanaṃkālamātrasadbhāvepyaṣṭakāsvahorātramevānadhyāyoṣṭamīṣu punaḥ yāvadaṣṭamītyevaṃ arthatathā ca tatrāṣṭakāsunādhīyītetyuktamiha punaraṣṭakāsūtvahorātramiti | yattu punarvacanaṃnityārthamityāhustadasannavāpyamāvāsyā guruṃhantīti arthavā-

7.1.11

sya samarthitatvāt | ṛtvanteṣucāhorātramanadhyāyaḥ | 119 || nādhīyīteti | aśvavṛkṣahastinaurathoparapradeśacchogandhyādibhiryānena ca gacchannādhīyīta | 120 || navivāiiti | vyākrośāyāṃ parasparasyāṃ daṇḍādaṇḍi vā yadotpannaṃbhavatyapravṛttayuddhāyāṃvā senāyāmapravṛttayuddhe vā sthito bhojanasamanantaraṃca | yāvadārdrapāṇiritivasiṣṭhasmaraṇāt | aparedyuścājīrṇe vamitvā cānnāni śuktakevodgārenādhīyīta | 121 || atithīmiti | atithirabhyetyevaṃyāvadananujñāpitovāyau cādhyayanaśrameṇātikupyati | rudhireṇa ca śarīrācchrute śastreṇacārudhirotpādanāpikṣatautpannenādhīyīta | 122 || sāmadhvanāviti | sāmadhvanau śrūyamāṇe ṛgyajuṣorna kadācidapyadhyayanaṃkuryāt | tathāvedaṃsamāpyāraṇyakākhyaṃca vedaikadeśaṃ adhītatya tasmin ahorātre anyat nādhīyīta | 123 || ṛgvedaiti | devādevatāyasyāsau devadaivatyaṛgvedaḥ | manuṣyadevatākatvāt yajurvedomānuṣaḥ | sāmavedaḥpitṛdevatākaḥsmṛtaḥ pitryaṃkarmakṛtyācamanyante | tasmāttasyāśucirivadhvaniratastasmin śrūyamāṇe ṛgyajuṣīnādhyeyeitipūrvavidhyarthavādaḥ | 124 || etadviti | etaddevapitṛmanuṣyādaudaivatvātkathaṃvedatrayasyanānāśāstrajñāṛgyajuḥsāmātmikāyā ṛyyāḥ sārabhūtaṃpraṇavavyāhṛtisāvitryākhyaṃpratyahaṃ praṇavavyāhṛtisāvitryātmakena dvitīyādhyāyoktakrameṇa prathamamabhyasyapaścādvedamadhīyate || yathānadhyāyeṣvanādhyayanamevaṃpraṇavādyabhāsaṃvinādhyeyamityatadarthasyehapunarvacanaṃ |

7.1.12

125|| paśumaṇḍūkamārjāraśvasarpanakulārakhubhiriti | śiṣyopādhyāyayoradhīyānayorgavādikapaśumaṇḍūkabiḍālaśvasarpanakulamūṣakairmadhyagamanekṛtesatyahorātramanadhyāyaṃ jānī yāt | vidyānaipuṇyakāmaṃmatipūrvoktānadhyāyavikalpārthamāha | 126|| dvāviti | adhyayanabhūmimaśuddhāmātmānaṃcāśucimapekṣya. dvauvānadhyāyau tāvevaprayatnena nityaṃdvijovarjayet | tābhyāṃcchotriyatranityagrahaṇamarthavādādittvānityatvaṃliṅgamastitānapinityameva varjayet anyatratuvikalpaḥ | 127 || amāvāsyāmiti | amāvāsyādiṣu snātakodvijaḥṛtāvapi nityaṃstriyaṃnopeyāt | parvavarjaṃvrajeccaināmityanenapaunaruktyaṃtatraivaparihṛtaṃ | snātakavrataprāyaścitttāṃgatvenāsyehābhidhānam | 128|| nasnānamiti | bhuktānityāṃdyādṛcchikaṃca snānaṃna kuryānnaimittikaṃpunaḥmuhūrttamapi śaktiviṣaye nāmamattaḥsyādityāpastambasmaraṇānniṣidhyate | tathā vyādhitonaimittikamapisnānaṃnakuryādapitu yathāsaṃbhavaṃmantravanmārjanahiraṇyodakābhyukṣaṇagosparśanādīn snānapratinidhīn ṣaṭparivarttanaṃkuryāt || mahāniśāṃtuvijñeyāmadhyasthaṃpraharadvayaṃ | tasyāṃsnānaṃnakurvītakāmyaṃnaimittikādṛte itidevalasmaraṇāt | tatra na snāyāt | bahuvāsaskaścasatataṃnasnāyānnaimittikatvaniṣedhaḥ | gādhāgādhayahādyākīrṇatayāvā'jñātejalādhārenasnāyāt | 129 || devatānāmiti | devatānāṃcitrapustakādikṛtānāṃ | guroḥpitrādeḥ nṛpateḥ snātakācāryasya ca prādhānyādguroḥpṛthagupadiṣṭasyakapilasya yajñārthaṃkṛtadīkṣasyecchātaḥchāyāṃ nākramet | 130 || madhyaṃdinaiti | madhyāhnārdharātrasandhyāsu samāṃsaṃca śrāddhaṃbhuktvā catuṣpathe ciraṃnatiṣṭhen |

7.1.13

131 || urttanamiti | uddharttanasnānodakamūtrapurīṣarudhiraśleṣmavāntānīcchātonākrāmenniṣṭyūtaṃcatāmbūlādyaṃśleṣmarūpamapi | 132 || vairiṇamiti | śatruṃ [taṃ] nmitrādharmaśīlacausparadārānnopaseveta | corasyātyantakutsitatvādadhārmikānnapṛthaggrahaṇaṃ | śatrusevanādau 'ca yadyapi dṛṣṭaevadoṣastathāpi śāstraniṣedhasāmarthyādṛṣṭopibhavatītyavasīyate | evamanyatrāpivijñeyaṃ | 133 || nahīdṛśamiti | yasmātpuṃsaevaṃvidhamāyuḥkṣayakaraṃloke anyaṃnakiṃcidasti yādṛkulokeparadāragamanaṃtasmādetannakāryaṃ | 134 || kṣatriyaṃcaiveti |

7.135.137

detattrayamavajñātaṃpuruṣaṃvināśayati kṣatriyasrpaudṛṣṭaśaktyā brāhmaṇastvabhicārādinā tasmātpraśastabuddhiretatraya[...] tiraskuryāt |
|| satyamiti | kena citpṛṣṭaḥ san satyamevabrūyāt | satyamapiyaṃcānyapṛṣṭopi putrajanmādikathayet | apriyaṃpunaḥsatyamapibandhuviyogādinavadedapitusatyāṃgatotūṣṇīmāsīta | priyamapicāsatyaṃnābhibrūyādityeṣanityodharmaḥ |

7.135.138

|| bhadramiti | abhadraṃbhadramiti gautamasmaraṇādiha vṛttaśāstrātyuktaṃ | tatrādhyāhāreṇa vyākhyeyamakalyāṇarūpaṃyattadbhadraṃkalyāṇaṃśreyaityevamādibhiḥ śabdairiti karaṇasyaprakārārthakatvāt brūyādbha dramityanenaiva vā śabdena tadvādanimittau vairakalahau cāsamarthenāpi saha naiva kuryāt |

7.135.139

|| nātikalpamiti | uṣapradoṣayoratimadhyāhne ca jāte avijñātena puruṣeṇa śūdraiścādhvānaṃna gacchet | naikaḥpapadyetādhvāna mityukrepīhaikaditi punarvacanaṃ prāyaścittaviśeṣārthaṃ |

7.135.140

|| hīnāṅgānīti | hīnāṅgādhikāṅgamūrkhātivṛddhavirūpadaridravaidhaveyādīn kāṇādiśabdāhānādinā nopahaset |

7.135.141

|| naspṛśediti | āṃcamanācahraubrāhmaṇohastādinā gobrāhmaṇānagnīn na spṛśettathā'śuciḥsannānāturodyulokagatamādityādijyotiḥsamūhaṃ api napaśyet |

7.135.142

|| spṛṣṭveti | aśuciḥsangavādīnspṛṣṭvā'dbhiḥprāṇāyatanāni cakṣurādīnyaṅgāni ca sarvāṇi spṛśennābhimadbhirhastamadhyenaspṛśediti prakaraṇapaṭhitaṃprāyaścittaṃlāghavārthaṃ tatra hikriyamāṇe gavādisparśekartavyaṃsyāt |

7.135.143

|| anāturaiti | svasthaḥsan khāni chidrāṇi romāṇi ca pāyūpasthagatāni animirttaṃ na spṛśet |

7.135.144

|| maṅgalācārayuktaiti | abhipretasiddhirūpamaṅgalahetutvāt gorocanācandanādaumaṅgalepratyutthānādau ācāre yatnavānśraddhātmāvaśīrūtajivhādīndriyaḥsyādanalasaścasan japahomau nityaṃkuryādatracācārādīnāmuktānāmapivinipātavinivṛttyarthaṃvivakṣayā punarabhidhānaṃ |

7.135.145

|| yathācāha maṅgalācārayuktānāmiti | maṅgalādyanuṣṭhānaśīlānāṃśūddhānāṃjapahomaparāyaṇānāṃdaivapuruṣakṛtaupadravona vidyate |

7.135.146

|| vedamevajapennityamiti| yasminyasminkāledṛṣṭārthakarmaparodhobhavati tatranityaṃvedamevānalasaḥsansaṃjapet | yasmāttaṃbrāhmaṇasya paraṃdharmamanvādayaāhustadanyastvamukhyodharmastairucyate | uktasyāpivedābhyāsasya yadarthaṃpunarabhidhānaṃtadāha |

7.135.147

|| vedābhyāseneti | nityaṃvedābhyāsaśaucatapo'hiṃsābhiḥ pūrvabhavasya janmasmarati |

7.135.148

|| tataḥkimataāha pūrvikāmiti | pūrvajātiṃsvāṃsmaranīdagyavedābhyāsoyenajanmajantaraṃsmaryataiti matvā bhūyovedābhyāsamevakaroti tena cānavaratamācāryamāṇo vedārthīyavabodhārthajñāne sati brahmaprāptyāparamātmarūpamakṣayaṃsukhaṃprāmoti |

7.135.149

|| sāvitrāniti | savitṛdevatākān aniṣṭanivṛttyarthāṃścahomān pakṣasaṃdhiṣvāmāvāsyādiṣu cājyaṃ havirnādeśaitisūtrakārasmaraṇāt ājyena nityaṃkuryāttathāṣṭakākhyenakarmaṇā aṣṭakāpañcādbhāvinīṣuca navamīṣu anvaṣṭakākhyenakarmaṇī pramītānpitrādīṃstarpayet |

7.135.150

|| dūraditi | kṣipraṃgatvā kṣepamātraṃśarasyeti purāṇāsmaraṇādevaṃvidhādṛṣṭahrasya dūrānmūtrapurīṣapādadhāvanodakocchiṣṭapariprekodakādyutsṛjet || |

7.135.151

|| maitramiti | maitraṃpāyuriti paśvaṅgasaṃstave pāyau mitrādevatākathanaśravaṇādihāpi abhedopacāreṇa maitraḥpāyustatrabhavautsarge sati śaucaṃ tathānulepanādi śarīrasaṃskāranityasnānadantadhāvanāñjanadevārcanāni pūrvāṇaevakurvī ta |

7.135.152

|| daivatānyabhigacche diti | daivatāni suvarṇamaṇyādikṛtāni dharmapradhānāṃśca brāhmaṇānūpālanasamarthaca rakṣādikaṃrakṣārthaṃguruṃścāpi pitrādīnamāvāsyādiṣu pakṣasaṃdhiṣucadraṣṭuṃgacchet |

7.135.153

|| abhivādayediti | gṛhāgatāñjāyāṃto'bhivādayet | teṣāṃcātmīyamāsanamupaveśanāthaidyāt | baddhāñjaliśnatatsamīpamāsīta | gacchataścapa || uktamapodamabhivādanādi vakṣyamāṇaphalābhidhitsayāpunarucyate |

7.135.154

|| śrutismṛtyuditamiti | myāṃsamyagukteṣvepu cādhyayanayāgādiṣvadṛṣṭatvena saṃbaṃrddhadharmasya mūlabhūtaṃsādhvācāramanalasaḥsan abhīkṣṇamanutiṣṭhet || yadarthamācārasyapunarvacanaṃtadāha ācārāditi | āyuriṣṭāpatyākṣayadhanānyācārāttadanuṣṭhānāllabhate duṣṭalakṣaṇaṃ ca priyabhāryāvināśasaṃsūcaṃkatilakādyācāroniṣphalīkarotītyācāraphalakathanaṃ | nacānityatāpattiḥsāvitrīsāramātropītyādinānityatvasya samarpitatvāt |

7.135.156

|| durācāraiti | yasmāddurācāraḥpuruṣolokeca garhitaḥsarvadāca duḥkhitovyādhitolpāyurbhavati tasmātsadācāreṇabhāvyaṃ |

7.135.159

157|| sarvalakṣaṇahīnaiti | yaḥsamyagācāravānśraddadhāno'kutsakaḥsaānānubāhutvādisarvapraśastalakṣaṇaśūnyopi varṣaśataṃjīvati | prathame'dhyāye śāstrastutyarthācārastutirihatvācāraphalasamarpaṇārthametat || |
158|| yadyatparavaśamiti | yadyatparāyattaṃ ayācitalābhādinā viśeṣadānādi karma tattadyatnatovarjayet | yadyatpunarātmādhīnaṃ|tvadhanaleśènāpi kenacitsvelābhaparopakārādinā tattat yatnena abhyaset |
|| yasmāt sarvamiti | yatparaprārthanādisaṃsāryaṃtatsarvaṃ duḥkhahetu yaccātmaikasādhanaṃtatsarvaṃsukhanimittamityetat saṃkṣepataḥsukhaduḥkhalakṣaṇaṃjānīyāt | aśiṣṭāpratiṣiddhaivaikalpikaṃvā |

7.135.160

|| yatkarmeti | yatkarmānutiṣṭhataḥpuṃsontarātmanaḥparitoṣobhavati tadyatnataḥkurvīta | ātmatuṣṭikaraṃ punarvarjayet |

7.135.161

|| ācāryaṃceti | ācāryamadhyāpayitāraṃcopanayanamātrakāriṇaṃlokavatpitaraṃmātaraṃguruṃ alpaṃvābahuvāyasyetyuktaṃ gobrāhmaṇataponiṣṭhāṃścātatāyinopirnahiṃsyādanyathā sāmānyahiṃsāniṣedhesatīdaṃpṛthakvacanaṃanarthakaṃ syāt |

7.135.162

|| nāstikyamiti | dveṣaṃstaṃbhaṃmavānaṃmarcakrodhaṃtaikṣṇyaṃcavarjayet || nāstyadṛṣṭamityevaṃbuddhitvaṃ vedadevatāgarhaṇaṃ mātsaryā'namratvaśrutādābhimānakrodhakrauryāṇivarjayet |

7.135.163

|| parasyeti | parasya daṇḍādinodgurye kuddhaśca sannātmanaḥputraśiṣyabhāryākanīyān sodaryabhrātṛdāsān vakṣyamāṇānavarjayitvā na prahāreṇa tānpunaranuśāsanārthaṃrajjvāveṇudalenavetyādi vakṣyamāṇaprakāreṇa tāḍayet |

7.135.164

|| brāhmaṇāyeti dvijātirapi hananecchayā brāhmaṇasyadaṇḍādyudyamyaiva varṣaśataṃtāmisrākhye narake paribhrāmyati |

7.135.167

165|| tāḍayitveti krodhena buddhipūrvatṛṇenāpi prahṛtyaikairviśatijanmāni pāpanimittāsuśvādiyoniṣu jāyate | ājātīrityāṅpādapūraṇaḥ |
166|| ayudhyamānasyeti | yuddhaṃvinā brāhmaṇaśarīratomauryātkṣadhiraṃnarautpādyaparaloke mahadduḥkhaṃmāpnoti |
|| śoṇitamiti | prahṛttanbrāhmaṇotpannaṃrudhiraṃkṣitipṛṣṭhātpratasaṃkhyākān rajaḥkaṇāṃnapiṃḍīkaroti tatsaṃkhyāni varṣāṇi rudhirasyotpādakaḥ paraloke śvādibhirbhakṣyate |

7.135.168

|| na kadāciditi | yataevaṃbrāhmaṇāvagoraṇādinābhavati tasmācchāstravinnakadācidapi brāhmaṇasya daṇḍādyudyacchennāpi taṃtṛṇenāpi hanyānna ca śarīrāt rudhiramutpādayet |

7.135.169

|| adhārmikaiti | yasmādyonaro'dharmācaraṇaśoloyasya vā'satyanaiva dhanaṃ tanprādhānyenavyavaharākhyaṃ sarvadā hiṃsānirataḥ saihalokepi na sukhaṃvardhate | tasmādetannakāryaṃ |

7.135.170

|| nasadinniti | yathādharmaśabdoyāgādau tajnyecātmasaṃskāre'dṛṣṭaprayogaeva dharmaśabdopi hiṃsādau tajnyecātmasaṃskārau dṛṣṭaprayogau tauadhārmikāṇāṃpāpānāmityevaṃvyākhyāyate | hiṃsādyadharmacaraṇaśīlānāṃtajjanyapāpākhyānāṃ asaṃskārayuktānāmiha loke rājopadravaṃkṣipraṃpaśyanparalokeca śāstradṛṣṭyā narakaṃpaśyan dharmānuṣṭhānenātmasaṃyamātiśaye satyatrasādaṃgacchannapi mano'dharmeṃ na niyojayet |

7.135.171

|| nātharmaiti | yathāgau vāhanadohādinā sadyolokephalati tathā adharmaścaritaḥsadyonaphalati | kiṃtvāhikaiḥśanaiḥkālāntareṇaphaladānonmukhībhavankarturmūlāni iva chinatti | kṛttamūlapādapavatkarttāraṃniranvayaṃnāśayati |

7.135.172

|| yadīti | yadihaśarīrevyādhyādyutpādanadvāreṇārthamaunaphalati tadā putrapautrarogādyudbhavamu-

7.191

bratakādibhyo dharmajñona dadyādityatiśayoktyā dravyānaṃtaradānaṃ niṣidhyate | natu vāridānam | pākhaṃḍyādilokasilivrattike dānaniṣedhastallakṣaṇavivakṣayeha punarucyate | avidvaddānaniṣedhaḥ punarvidvatsaṃbhave satyavidvaddānapratiṣedhārthaḥ | ataśrotriyāyaiva deyānītyetattavidvacchrotriyāsaṃbhave sati draṣṭavyam |
193 || yatheti | yathānimajjatoviplavaplavodātṛpratīcchakau || yathāśmamayena nāvādinā taraṃstenaiva saha narakentardhīyate evaṃdātṛpratigrahītārau mantrigrahaśāstrānabhijñāvanarhadānapratigrahakarttārau narakaṃprayātaḥ | dātākilapratigrahītṛpotāvataraṇamārgeṇa saṃsārārṇavapāramuttitīrṣuryadi vāliśatayoplave prakhyapratigrahītṛsamavalaṃbanamurarīkaroti tadā pratyuta tenaiva samamagādhodadhyantardānavedanāsaṃnihitamadhikatarāmarthāntaratayārthāntaraṃ adhikamapimajjata ityupamārthaḥ | atapastvanadhīyānaḥ pratigrahītṛprādhānyenoktamidaṃtu dātṛprādhānyenetyapaunaruktyaṃ aprasiddhādyanataḥ parihārārtham |
194|| baiḍālavratikādilakṣaṇamāha dharmadhvajīti | dharmaḥ cinhamivalokakhyāpanārthaṃprakāśadeśāvaraṇādyasya sadharmadhvajī | lubdhaḥ kṛpaṇaḥ cchādmikogūḍhapāpolokadaṃbhakovaṃcakohiṃsrohiṃsāśīlaḥ sarvābhisaṃdhakaḥ paraguṇāsahanatayā sarvāpekṣakaḥ saviḍālavratena caratīti baiḍālavratikobrāhmaṇo jñeyaḥ |
195||
adhodṛṣṭinaikṛtika iti | adhodṛṣṭirvinītatvakhyāpanārtham adhaeva nirīkṣyatenaikṛtikonaiṣṭhuryavyavahārī svārthasādhanatatparaḥ svārthasādhanatanniṣṭhaḥśaṭhaḥ parānanyopekṣakomithyāvinītaḥ kapaṭapraśrayavāna yaḥ savakavṛttenacarati iti bakavratadharobrāhmaṇaḥ |
196 || yadviti | yebrāhmaṇāvakavratabiḍālacinhayuktāstena pāpahetunā karmaṇāndhatāmisrākhye narake patanti |
197 || nadharmasyeti | pāpaṃkṛtvā dharmārthavratakhyāpanavyājena dhārmikoyamiti śraddhādimūrkhalokamohanaṃkurvan tenadharmavratavyājena pāpamavacchādya prāyaścittaṃ kuryāt |
198 || pretyeti | evaṃvidhābrāhmaṇājīvantomṛtāścātmasvarūpanirūpaṇaparairnindyante tacca vyājacaritaṃ vratairakṣāṃsigacchanti |
199 || aliṅgīti | abrahmacārī brahmacāryādiveṣeṇa yastadvṛttyājīvati satrahmacāryādīnāṃyattatpāpaṃtadātmanyāharati | śvādiyonau ca jāyate | tasmādetanna kartavyam |
200 || parakīyanipāneṣviti | parakīyapuṣkariṇyādiṣu na kadācidapi snāyāt | tatra snātvā tatpuṣkariṇyādiṣu yatpāpaṃkartustaccaturthāṃśena vakṣyamāṇena saṃbadhyate | dhārmikāṇāmapi saṃcitakṛtajanmāntarakṛtaṃduṣkṛtaṃbhavatyevāto na dhārmikanipānasnānena pāpābhāvaprasaṃgaḥ |
201 ||
yānaśayyāsanānīti | yānaśayyāsanāni rathakhaṭvāṃmaṃcakādīni kūpārāmagṛhāṇi ca parasyasaṃbaṃdhīni adattānyupabhuñjānasta tpāpasya caturthāṃśaṃprāpnoti atracaparakīyagrahaṇādadattagrahaṇācca sarvārthotsṛṣṭānujñātasnānenāstidoṣaḥ |
202 || nadīṣviti | nadīṣvakṛtakeṣu taḍāgeṣu saraḥsuca mahatsu udakādhāreṣu chidraśrotaḥsu ca sarvadāsnānaṃsamācaret anenaiva parakīyanipānavyāvṛttisiddhau ca pṛthagvacanaṃ tadātmotsṛṣṭānujñāteṣusnānābhyanujñānārthaṃtatrāpīha nityagrahaṇāt prathamaṃnadyādisnāne yatitavyaṃ | tadabhāve ātmīyādiṣu |
203 || yamāniti | hiṃsādayovarjanīyāyamāḥ sandhyādyanuṣṭhānādayaḥ kartavyāstatraḥ niyamāstatra gurulāghavajñoniyamalopenāpi sarvadā yamānanutiṣṭhet na yamatyāgena niyamānyasmātkevalāt kartavyarūpānanutiṣṭhan varjanīyān brahmahatyādīnavayaṃnnṛpatati niyamānuṣṭhānepyanadhikṛtobhavati | yathoktaṃgautikarmabhyohāniḥ patanamityetacca yamagauravakhyāpanārthamucyate na niyamaniṣedhārthaṃ | teṣāṃśāstreṇa kartavyata tattvāt |
204 ||

Linked texts (1)