Manava Dharmashastra 7: athacaturtho'dhyāyaḥ
Manuṭīkā 7
- Language
- Sanskrit
Contents
athacaturtho'dhyāyaḥ
7.p1
oṃ namaḥśivāya || || brahmacaryapūrvakaṃgṛhyāśramamanutiṣṭhatovakṣyamāṇāvṛttayobhavantītyetatpratipādayitumuktaṃ brahmacaryakālaṃ vakṣyamāṇaṃcagārhasthyakālamanuvaditumāha caturthamiti | vakṣyamāṇamāśramasamuccayapakṣamāśritobrāhmaṇaādyamāyuścaturbhāgāntrāk ṣaṭtriṃśadābdikaṃ ityādi viśeṣanodanādūnātiriktarmāpa gurukulaāsitvā tatodvitīyamāyuścaturthabhāgaṃ gṛhasthastuyadāpaśyedvalīpalitāmityādi vakṣyamāṇaviśeṣādūnādhikamapi kṛtabhāryogārhasthyamanutiṣṭhet | na cāsyaṃ kālasamarpaṇārthatvaṃyuktamaniyatatvena āyuposyasākāṃkṣatvāt |
7.p2
2|| yātrāmātraprasidhyarthamiti | śāstroktaiḥkarmabhirvakṣyamāṇairṛtādibhiraninditaiḥ śarīrakleśaparihāreṇa bhāryābharaṇanityānuṣṭhānapūrvakaṃ prāṇavṛttisamāptaparimāṇamarthasaṃgrahaṃkurvīta | nādhikamitiniyamaḥ |
7.p3
3 || kaistaiḥkarmabhirityataāha ṛtāmṛtābhyāmiti | ṛtādibhiranāpadi jīvennatvanāpadi kadācidapi sevayet |
7.p4
4 || ṛtādīniaprasiddhatvādvyākhyātumāha ṛtamiti | satyānṛtamiti | dhānyādikaṇoccayanaṃśiloñchayanaṃca satyatulyaphalatvāddṛtaṃvaktavyam | ayācitopanatamamṛtavanmukhahetutvāddṛtam | prārthitaṃpunarbhaikṣyaṃmaraṇakalpapīḍānubhavānmṛtam | karṣaṇaṃca bhūmibhūmiśayāṃścaiva hanti kāṣṭhamayomukhamiti bahūnāṃmaraṇanimittatvātprakarṣaṇamṛtam | vāṇijyañca satyāsatyavyavaharaṇasādhyatvātsatyānṛtaṃ tenāpi kṛṣivāṇijyecāsvayaṃkṛtekusīdaṃceti gautamasmaraṇāt | asvayaṃkṛtenajīvyante sevācadīnadṛṣṭisaṃdarśanādirūpatayā śvavṛttirityuktā tasmāttāṃprakṛtobrāhmaṇaḥparivarjayet |
7.p5
5 |
7.p6
6 || saca brāhmaṇaḥśaucasaṅkocadharmatāratamyāpekṣayā kuśīladhānyakaiti | koṣṭhakapramāṇadhānyādisaṃcayovāsyāt dvādaśāhamātraparyāptadhanaḥ | uṣṭrikāpramāṇadhānyādisaṅgrahovā ṣaḍahamātra paryāptadhanaḥ | tryahamātraparyāptamīhāyāṃceṣṭāyāṃbhavaṃdhānyādi yasya tathāvāsyāt | śvobhavaṃdhānyādiyasya nādyādhikadhanovāsyāt | evaṃyātrāmamātraprasiddhyarthaṃ nityasya sañcayasaṅkocadharmatāratamyāpekṣayāyamapavādaḥ |
7.p7
7 || caturṇāmiti | eṣāṃkuśūladhānyakādīnāṃcaturṇāṃmapibrāhmaṇānāṃgṛhasthānāṃmadhyādyaḥpaścātpaṭhitaḥsasapraśasyataroboddhavyotatosauvṛttisaṅkocasaṃyamadharmātiśayena svargādilīkajidbhavati |
7.p8
8 || ṣaṭkarmeti | eṣāṃgṛhasthānāṃmadhyātkaścidgṛhasthaḥparigrahabhūyastvavādyapekṣayā prāktanaṛtādikarmā bhavati | anyaḥpunaryājanādhyāpanapratigrahāṇāṃbrāhmaṇasyanoditatvādetaistribhirjīvituṃpravartate | aparaḥpunaḥpratigrahaḥ pratyavaraitivakṣyamāṇatvāt tatyāgena dvābhyāṃjājanādhyāpanābhyāṃjīvituṃpravartate | uktatrayāpekṣayā caturthaḥpunaradhyāpanena jīvati |
7.p9
9 || vartayanniti | śiloñchābhyāṃjīvannūktarmāntarāsaṃbhavesāyaṃprātahoṃmaniṣṭhaḥsan darśapūrṇamāsānaporvaṇākhyānayāgān kevalānasarvakālaṃ kuryān |
7.p10
10 || nalokamṛttaṃivartateti | jīvikārthaṃca vicitraparihāsādi na kadācidapi kuryādapintusvanoditatvenāpāpāṃśraddhāvartīdaṃbhādivyājaśūnyāṃ-
7.p11
brāhmaṇavṛttamanutiṣṭhet |
7.p12
11 || saṃtoṣamiti | yaḥsamaḥ svargādṛṣṭādṛṣṭasukhārthī sopyasaṃtuṣṭa haḥsantrātmakuṭaṃbanityānuṣṭhānamātraparyāptasaṃcayaeva dhane prakṛṣṭānivṛttimāśritya dhanārjanasaṃcayakuryāt | yasmāt bhavasamasvargādṛṣṭādṛṣṭasukhaṃ asaṃtoṣaḥpunardṛṣṭādṛṣṭaduḥkhasyamūlam |
7.p13
12 || ataiti | āsāṃmṛtādīnāṃmadhyādekatamayāvṛttyā kevalayā ṣaṭkarmekobhavatyeṣāmityādyuktavān vṛttyantarasahitayā vājīvan snātakobrāhmaṇaḥsvargāyuḥkhyātinimittānīmāni vakṣyamāṇāni vratānīdaṃmayā kartavyamidaṃnetyevaṃmanaḥsaṃkalpaviśeṣātmakāni sarvadā dhārayet | na ca phalāśravaṇepyeṣāmanityatāpattiretāvatāhainasā ayuktobhavatītiśrutau nityatvenāmnānāt |
7.p14
13 || vedoditamiti | śrautaṃvedoditaṃsmārtamapicavedamūlatvāddevoktaṃttvakaṃ yadyasyaca uditaṃkarma nityaṃ na kāmyaṃ tadanalasaḥsankuryāt yasmādyathāśakti kurvannityakaraṇātpāpakṣayānutpattiḥsyāt kāmyākaraṇāccāphalehetudharmābhāvesati śubhāśubhakāryābhāvānmokṣaṃprāmoti |
7.p15
14 || neti | 0nakalpamāneṣvartheṣviti | gītādinārthānnārjayet | nāpyayījyayājanādinā nacāvaśyakartavyasamartheṣu dhaneṣu satsu nāpyātmakuṭuṃbadharmāvasādepi upāyāntarasaṃbhave sati jātikarmaduṣṭādupāyāntarābhāve vāpadyasatpratiyahaṃvakṣyati |
7.p16
15 || indriyārtheṣviti | cakṣurādi yāhyeṣu rūpādiṣu sarveṣūpabhogahetoḥsaṅgaṃnakuryāt | apratiṣiddhānāmapicaiteṣāṃcadāragamanādīnāmatiśayaprasaṅgamasthiratvādiradoṣasaṃbhāvanayā manasā samyak nivartayet |
7.p17
16|| sarvāniti | yathātathāpiyatnastviti | yenakenacidupāyainātmādīn bibhradvedādhyayanaviruddhānamatiṣiddhānapi viṣayopabhogādīnarthān parityajet | yasmātsābrāhmaṇasyakṛtakṛtyatā yatsvādhyāyaparatvam |
7.p18
17 || vayasaṃiti | vayasonṣṭhānasyadhanasyaśrutasya kulasya ānurūpyeṇa veṣakathābuddhīrācaran lokevyavaharet | tadyathā snānasraganulepanādikaraṃṇatrigarvānusāriṇīca vāṅmanasītyevaṃkarmādiṣvapi yojyaṃm |
7.p19
18 || buddhivṛddhikarāṇīti | vedāviruddhanyāyaśāstrādīni kṣipraṃbuddhipāṭavajanakāni dhanārthāni cauśanasyādīni hitāni ca dṛṣṭopakārakādīnyāyurvedādīni anavagataśabdārthaparyāyakathanena vedārthabodhakānnigamākhyāngranthānnityaṃparyālocayet |
7.p20
19 || yatheti | yasmādyāvatpuruṣaḥśāstraṃsamyakkvivinakti tāvattadviśeṣeṇa jānāti śāstrāntaraviṣayamapi cāsya vijñānamujjvalaṃbhavati |
7.p21
20|| ṛṣiyajñamiti | svādhyāyādīnyathāśakti na parityajediti uktapraśvayajñābhidhānaṃvakṣyamāṇendriyasaṃpāyatvakathanārtham |
7.p22
21|| etāniti | bāhyābhyantarayajñopadeśakaśāstrajñāḥkecinmanuṣyāḥ jñānabalānvityānuṣṭhānārthamapyupa ratadhanaceṣṭāetānmahāyājñānindriyeṣveva sarvakālaṃ saṃpādayaṃtīndriyāṇyagnyātithyādirūpatayā tatsaṅgamaṃvāgāhutyādirūpatvena bhāvayantitvaitānsaṃpādayanti |
7.p23
22 || vācīti | anyepunarvāciṃprāṇākhyeca vāyāvakṣayaphalāṃyajñasaṃpattimanmamānāabhidhānakāle vāgagnauprāṇāhutiṃjuhvati tūṣṇīṃbhāvakāle ca prāṇāgnau vāgāhutiṃjuvhatyevamanavarataṃbhāvayantaāsate | tathācakauṣītakirahasyabrāhmaṇam || yāvadvaipuruṣobhāṣate natāvatprāṇituṃśaknoti prāṇaṃ tadāvāci juhoti yāvadvaipuruṣaḥprāṇiti natāvadbhāṣituṃśaknoti vācaṃ tadāprāṇejuhoti eteananteamṛteāhutījāyatsvapaṃścasaṃtataṃ juhotyathayāanyāāhutayontavatyastāḥ karmamamyohibhavantyevaṃtadvatsaitatpūrvevidvāṃsomihotraṃjuhavāṃcakruriti |
7.p24
23 || jñāneneti | apare punarṣiepāṃyajñānāṃvidvānūyajate vidvānyājāyatītyevamabodhamūlamanuṣṭhānaṃjñānacakṣuṣā śāstreṇapaśyantovijñānabaledānyajñānetadviṣayasamyagavabodheneva yāvajjīvaṃsaṃpādayanti |
7.p25
vaivaṃvidvānetatkarmakurute yovai tadevaṃvedetibrāhmaṇam |
7.p26
24 || agnihotraṃceti | uditahomipakṣedinādau naṃkuryāttathā anuditahomipakṣerātryādau rātryanteca homaṃkuryāt | tathākṛṣṇapakṣānte darśārūyena karmaṇā śuklapakṣāntepaurṇamāsāruyenayajate |
7.p27
25|| sasyāntaiti | prāksaṃcitadhānyādikṣaye yadāvarṣasyanūnaṃ syāttathāgrayaṇenayajeta śaradinavānnānitisūtrakāravacanādvidyamānadhānyopi cāgrayaṇena yajeta | ṛtuḥsaṃvatsaraityasmindarśanenacaturṣucaturṣumāseṣvṛtvante'dhvaraiḥ cāturmāsākhyaiḥ karmabhiryajeta | paśubandhāruyenakarmaṇā uttarāyaṇadakṣiṇāyanādau yajeta| varṣāntecajyotiṣṭomādinā somayāgeneti |
7.p28
26|| neti| āhitāgnidvijodīrghāyurjīvitumicchurāyayaṇamakṛtvā navānnaṃpaśuyāgaṃvākṛtvā māṃsaṃnākṣoyāt |
7.p29
27|| naveneti | yasmānnavasasyena paśudānenacāniṣṭvā agnayonavānnamāṃsāni kāṃkṣiṇosyāgnyāhitasya prāṇānaiva bhakṣayitumicchanti | tasmādāyayaṇapaśuyāgau kartavyau |
7.p30
28 || āsanāśanaśayyābhiriti | āsanādanādibhiryathāśakti atithīnpūjayedityuktā''tithyanuvādomahāyājñaprasaṅgena vakṣyamāṇaḥpākhaṇḍyādiniṣedhārthaḥ |
7.p31
29 || tathācāha pākhaṇḍinaiti | raktāṃbarādiliṅgadhāriṇaḥparavṛttijīvanaratānbiḍālavṛttikānvakavṛttikānvakṣyamāṇalakṣaṇānaśaṭhānaśraddadhānānvedabāhyatarkavyavahāriṇovāṅmātreṇāpi pūjayediti pūjāpūrvakānnadānāniṣedhodānamātraṃtuśaktito'pacamānebhyodātavyamitivakṣyati |
7.p32
30 || vedavidyāvratasnātāniti | vedavidyāvratasnātānityanena vedasnātakavratasnātakavidyāvratasnātakatvenatriḥ prakārāapi snātakāgṛhyante | tathāhārītaḥ || samāpyavedamasamāpyavratāniyaḥsnāti saḥ vedasnātakaḥ | asamāpya vedaṃsamāpyavratāni yaḥ snātisavratasnātakaḥ | ubhayaṃsamāpyayaḥsnāti savidyāvratasnātakaḥ | ititāṃstathāsnātakagrahaṇena gṛhītānapyatiśayārthitvenapṛthaṅnirdiṣṭān śrotriyāngṛhasthānhavyakavyena pūjayedetadviparītāṃstuvarjayeditidaṃpākhaṇḍyādiniṣedhadārḍhyārtham | śrotriyādīnāṃpunarabhidhānaṃpūjāpūrvakamannaṃpākhaṇḍyādibhyonadeyam |
7.p33
31 || annamātraṃpunaḥ śaktitaiti | gṛhasthena pākarahitebhyaḥpākhaṇḍyādibhyoyathāśaktyā'nnaṃdeyaṃ svakuṭuṃbānurodhena vṛkṣaparyantebhyodohadādidānena saṃvibhāgaḥ kartavyaḥ |
7.p34
32 || rājataiti | snātakaḥ kṣudhāvasādaṃgacchan anyajātipratigrahasaṃbhavepi kṣatriyādrājñaḥ śāstrānuvartinoyājyaśiṣyābhyāṃvā prathamaṃlipseta natvānyasmādvijāterapi tadasaṃbhavepunaranyasmādvijātergṛhṇīyān anāpaddhitopāyāsaṃbhave punaḥ sarvataḥ pratigṛhṇīyādityādyāpaddharmaṃvakṣyati | rājñomahādhanatvādyājyāntevāsinoḥ sukṛtopakāratvādvidaṃprathamadhanagrahaṇaṃniyamyate | evaṃcānāpadi prathamarājayājyaśiṣyanyatiriktadhanagrahaṇaniṣedhārthamidaṃvacanamataevoktaṃnatvanyataiti yattu saṃsīdannitiliṅgādāpadviṣayatāmasyāhustadasatprakaraṇānna ca dhanābhāvamātramāpaducyate'pi tu dhanābhāve sati vihitopāyaparikṣayonmathā sadyaḥprakṣālakasyāpaddharmāvirbhāveyurāpadviṣaye cāsya na tvanyataiti | etatsarvataḥ pratigṛhṇīyādityanena virudhyeta | yattu || sīdadbhiḥ kupyamicchādbhirdhanaṃvā pṛthivīpatiryācyaḥ syāditi || tadāpatprakaraṇāt kṣatriyādrājñaḥ pratigrahārthamataevatatrapṛthivīpatigrahaṇaṃ iha tu rājanyagrahaṇam | evaṃ ca rājādidhanasaṃbhavesati |
7.p35
33 || neti | snātakobrāhmaṇovidvattāvānpratigrahasaṃbharvārājādidhanasaṃbhave sati kṣudhāvasādaṃ kadācit gacchenna ca saṃbhave sati jīrṇamalinavasanaḥsyāt |
7.p36
34 ||
7.p37
kṛttakeśanakhaśmaśruriti | lūnakeśanakhaśmaśruḥ śamavān śuklavāsāvāhyāntaraśaucopetovedābhyāsaśīlaoṃnirataḥ syāt |
7.p38
35 ||
7.p39
vegudaṇḍamudakasahitaṃkamaṇḍaluṃyajñopavītaṃdarbhamuṣṭhiṃrucirasauvarṇakuṇḍa t | yajñopavītaka maṇḍalyorabhrodhanaṃ bhaikṣacaryāmityanena ca gṛhasthādīnāmanuvṛttisiddhau snātakavratārthapunaryadgahaṇenema mapi na cocchiṣṭaḥ kvacidbrajedityevamādīnāṃpunargrahaṇaṃvijñeyam |
7.p40
36 ||
7.p41
udayāstamanarāhugrastodakamativibamadhyāhnavartinaṃ ādityaṃ kaṃsmiṃścidapi nekṣeta |
7.p42
37 ||
7.p43
vatsabandhanarajjuṃna laṅghayet | varṣati na dhāvennaśobhraṃgacchet | udake ca svapratibiṃbanekṣanetyevaṃniścayaḥ |
7.p44
38 ||
7.p45
prasthitaḥsanmakhopasthitānuddhatamṛdropayādikṛtadevatā brāhmaṇa ghṛtamākṣikacatuṣpathāśvatthādikhyātavṛkṣāndakṣiṇahastamārgeṇa kuryāt |
7.p46
39 ||
7.p47
kāmāttopi udakyāṃ yāyānāpyekaśayyāyāṃ tayā saha śayīta |
7.p48
40 ||
7.p49
yasmādrajasvalāṃstriyaṃpuṃsaḥ upagacchataḥ prājñāvīryādīni naśyanti tasmāttāṃnopeyāt |
7.p50
41 ||
7.p51
tāṃpunaḥ rajasvalāṃ gacchataḥ prajñādīni vardhante tasmāttāṃ vrajediti |
7.p52
42 ||
7.p53
bhāryayā saha nādyāt | yatpunarnityamāsyaṃśucistrīṇāṃ iti tatstriyaścaratisaṃsargetigautamasmaraṇāt ratikālaviṣayameva | : na cāpyenāṃbhuñjānāṃbhunvantīṃvāgunācāsyavikāśaṃkurvāṇāṃ prasrutacaraṇatvādina| vā'nyatragāvasthāṃpaśyet |
7.p54
43 ||
7.p55
tathātvenetrayorañjanadadatīṃ ghṛtābhyaktāṃnagnāṃcānyatra maithunādityāpastaṃbasmaraṇāt nekṣetāpatyaṃca prasuvatīṃvīryakāmotrāhmaṇona paśyet |
7.p56
44 ||
7.p57
ekavastronāśroyāt na ca kaupīnācchādanevinā snāyāt | mūtrapurīṣe ca mārgabhasmagoṣveṣu na kuryāt |
7.p58
45 ||
7.p59
tathā phālakṛṣṭe udake iṣṭikācite cābhyadhikaraṇe parvate devāṅgaṇe pipīlikāruṣṭe ca mṛtsaṃcaye ca na kadācitkuryāt |
7.p60
46 ||
7.p61
tathā saprāṇiṣu bileṣu na kāryanna vrajannasthito vā nāpi nadītīramāśritya kuryāt parvateśṛṅgevā parvatagrahaṇādeva ca parvatamastakaniṣedhasiddhau punarvacanaṃśṛṅgādanyatra parvate vikalpārthena ca tulyavikalpaḥ tathāvidhasvecchāsiddhatvātsāmānyapratiṣedhānarthakyaṃtasmādatyantārttasya parvate nadoṣo'nyadā tudoṣaitivyavasthitoyaṃ vikalpaḥ || |
7.p62
47 ||
7.p63
vāyvagnibrāhmaṇādityodakagāvalokayan nakadācinmūtrapurīṣotsargakuryāt | vāyośca sammukhībhāvovalokanam |
7.p64
48 ||
7.p65
kāṣṭhapatraloṣṭatṛṇairbhūmimantardhāya maunyucchiṣṭacāṇḍālādisparśanaprāyaścittarahitaḥ ācchāditagātraḥ prāvṛtaśirāmūtrapuroṣe kuryāt |
7.p66
49 ||
7.p67
mūtrapurīṣotsargadivāsandhyayoścottarābhimukhorātrau dakṣiṇābhimukhaḥ kuryāt |
7.p68
50 ||
7.p69
rātrāvahani vā chāyāyāṃtrātrāvandhakāre'hanivānīhārādyandhakāraeteṣu diṅmohe sati tathāca 'vāmvādikṛtaprāṇāvināśasaṃśayeṣu yatheṣṭamukhomūtrapurīṣe kuryāt |
7.p70
51 ||
7.p71
agnyādityasomāṃbhotrīhmaṇagovāyvabhimukhaṃmūtrapurīṣe kurvataḥ prajñānaśyataeva tannakartavyamiti vāgvagniprimityasya phalakathanaṃsomābhimukhaṃca ataeva niṣedhasiddhiḥ pūrvatrāpaṭhitatvāt |
7.p72
52 ||
7.p73
mukhavāyunāgniṃna dhamenna nagnāṃparayoṣitamīkṣetetigautamasmaraṇāt | matrādi agnau na nikṣipet | pādaunatatrapratāpayet |
7.p74
53 ||
7.p75
ghimadhasṭhānnasthāpayet | nāpyenamulaṅghayet | na ca pāddeśataḥ kuryātprāṇipīḍākaraṃnacācareta |
7.p76
54 || iti | sandhyākāle'śanagamanasvāpānnakuryāt | bhūmiṃsarvadā nakhādinā na likhet | mālāṃcaśirasaḥsvayaṃnāpanayet |
7.p77
55 || nākṣvediti | mūtrapurīṣaśleṣmāmedhyamlirudhiraviṣāṇyudake na kṣipet |
7.p78
56 || naikaḥsvapyāditi | uddasitagṛhe ekona śayīta | vittācyabhyadhikaṃsuptaṃca na prabodhayet | rajasvalyā saha saṃbhāṣaṇaṃna kuryāt | yajñaṃcākṛtavaraṇaṛtvik nagacchet | darśanāyartukāmamiti gautamaḥ |
7.p79
57 || agnyāgāraiti | agniśālāyāṃgavāṃgoṣṭhe nivāse brāhmaṇasamīpe svādhyāyabhojanakālyordakṣiṇaṃpāṇimābāhorvāsasa uddharet |
7.p80
58 || navārayediti | gāṃpibantīṃnanivartayennāpiparakoyakṣīrādipibantītasya kathayennaca dyuloke indradhanurdṛṣṭvā śāstrajñonyasya darśayeta |
7.p81
59 ||
7.1.1
adroheṇeti | vakṣyamāṇavṛttīnāṃmadhyādbhūtānupapīḍanena yājīvikāśiloñchādinā tadalābhelpopapīḍanena yācitādinā yā tāṃ āśritya bhāryādibharaṇanityānuṣṭhānasaṃpattausatyāṃviprojīvennacātrālpajighāṃsābhyanujñānaṃ hiṃsāyāniṣiddhatvāt | vipragrahaṇaṃkṣatriyādi vyudāsārtham tayāpijīvet | nādhārmikaiti | adharmabahulajanagrāmādau atyarthaṃvyādhibahule na vasedekaśvādhvānaṃna yāyāt | parvatecadīrghakālaṃna tiṣṭhet | 60|| naśūdrarājyaiti | śūdrarājyake deśe adhārmikajanaiśca bāhyataḥparivṛte śrutyādivāhyaliṅgadhāribhiścavaśīkṛte cāṇḍā lādibhiścopadrate na nivaset | 61 || nabhuñjīteti | udyatasnehaṃpiṇyākādi nabhuñjīta | tṛptiṃcanācaredatiprāta rdināntenabhuñjīta | sāyaṃ prātaśca natṛptaḥ syādapi tu ekasminkāle tṛptoparasminsākāṅkṣamaśrīyāt | 62 || nakurvīteti | dṛṣṭādṛṣṭānupakāraphalaṃvyāpāraṃnakuryāt | udakaṃcāñjalinā na pibet ūrvoścoparivinyasya modakāni na bhakṣayet | niṣprayojanaṃca kimetatsyāditikutūhalaparonakadācitsyāt | 63 || nanṛtyediti | aśāstritāni nṛtyagīta vāditrāṇi na kuryāt | pāṇināvāhuṃnnābhihanyāt | avyaktadantadhvaniṃ na kuryāt caharṣitaḥ san kharāvirārvanakuryāt | 64 || napādāviti | kāṃsyapātre na kadācidapi pādau prakṣālayettāmrarajatasuvarṇānāṃbhinnamabhinnaṃceti na doṣaiti paiṭhīnasismaraṇāt | tato'nyatrabhinnabhājane nābhibhuñjīta nāpicchekhotpādake | 65 || upānāhāviti | upānadvayayajñopavītābharaṇamālyakamaṇḍalūnyanyopayuktān nadhārayet |
7.1.2
66 || nāvinītairiti | aśvamaṃhiṣyādibhirgacyādivurvahanaviniyuktairadāntairbubhukṣāvyārtyāttibhinnaśṛṅgākṣikhuraiśchinnapucchairnayāyāt | 67 || vinītairiti | suśikṣitaiḥ punaḥ kṣipragāmibhirdevamaṇyādyāvartādiyuktaiḥ kakudādiśrṛtyaiḥ śoṇādivarṇasaṃpannaiḥ svākṛtibhiḥ pratodanātyarthaṃ anyathayan vrajet | 68 || bālātapaiti | prathamodgitādityātapaḥ śavadhūmamathapīṭhādyupaveśanāni varjyāni nakhalomāni cātmanā nacchindyāt dantaiśca nakhānnotpāṭayet | 69 || namulloṣṭamiti | nākāraṇaṃmṛlloṣṭaṃgṛhṇīyāttṛṇāni vā chindyādityāpastaṃbasmaraṇāt | nirnimittaṃmṛlloṣṭaṃnagṛhṇīyāt nakhaistṛṇaṃca chindyāt yataḥsvakarmaṇodṛṣṭamadṛṣṭaṃphalanotpadyate yaccāgāmini asukhāvahaṃtannakuryāt | 70 || loṣṭamardīti | loṣṭatṛṇanakhanāṃmardanacchedanakhādanakṛtsūcako'śuciścamanuṣyovināśaṃkṣipraṃyāti tasmādetāni na kartavyāni bhakṣaṇaśuci tvayorataevaniṣedhaḥ | 71 || navigṛdhyeti | sābhiniveśaṃkathāṃnakuryāddhāsañca bahirmālyaṃna dhārayet | gopṛṣṭhārohaṇena ca gamanaṃ paryāṇavyavadhānādi prakāreṇāpi dharmāpaham | 72 || advāreṇeti | prākārādyāvṛtaṃgrāmaṃgṛhaṃvā dvāravyatiriktapradeśena nātikramya praviśet || rātrauca vṛkṣatalāravasthānaṃdūrātparivarjayet | 73 || nākṣairiti | akṣādibhiḥ kelyarthamapi nakrīḍetātmanācopānahau pādvyatirekeṇa na gṛhṇīyāt | khaṭvāvyavasthitaśca na bhuñjītanāpi pā- trāvyavahitahastamannamāsane ca pātramavasthāpya bhuñjīta | 74 || sarvamiti| yatkiñcittilasaṃyuktamuktaṃ mitairkenādyāt | kaupīnācchādanarahitaścāsminlokenasupyāducchiṣṭaścanakvacidyāyāt |
7.1.3
75 || ārdraityataḥ jalārdrapādo bhojanamupakrāmet | ārdrapādaḥpunarnasvapyāt | ārdrapādohyaśnandīrghamāyuḥprāpnuyāditi phalakathanamanekatvāccānityetāpattiḥ|| paścārdro bhojanaṃkuryātprāṅmukhomaunamāsthitaḥ|| nanindeddattabhakṣyāṃśca svādvasvādu na kutsayet || itivyāsena nityasmaraṇāt | 76 || acakṣurviṣayamiti | cakṣurgācareyona bhavati durgamodeśastaṃkadācidapi na gacchet mūtrapurīṣecanodīkṣeta bāhubhyā̍nadyādinataret | 77 || adhitiṣṭhediti | dīrghamāyurjīvitumicchuḥ keśabhasmāsthikapālikāḥ kārpāsabījatuṣānnādhirohet | 78 || nasaṃviśediti | patitacāṇḍālapulkasālpabuddhigarhitānyātrasāyibhiḥ grāmāntaranivāsibhirapi kāryārthamekapradeśe muhūrtapi nāsīteti | nādhārmikevasedgrāme ityādibhyobhedaḥpatitādyaśca daśamaikādaśādhyāyevakṣyante |
7.1.4
79 || naśūdrāyeti | mantriratnadharmasyapṛthagupadeśāt dṛṣṭopakārakocchiṣṭahaviṣkṛtasāhacaryānna vā dṛṣṭārthahitopadeśaṃśūdrasya nakuryāt | ucchiṣṭaṃvādāmaśūdrāya na deyaṃ yatodāsaviṣaye ucchiṣṭamannaṃdāṃtavyamiti vakṣyati | yattu dvijocchiṣṭaṃtubhojanamiti sabhakturupadeśonadātustathāhavirarthayaccapuroḍāśādi tasyadevānnāni havīṃṣi cetipratiṣedhamuktatvāttaccheṣasya haviḥśeṣaṃcayadvartan | dvijātīnāṃbhakṣyatāṃvakṣyatyataśca tadviśeṣībhūtaṃśūdrāyanadeyaṃ | tathedamidamadṛṣṭārthaṃtvayākartavyamitiśūdrasya dharmanopadiśet || vrataṃ cāsya prāyaścittaṃsākṣānnopadiśettathā cātyantadhārmikaśūdraviṣayepyaṅgirāḥ || tathāśūdraṃsamāsādya sadādharma puraḥsaraṃ | antarābrāhmaṇaṃkṛtvāprāyaścittaṃsamādiśediti brāhmaṇopadeśapraṇālikayā prāyaścittadānamāha nasākṣāditi | 80 || yaiti | yasmādyaḥśūdrasya dharmavrate upadiśati sabrāhmaṇaḥ pāpotpattinimittabhūtena tenaiva śūdreṇa sahātimahattvādasaṃvṛttārukhyaṃtamondhakāraṃpraviśati | patraikai makṛte dvayoḥ phalathnaṃprāyaścittagauravārtham | 81 || nasaṃhatābhyāmiti | saṃśliṣṭābhyāṃpāṇibhyāṃtvaśirona kaṇḍūyet | saṃhata vacanādasaṃhatābhyāṃnaniṣedhaḥ evaṃśca sarvatra vyāvartya jñeyam | ucchiṣṭahastādinā yena kenacidapi śirona spṛśet || śirasā vinā ca nityanaimittika snāne na kuryāt | dṛṣṭārthe tvaniṣedhaḥ snānavidhināsyaikavākyatvāt | 82 || keśagrahanāniti| keśagrahaṇaprahārau kopena mūrdhani na kuryāt | saśiraskaḥ snātastailena kiṃcidapyaṅgaṃnaspṛśet |
7.1.5
83 || narājñaiti | rājñopatye jātiyahaṇamiti kṣatriyaeva rājanyaucyate tasya saṃtatirapatyaṃviśeṣavacanāt kṣatriyaeva rājanyaprasūtirnarājanyaprasūtirarājanyaprasūtirakṣatriyastasmādakṣatriyādrājñaḥ prakaraṇādanāpadi na pratigṛhṇīyāt | tathā saunikatailikamadyavaṇijāṃpaṇyastrīvyavahāreṇa ca jīvatāṃpratigṛhṇīyāt | 84 || daśasūnāsamamiti | daśadhvajasamāveśyādaśaveśyāsmonnṛpaḥ|| sūnā āghātanasthānaṃ daśasusūnāsu yāvānsaunikasya doṣastāvrān cakrarvārtani tailike | daśasu ca tailakeṣu yāvāṃstāvāndhvajini | madyavaṇiji daśasu dhvajiṣu yāvāṃstāvānveśavati | daśasu veśavatūsuyāvāṃstāvānnṛpe | evaṃcottarottaranindātiśayadarśanenāpadi pūrvadātṛsasadbhāve uttaraḥparihaṇīyaḥ evaṃ coktakalanayā | 85 || daśasūnāsahasrāṇīti | daśasūnāsahasrāṇi yaḥ saunikaḥ svārthe vyāpārayati tena tulyorājā manvādibhiḥ smṛto'tastatsaṃbandhī pratiyahonarakapātahetutvāt bhīṣaṇīyaḥ| 86 || kṣatriyasyāpi ca yadveti | kṛpaṇasya śāstrātikramavārtinaḥ rājñoyaḥ pratigrahaṃkaroti saimān vakṣyamāṇān narakān yātanāsthānāni krameṇa prāpnoti | 87 || tāmisramiti | saṃjīvanamiti | lohaśaṅkūmṛcīśāmiti |
7.1.6
manuvartate | tatrāndhakārarūpastāmisronibiḍāndhakārātmakāndhatāmisromahārauravarauravau mahākalakalakalakālasūtrākhayonarakoyatra sarpairbādhaḥ | mahānarakoyatra mahatī sarvaprakārāpīḍā | saṃjīvanaṃyatra bahuśaḥ jīvyā...yante | mahāvīciryatra mahākallolairnīyate | tapano'gnyādisantāpātmakaḥ | saṃpratāpanaḥ kuṃbhīpākaḥ | saṃghātotyantasaṃbṛte pradeśe bahūnāmavasthānam | kākolaṃyatra kākairbhakṣyante | kuḍmalaṃyatra rajjubhiḥ pīḍanam | pūtimṛttikaḥ purīṣagandhamṛttikaḥ | lohaśaṅkaḥsūcībhedanaṃyatra | ṛcīṣaṃviṣapavanaprakṣepoyatra | panthāyatrāvyate | śālmaloyatra śālmalikaṇṭakaistudyate | nadīyatranadyāpahiyate | asipatravanaṃyatra karapatrairvidāryate | lohacārakoyatra nigaḍabandhaḥ | 88 | 89 | 90 || etadviti | etat rājapratigrahaphalaśāstrajñāvedādhyāyinobrāhmaṇājānantaḥ paralokaduḥkha|bhāvāthinorājodhanaṃnapratigṛhṇanti | 91 || brāhmaiti | rātreḥ paścime muhūrte pratibudhyeta | tatodharmārthānitaretarāvirodhyenārjanāthaivicārayettathāhmamārthatanmūlabhūtaṃkāyakleśamiyatā kāryakleśena iyān dharmovārjyataityevaṃvintayet vedasya ca kaḥ paramārthiko'rthaḥ syādityevaṃ tamapicintayet | 92 || utthāyeti | tatauṣaḥkāleśayanādutthāya sati saṃbhave mehanādi kṛtvā kṛtavakṣyamāṇaśaucaḥ saṃyatamanāukte kāle pūrvāpare sandhyearkadarśanādāpūrdhvamapi japaṃkurvannuditahomī vartatānuditahomyapi homaṃkṛtvā cāsīta | āyurādidīrghasandhyāphalavidhānārthamidaṃpunaḥsaṃdhyābhidhānam |
7.1.7
93 || tathācāha ṛṣayaiti | prajāṃmiti | yasmādṛṣayodīrghasandhyānuṣṭhānāddīrghamāyuḥ prajñāvantaśca yaśaḥ svargātāśca kīrtimadhyayanādisaṃpattīśca prāptavantaḥ tasmādetatkāmena dīrghasandhyānuṣṭhānaṃkartavyam | 94|| śrāvaṇyāmiti | śrāvaṇasya bhādrapadasya vā paurṇamāsyāṃ upākarmākhyaṃgṛhyoktavidhānena kṛtvā tataḥ sārdhāṃścaturomāsān brāhmaṇoyanavān vedānadhīyīta | 95 || puṣyaiti | yena śrāvaṇyāmupākarmakṛtaṃtaddhijño'rdhapañcameṣumāseṣu pauṣamāsetupuṣyanakṣatre grāmādvahirniṣkramyachandasāmutsargārakhyaṃgṛhyoktaṃkarma kuryādyena prauṣṭhapadyāṃkṛtaṃsamāpyaśuklapakṣasya prathamehani prāpte pūrvāhne vā kuryāt | 96 || yathāśāstramiti | evamuktaśāstrānatikrameṇa chandasāmutsargākhyaṃkarma grāmādvahiḥ kṛtvā tataubhayatohanī pakṣāviva yasyāmadhyavartinyārātryāstāṃrātritamevakamahorātramanadhyāyaṃ kuryāt | 97 || ataiti | utsargānadhyāyādūrdhvaśuklapakṣeṣu saṃyamavān vedānadhīyīta kṛṣṇapakṣe tu vedāṅgāni vyākaraṇādīni niyamitaḥpaṭhet | 98 || nāvispaṣṭamiti | sarvadāvispaṣṭamavyaktānapaṭhet tathāśūdrajanasaṃnidhaunādhīyīta tathā suptotthito narātreḥpaścime bhāge vedānadhītya śrāntaḥ san punaḥsupyāt | 99 || yathoditeneti | adhyāpakasya karmāntaravyagratvamātmanaśca bahuvednehasāpattadabhāve pūrvoktavidhinā dvijoyanavān sarvadā gāyatryādichandoyuktamṛksāmārakhyaṃbrahmapaṭhettathānnahmabrāhmaṇaṃ gāyatryādichandoyuktamattamiśraṃyajurvedākhyaṃmantrabrāhmaṇayormiśrapāṭhādvailakṣaṇye satyaṃpṛthagnirdeśaḥ |
7.1.8
100 || imānīti | pūrvoktavidhānenādhīyānaḥ śiṣyāṃścādhyāpayan vakṣyamāṇānanadhyāyān sarvadā varjayet | 101 || karṇaśrāvaiti | karṇābhyāmevaśravaṇopapatteratiśayavivakṣayā karṇaśrāvaityuktaṃtena rātrāvatiśabdavati vāyau divā ca rajaḥsamāharaṇasamarthe vātyetauvarṣākāle tāvatkālikāvanadhyāyāvadhyayanavidhijñāḥkathayanti | 102 || vidyutstanitavarṣeṣviti | vidyudrājitavarṣeṣu yugapadupasthiteṣu mahatāṃcadivyajyotirviśeṣeṇapunaḥsthānattvapātesatyeteṣu nimittakālādārabhyāparedyuryāvattasaevakālastāvatprakṛtāsuvarṣāsvanadhyāyaṃmanurāha | 103 || etāniti | etānvidyudādīn juhuṣayā prakaṭīkṛtāntriṣu sandhyā lakṣaṇeṣu kāleṣu yadopajātān jānīyāttadānadhyāyaṃ kuryānna sarvadā varṣāsu | etadutpāte tathā varṣābhyo'nyatrābhradarśane satyanadhyāyaḥ | 104 || nirghāṃtaiti | aṃtarikṣautpātadhvanau bhūkampe ādityādīnāṃparivepaṇe satyṛtūtāvapi varṣātsvapi | api śabdādanyadāpyākālikānanadhyāyān jānīyāt | 105 || prāduṣkṛteṣviti | asitabhasmatayā prakaṭīkaraṇavelāyāṃ sandhyākāle vidyudgārjitaśabdāveva yadā bhavato na varṣatadā yāvajjyoti rdhyāyonākālikaṃdivādityo jyotirātrau tārakā ataḥ pūrvasandhyāyāmetadutpāte divaivānadhyāyaḥ | tpāterātrāveva śeṣeṣu ca punarvarṣārūyetṛtīyaupajāte yathā divā tathā rātrāvapyanadhyāyaityuktānuvādaḥ |
7.1.9
106 || nityānadhyāyaiti | dharmātiśayārthināṃgrāmanagarayoḥ sarvadānadhyāyaḥ syāt | kutsitagandhecasarvasminnupalabhyamāne'nadhyāyaḥ | asminnanadhyāyaprakaraṇe nityaśabdādīnāṃkacitkacidbhāvāttatra tatra nityatvamanyatra vikalpaḥ sacadharmanaipuṇavidyānaipuṇakāmabhedena vyavasthito jñeyaḥ dvividhāhyadhyetārodharmanaipuṇakāmāvidyānaipuṇakāmāśca tatra ye 0 svīkṛtaprāyavedāḥ kevalaniyamaPathananuṣṭhānajanyamadṛṣṭātiśayaṃ arthayante te dharmanaipuṇakāmāsteṣāṃ aśeṣānadhyāyādaraṇam | ye punaḥ prathamādhyetāraste vidyātiśayārthinaeṣāṃnityatvaliṅgavyatiriktānadhyāyādararṇānāsti | 107 || upāntargataśavaiti | vidyamānaśave vṛṣalasya cādhārmikasya ca saṃnidhau na śūdrajainasaṃnidhau iti śūdrasyoktatvāna rodane ca | janānāṃ kāryārtha mekatra sannidhāne satyanadhyāyaḥ | 108 || udakaiti | jalamadhye madhyame ca praharadvaye mahāniśākhye || mahāniśācavijñeyāmavyasthaṃpraharadvayaṃ || itidevalasmaraṇāt mūtrapurīṣakāle ca prāgācamanāducchiṣṭaḥ śrāddhabhuk nimantraṇāt prabhṛti śrāddhabhojanāhorātraṃyāvanmanasāpi vedasya nasmaret | 109 || pratigṛhyeti | śāstravidbrāhmaṇonavaśrāddhe ca nimantraṇamurarīkṛtya nṛpasya ca putrajanmādau rāhuṇāvārkendvorgrase sati tryahaṃ vedaṃ nādhīyīta | 110 || tryahādūrdhvamapi vā yāvaditi | yāvadekoddeśena nimantritasya śāstravidobrāhmaṇasya śrāddhagatasaktūcandanādigandhalepau gātre bhavataḥ tāvadvedaṃnādhīyīta | tryahādhikavaikalpikamidam | 111 || śayānaiti | śayyotsṛṣṭāṅgaprasāritapādaḥ pādāropitapādauvā paryastikāṃca kṛtvā māṃsamāśaucānnaṃca bhuktvā nādhīyīta |
7.1.10
112 || nīhāraiti | dhūmikāryābāṇaśabde sandhyayoramāvāsyācaturdaśīpaurṇamāsyaṣṭamīṣuca nādhīyītāṣṭakānāmuttaratrābhidhānādihāmāvāsyāda sāhacaryāṣṭakāgrahaṇamaṣṭamyartham | 113 || yasmāt amāvāsyeti | amāvāsyā guruṃhanti śiṣyaṃca caturdaśī hanti vedaṃcāṣṭamīpaurṇamāsyau vismārayataḥ | tasmādetāsu nityamadhyayanaṃpariharet | 114 || pāṃsuvarṣaiti | rajovarṣedigdāhe ca yatra jvalitāiva diśolakṣyante | śṛgālaśvakharavirute paṅktyākāreṇa copaviśya dvijo na paṭhet | 115 || nādhīyīteti | śmaśāne sarvataḥ śayyāpātānnādhīyītetyāpastaṃbasmaraṇāt | tathāvidhaśmaśānasamīpagoṣṭhayośca strīsaṃprayogaprāvṛtaṃcavāsaḥ prāvṛtya śrāddhārthaṃcārutānnādyarthavipratigṛhyanādhīyīta | 116 || prāṇīti | gohiraṇyādi yatkiṃcit śrāddhārthaṃtat spṛṣṭvāpyanadhyāyaḥ | kimuta pratigṛhya yasmātpāṇirevāsyamastreti pāṇyāsyobrāhmaṇaḥ | 117 || caurairiti | caurairupaplute grāme agnidāhakṛte ca bhaye divyāntarikṣabhaumeṣu cāścaryarupeṣu utpāteṣu rudhiravarṣaṇādiṣvākālikamanadhyāyaṃjānīyāt | 118 || upākarmaṇīti | upākarmotsargākhyayorgṛhyoktakarmaṇoḥ kṛtayostrirātramadhyayanena kṣapaṇaṃsmṛtam | tatrotsarge pakṣiṇyahorātrābhyāṃ uktābhyāṃsahānenavikalyaḥ | ūrdhvamāgrahāyaṇyāḥ kṛṣṇapakṣāṣṭamīṣu tisṛṣu catasṛṣu vāhorātramanadhyāyaḥ | paurṇamāsyaṣṭakāsvapi siddhe punarvacanaṃkālamātrasadbhāvepyaṣṭakāsvahorātramevānadhyāyoṣṭamīṣu punaḥ yāvadaṣṭamītyevaṃ arthatathā ca tatrāṣṭakāsunādhīyītetyuktamiha punaraṣṭakāsūtvahorātramiti | yattu punarvacanaṃnityārthamityāhustadasannavāpyamāvāsyā guruṃhantīti arthavā-
7.1.11
sya samarthitatvāt | ṛtvanteṣucāhorātramanadhyāyaḥ | 119 || nādhīyīteti | aśvavṛkṣahastinaurathoparapradeśacchogandhyādibhiryānena ca gacchannādhīyīta | 120 || navivāiiti | vyākrośāyāṃ parasparasyāṃ daṇḍādaṇḍi vā yadotpannaṃbhavatyapravṛttayuddhāyāṃvā senāyāmapravṛttayuddhe vā sthito bhojanasamanantaraṃca | yāvadārdrapāṇiritivasiṣṭhasmaraṇāt | aparedyuścājīrṇe vamitvā cānnāni śuktakevodgārenādhīyīta | 121 || atithīmiti | atithirabhyetyevaṃyāvadananujñāpitovāyau cādhyayanaśrameṇātikupyati | rudhireṇa ca śarīrācchrute śastreṇacārudhirotpādanāpikṣatautpannenādhīyīta | 122 || sāmadhvanāviti | sāmadhvanau śrūyamāṇe ṛgyajuṣorna kadācidapyadhyayanaṃkuryāt | tathāvedaṃsamāpyāraṇyakākhyaṃca vedaikadeśaṃ adhītatya tasmin ahorātre anyat nādhīyīta | 123 || ṛgvedaiti | devādevatāyasyāsau devadaivatyaṛgvedaḥ | manuṣyadevatākatvāt yajurvedomānuṣaḥ | sāmavedaḥpitṛdevatākaḥsmṛtaḥ pitryaṃkarmakṛtyācamanyante | tasmāttasyāśucirivadhvaniratastasmin śrūyamāṇe ṛgyajuṣīnādhyeyeitipūrvavidhyarthavādaḥ | 124 || etadviti | etaddevapitṛmanuṣyādaudaivatvātkathaṃvedatrayasyanānāśāstrajñāṛgyajuḥsāmātmikāyā ṛyyāḥ sārabhūtaṃpraṇavavyāhṛtisāvitryākhyaṃpratyahaṃ praṇavavyāhṛtisāvitryātmakena dvitīyādhyāyoktakrameṇa prathamamabhyasyapaścādvedamadhīyate || yathānadhyāyeṣvanādhyayanamevaṃpraṇavādyabhāsaṃvinādhyeyamityatadarthasyehapunarvacanaṃ |
7.1.12
125|| paśumaṇḍūkamārjāraśvasarpanakulārakhubhiriti | śiṣyopādhyāyayoradhīyānayorgavādikapaśumaṇḍūkabiḍālaśvasarpanakulamūṣakairmadhyagamanekṛtesatyahorātramanadhyāyaṃ jānī yāt | vidyānaipuṇyakāmaṃmatipūrvoktānadhyāyavikalpārthamāha | 126|| dvāviti | adhyayanabhūmimaśuddhāmātmānaṃcāśucimapekṣya. dvauvānadhyāyau tāvevaprayatnena nityaṃdvijovarjayet | tābhyāṃcchotriyatranityagrahaṇamarthavādādittvānityatvaṃliṅgamastitānapinityameva varjayet anyatratuvikalpaḥ | 127 || amāvāsyāmiti | amāvāsyādiṣu snātakodvijaḥṛtāvapi nityaṃstriyaṃnopeyāt | parvavarjaṃvrajeccaināmityanenapaunaruktyaṃtatraivaparihṛtaṃ | snātakavrataprāyaścitttāṃgatvenāsyehābhidhānam | 128|| nasnānamiti | bhuktānityāṃdyādṛcchikaṃca snānaṃna kuryānnaimittikaṃpunaḥmuhūrttamapi śaktiviṣaye nāmamattaḥsyādityāpastambasmaraṇānniṣidhyate | tathā vyādhitonaimittikamapisnānaṃnakuryādapitu yathāsaṃbhavaṃmantravanmārjanahiraṇyodakābhyukṣaṇagosparśanādīn snānapratinidhīn ṣaṭparivarttanaṃkuryāt || mahāniśāṃtuvijñeyāmadhyasthaṃpraharadvayaṃ | tasyāṃsnānaṃnakurvītakāmyaṃnaimittikādṛte itidevalasmaraṇāt | tatra na snāyāt | bahuvāsaskaścasatataṃnasnāyānnaimittikatvaniṣedhaḥ | gādhāgādhayahādyākīrṇatayāvā'jñātejalādhārenasnāyāt | 129 || devatānāmiti | devatānāṃcitrapustakādikṛtānāṃ | guroḥpitrādeḥ nṛpateḥ snātakācāryasya ca prādhānyādguroḥpṛthagupadiṣṭasyakapilasya yajñārthaṃkṛtadīkṣasyecchātaḥchāyāṃ nākramet | 130 || madhyaṃdinaiti | madhyāhnārdharātrasandhyāsu samāṃsaṃca śrāddhaṃbhuktvā catuṣpathe ciraṃnatiṣṭhen |
7.1.13
131 || urttanamiti | uddharttanasnānodakamūtrapurīṣarudhiraśleṣmavāntānīcchātonākrāmenniṣṭyūtaṃcatāmbūlādyaṃśleṣmarūpamapi | 132 || vairiṇamiti | śatruṃ [taṃ] nmitrādharmaśīlacausparadārānnopaseveta | corasyātyantakutsitatvādadhārmikānnapṛthaggrahaṇaṃ | śatrusevanādau 'ca yadyapi dṛṣṭaevadoṣastathāpi śāstraniṣedhasāmarthyādṛṣṭopibhavatītyavasīyate | evamanyatrāpivijñeyaṃ | 133 || nahīdṛśamiti | yasmātpuṃsaevaṃvidhamāyuḥkṣayakaraṃloke anyaṃnakiṃcidasti yādṛkulokeparadāragamanaṃtasmādetannakāryaṃ | 134 || kṣatriyaṃcaiveti |
7.135.137
detattrayamavajñātaṃpuruṣaṃvināśayati kṣatriyasrpaudṛṣṭaśaktyā brāhmaṇastvabhicārādinā tasmātpraśastabuddhiretatraya[...] tiraskuryāt |
|| satyamiti | kena citpṛṣṭaḥ san satyamevabrūyāt | satyamapiyaṃcānyapṛṣṭopi putrajanmādikathayet | apriyaṃpunaḥsatyamapibandhuviyogādinavadedapitusatyāṃgatotūṣṇīmāsīta | priyamapicāsatyaṃnābhibrūyādityeṣanityodharmaḥ |
7.135.138
|| bhadramiti | abhadraṃbhadramiti gautamasmaraṇādiha vṛttaśāstrātyuktaṃ | tatrādhyāhāreṇa vyākhyeyamakalyāṇarūpaṃyattadbhadraṃkalyāṇaṃśreyaityevamādibhiḥ śabdairiti karaṇasyaprakārārthakatvāt brūyādbha dramityanenaiva vā śabdena tadvādanimittau vairakalahau cāsamarthenāpi saha naiva kuryāt |
7.135.139
|| nātikalpamiti | uṣapradoṣayoratimadhyāhne ca jāte avijñātena puruṣeṇa śūdraiścādhvānaṃna gacchet | naikaḥpapadyetādhvāna mityukrepīhaikaditi punarvacanaṃ prāyaścittaviśeṣārthaṃ |
7.135.140
|| hīnāṅgānīti | hīnāṅgādhikāṅgamūrkhātivṛddhavirūpadaridravaidhaveyādīn kāṇādiśabdāhānādinā nopahaset |
7.135.141
|| naspṛśediti | āṃcamanācahraubrāhmaṇohastādinā gobrāhmaṇānagnīn na spṛśettathā'śuciḥsannānāturodyulokagatamādityādijyotiḥsamūhaṃ api napaśyet |
7.135.142
|| spṛṣṭveti | aśuciḥsangavādīnspṛṣṭvā'dbhiḥprāṇāyatanāni cakṣurādīnyaṅgāni ca sarvāṇi spṛśennābhimadbhirhastamadhyenaspṛśediti prakaraṇapaṭhitaṃprāyaścittaṃlāghavārthaṃ tatra hikriyamāṇe gavādisparśekartavyaṃsyāt |
7.135.143
|| anāturaiti | svasthaḥsan khāni chidrāṇi romāṇi ca pāyūpasthagatāni animirttaṃ na spṛśet |
7.135.144
|| maṅgalācārayuktaiti | abhipretasiddhirūpamaṅgalahetutvāt gorocanācandanādaumaṅgalepratyutthānādau ācāre yatnavānśraddhātmāvaśīrūtajivhādīndriyaḥsyādanalasaścasan japahomau nityaṃkuryādatracācārādīnāmuktānāmapivinipātavinivṛttyarthaṃvivakṣayā punarabhidhānaṃ |
7.135.145
|| yathācāha maṅgalācārayuktānāmiti | maṅgalādyanuṣṭhānaśīlānāṃśūddhānāṃjapahomaparāyaṇānāṃdaivapuruṣakṛtaupadravona vidyate |
7.135.146
|| vedamevajapennityamiti| yasminyasminkāledṛṣṭārthakarmaparodhobhavati tatranityaṃvedamevānalasaḥsansaṃjapet | yasmāttaṃbrāhmaṇasya paraṃdharmamanvādayaāhustadanyastvamukhyodharmastairucyate | uktasyāpivedābhyāsasya yadarthaṃpunarabhidhānaṃtadāha |
7.135.147
|| vedābhyāseneti | nityaṃvedābhyāsaśaucatapo'hiṃsābhiḥ pūrvabhavasya janmasmarati |
7.135.148
|| tataḥkimataāha pūrvikāmiti | pūrvajātiṃsvāṃsmaranīdagyavedābhyāsoyenajanmajantaraṃsmaryataiti matvā bhūyovedābhyāsamevakaroti tena cānavaratamācāryamāṇo vedārthīyavabodhārthajñāne sati brahmaprāptyāparamātmarūpamakṣayaṃsukhaṃprāmoti |
7.135.149
|| sāvitrāniti | savitṛdevatākān aniṣṭanivṛttyarthāṃścahomān pakṣasaṃdhiṣvāmāvāsyādiṣu cājyaṃ havirnādeśaitisūtrakārasmaraṇāt ājyena nityaṃkuryāttathāṣṭakākhyenakarmaṇā aṣṭakāpañcādbhāvinīṣuca navamīṣu anvaṣṭakākhyenakarmaṇī pramītānpitrādīṃstarpayet |
7.135.150
|| dūraditi | kṣipraṃgatvā kṣepamātraṃśarasyeti purāṇāsmaraṇādevaṃvidhādṛṣṭahrasya dūrānmūtrapurīṣapādadhāvanodakocchiṣṭapariprekodakādyutsṛjet || |
7.135.151
|| maitramiti | maitraṃpāyuriti paśvaṅgasaṃstave pāyau mitrādevatākathanaśravaṇādihāpi abhedopacāreṇa maitraḥpāyustatrabhavautsarge sati śaucaṃ tathānulepanādi śarīrasaṃskāranityasnānadantadhāvanāñjanadevārcanāni pūrvāṇaevakurvī ta |
7.135.152
|| daivatānyabhigacche diti | daivatāni suvarṇamaṇyādikṛtāni dharmapradhānāṃśca brāhmaṇānūpālanasamarthaca rakṣādikaṃrakṣārthaṃguruṃścāpi pitrādīnamāvāsyādiṣu pakṣasaṃdhiṣucadraṣṭuṃgacchet |
7.135.153
|| abhivādayediti | gṛhāgatāñjāyāṃto'bhivādayet | teṣāṃcātmīyamāsanamupaveśanāthaidyāt | baddhāñjaliśnatatsamīpamāsīta | gacchataścapa || uktamapodamabhivādanādi vakṣyamāṇaphalābhidhitsayāpunarucyate |
7.135.154
|| śrutismṛtyuditamiti | myāṃsamyagukteṣvepu cādhyayanayāgādiṣvadṛṣṭatvena saṃbaṃrddhadharmasya mūlabhūtaṃsādhvācāramanalasaḥsan abhīkṣṇamanutiṣṭhet || yadarthamācārasyapunarvacanaṃtadāha ācārāditi | āyuriṣṭāpatyākṣayadhanānyācārāttadanuṣṭhānāllabhate duṣṭalakṣaṇaṃ ca priyabhāryāvināśasaṃsūcaṃkatilakādyācāroniṣphalīkarotītyācāraphalakathanaṃ | nacānityatāpattiḥsāvitrīsāramātropītyādinānityatvasya samarpitatvāt |
7.135.156
|| durācāraiti | yasmāddurācāraḥpuruṣolokeca garhitaḥsarvadāca duḥkhitovyādhitolpāyurbhavati tasmātsadācāreṇabhāvyaṃ |
7.135.159
157|| sarvalakṣaṇahīnaiti | yaḥsamyagācāravānśraddadhāno'kutsakaḥsaānānubāhutvādisarvapraśastalakṣaṇaśūnyopi varṣaśataṃjīvati | prathame'dhyāye śāstrastutyarthācārastutirihatvācāraphalasamarpaṇārthametat || |
158|| yadyatparavaśamiti | yadyatparāyattaṃ ayācitalābhādinā viśeṣadānādi karma tattadyatnatovarjayet | yadyatpunarātmādhīnaṃ|tvadhanaleśènāpi kenacitsvelābhaparopakārādinā tattat yatnena abhyaset |
|| yasmāt sarvamiti | yatparaprārthanādisaṃsāryaṃtatsarvaṃ duḥkhahetu yaccātmaikasādhanaṃtatsarvaṃsukhanimittamityetat saṃkṣepataḥsukhaduḥkhalakṣaṇaṃjānīyāt | aśiṣṭāpratiṣiddhaivaikalpikaṃvā |
7.135.160
|| yatkarmeti | yatkarmānutiṣṭhataḥpuṃsontarātmanaḥparitoṣobhavati tadyatnataḥkurvīta | ātmatuṣṭikaraṃ punarvarjayet |
7.135.161
|| ācāryaṃceti | ācāryamadhyāpayitāraṃcopanayanamātrakāriṇaṃlokavatpitaraṃmātaraṃguruṃ alpaṃvābahuvāyasyetyuktaṃ gobrāhmaṇataponiṣṭhāṃścātatāyinopirnahiṃsyādanyathā sāmānyahiṃsāniṣedhesatīdaṃpṛthakvacanaṃanarthakaṃ syāt |
7.135.162
|| nāstikyamiti | dveṣaṃstaṃbhaṃmavānaṃmarcakrodhaṃtaikṣṇyaṃcavarjayet || nāstyadṛṣṭamityevaṃbuddhitvaṃ vedadevatāgarhaṇaṃ mātsaryā'namratvaśrutādābhimānakrodhakrauryāṇivarjayet |
7.135.163
|| parasyeti | parasya daṇḍādinodgurye kuddhaśca sannātmanaḥputraśiṣyabhāryākanīyān sodaryabhrātṛdāsān vakṣyamāṇānavarjayitvā na prahāreṇa tānpunaranuśāsanārthaṃrajjvāveṇudalenavetyādi vakṣyamāṇaprakāreṇa tāḍayet |
7.135.164
|| brāhmaṇāyeti dvijātirapi hananecchayā brāhmaṇasyadaṇḍādyudyamyaiva varṣaśataṃtāmisrākhye narake paribhrāmyati |
7.135.167
165|| tāḍayitveti krodhena buddhipūrvatṛṇenāpi prahṛtyaikairviśatijanmāni pāpanimittāsuśvādiyoniṣu jāyate | ājātīrityāṅpādapūraṇaḥ |
166|| ayudhyamānasyeti | yuddhaṃvinā brāhmaṇaśarīratomauryātkṣadhiraṃnarautpādyaparaloke mahadduḥkhaṃmāpnoti |
|| śoṇitamiti | prahṛttanbrāhmaṇotpannaṃrudhiraṃkṣitipṛṣṭhātpratasaṃkhyākān rajaḥkaṇāṃnapiṃḍīkaroti tatsaṃkhyāni varṣāṇi rudhirasyotpādakaḥ paraloke śvādibhirbhakṣyate |
7.135.168
|| na kadāciditi | yataevaṃbrāhmaṇāvagoraṇādinābhavati tasmācchāstravinnakadācidapi brāhmaṇasya daṇḍādyudyacchennāpi taṃtṛṇenāpi hanyānna ca śarīrāt rudhiramutpādayet |
7.135.169
|| adhārmikaiti | yasmādyonaro'dharmācaraṇaśoloyasya vā'satyanaiva dhanaṃ tanprādhānyenavyavaharākhyaṃ sarvadā hiṃsānirataḥ saihalokepi na sukhaṃvardhate | tasmādetannakāryaṃ |
7.135.170
|| nasadinniti | yathādharmaśabdoyāgādau tajnyecātmasaṃskāre'dṛṣṭaprayogaeva dharmaśabdopi hiṃsādau tajnyecātmasaṃskārau dṛṣṭaprayogau tauadhārmikāṇāṃpāpānāmityevaṃvyākhyāyate | hiṃsādyadharmacaraṇaśīlānāṃtajjanyapāpākhyānāṃ asaṃskārayuktānāmiha loke rājopadravaṃkṣipraṃpaśyanparalokeca śāstradṛṣṭyā narakaṃpaśyan dharmānuṣṭhānenātmasaṃyamātiśaye satyatrasādaṃgacchannapi mano'dharmeṃ na niyojayet |
7.135.171
|| nātharmaiti | yathāgau vāhanadohādinā sadyolokephalati tathā adharmaścaritaḥsadyonaphalati | kiṃtvāhikaiḥśanaiḥkālāntareṇaphaladānonmukhībhavankarturmūlāni iva chinatti | kṛttamūlapādapavatkarttāraṃniranvayaṃnāśayati |
7.135.172
|| yadīti | yadihaśarīrevyādhyādyutpādanadvāreṇārthamaunaphalati tadā putrapautrarogādyudbhavamu-
7.191
bratakādibhyo dharmajñona dadyādityatiśayoktyā dravyānaṃtaradānaṃ niṣidhyate | natu vāridānam | pākhaṃḍyādilokasilivrattike dānaniṣedhastallakṣaṇavivakṣayeha punarucyate | avidvaddānaniṣedhaḥ punarvidvatsaṃbhave satyavidvaddānapratiṣedhārthaḥ | ataśrotriyāyaiva deyānītyetattavidvacchrotriyāsaṃbhave sati draṣṭavyam |
193 || yatheti | yathānimajjatoviplavaplavodātṛpratīcchakau || yathāśmamayena nāvādinā taraṃstenaiva saha narakentardhīyate evaṃdātṛpratigrahītārau mantrigrahaśāstrānabhijñāvanarhadānapratigrahakarttārau narakaṃprayātaḥ | dātākilapratigrahītṛpotāvataraṇamārgeṇa saṃsārārṇavapāramuttitīrṣuryadi vāliśatayoplave prakhyapratigrahītṛsamavalaṃbanamurarīkaroti tadā pratyuta tenaiva samamagādhodadhyantardānavedanāsaṃnihitamadhikatarāmarthāntaratayārthāntaraṃ adhikamapimajjata ityupamārthaḥ | atapastvanadhīyānaḥ pratigrahītṛprādhānyenoktamidaṃtu dātṛprādhānyenetyapaunaruktyaṃ aprasiddhādyanataḥ parihārārtham |
194|| baiḍālavratikādilakṣaṇamāha dharmadhvajīti | dharmaḥ cinhamivalokakhyāpanārthaṃprakāśadeśāvaraṇādyasya sadharmadhvajī | lubdhaḥ kṛpaṇaḥ cchādmikogūḍhapāpolokadaṃbhakovaṃcakohiṃsrohiṃsāśīlaḥ sarvābhisaṃdhakaḥ paraguṇāsahanatayā sarvāpekṣakaḥ saviḍālavratena caratīti baiḍālavratikobrāhmaṇo jñeyaḥ |
195||
adhodṛṣṭinaikṛtika iti | adhodṛṣṭirvinītatvakhyāpanārtham adhaeva nirīkṣyatenaikṛtikonaiṣṭhuryavyavahārī svārthasādhanatatparaḥ svārthasādhanatanniṣṭhaḥśaṭhaḥ parānanyopekṣakomithyāvinītaḥ kapaṭapraśrayavāna yaḥ savakavṛttenacarati iti bakavratadharobrāhmaṇaḥ |
196 || yadviti | yebrāhmaṇāvakavratabiḍālacinhayuktāstena pāpahetunā karmaṇāndhatāmisrākhye narake patanti |
197 || nadharmasyeti | pāpaṃkṛtvā dharmārthavratakhyāpanavyājena dhārmikoyamiti śraddhādimūrkhalokamohanaṃkurvan tenadharmavratavyājena pāpamavacchādya prāyaścittaṃ kuryāt |
198 || pretyeti | evaṃvidhābrāhmaṇājīvantomṛtāścātmasvarūpanirūpaṇaparairnindyante tacca vyājacaritaṃ vratairakṣāṃsigacchanti |
199 || aliṅgīti | abrahmacārī brahmacāryādiveṣeṇa yastadvṛttyājīvati satrahmacāryādīnāṃyattatpāpaṃtadātmanyāharati | śvādiyonau ca jāyate | tasmādetanna kartavyam |
200 || parakīyanipāneṣviti | parakīyapuṣkariṇyādiṣu na kadācidapi snāyāt | tatra snātvā tatpuṣkariṇyādiṣu yatpāpaṃkartustaccaturthāṃśena vakṣyamāṇena saṃbadhyate | dhārmikāṇāmapi saṃcitakṛtajanmāntarakṛtaṃduṣkṛtaṃbhavatyevāto na dhārmikanipānasnānena pāpābhāvaprasaṃgaḥ |
201 ||
yānaśayyāsanānīti | yānaśayyāsanāni rathakhaṭvāṃmaṃcakādīni kūpārāmagṛhāṇi ca parasyasaṃbaṃdhīni adattānyupabhuñjānasta tpāpasya caturthāṃśaṃprāpnoti atracaparakīyagrahaṇādadattagrahaṇācca sarvārthotsṛṣṭānujñātasnānenāstidoṣaḥ |
202 || nadīṣviti | nadīṣvakṛtakeṣu taḍāgeṣu saraḥsuca mahatsu udakādhāreṣu chidraśrotaḥsu ca sarvadāsnānaṃsamācaret anenaiva parakīyanipānavyāvṛttisiddhau ca pṛthagvacanaṃ tadātmotsṛṣṭānujñāteṣusnānābhyanujñānārthaṃtatrāpīha nityagrahaṇāt prathamaṃnadyādisnāne yatitavyaṃ | tadabhāve ātmīyādiṣu |
203 || yamāniti | hiṃsādayovarjanīyāyamāḥ sandhyādyanuṣṭhānādayaḥ kartavyāstatraḥ niyamāstatra gurulāghavajñoniyamalopenāpi sarvadā yamānanutiṣṭhet na yamatyāgena niyamānyasmātkevalāt kartavyarūpānanutiṣṭhan varjanīyān brahmahatyādīnavayaṃnnṛpatati niyamānuṣṭhānepyanadhikṛtobhavati | yathoktaṃgautikarmabhyohāniḥ patanamityetacca yamagauravakhyāpanārthamucyate na niyamaniṣedhārthaṃ | teṣāṃśāstreṇa kartavyata tattvāt |
204 ||
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit