Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 6.75

Manubhāṣya 6.75

Language
Sanskrit

6.75

idaṃ tu jñānakarmaṇoḥ samuccayānmokṣa iti ślokadvayaṃ jñāpakam | pūrveṇa jñānamuktamanena karmāṇyucyante | "kāni punarvaidikāni karmāṇi yeṣāṃ phalaṃ tatpadaṃ prāpnotītyucyate | yāni tāvatkāmyāni teṣāṃ svavidhivākye śrutameva svargādi phalam | tadvyatirekeṇa phalāntarakalpanāyāmatiprasaṅgaḥ | saṃkīrṇaphalalāśrayaṇaṃ vā'narthakaṃ syāt | tāvatā ca vākyārthasya samāptervidhyanapekṣitatatpadaprāptilakṣaṇaphalena kathaṃ sambandhaḥ | śrutenaivānvayinā vidhyarthasampanne'nyat vidhirnāpekṣate |" atrocyate | astyevātra vākyāntaraṃ 'yajñena tadāpnotīti' rahasyādhikāre | tataśca saṃyogapṛthaktvātphaladvayaṃ yuktam | ataśca sarveṣāmeva kāmyānāmavicchinnaphalayogitā paramapadaprāptyarthatā ca na virotsyate | tatra ca yāgadvayena prayogabhedena svargāpavargau bhavataḥ | na cātra yajñaviśeṣaḥ śruto yena nityānāmetatphalaṃ syānna kāmyānām | athocyeta- "nityeṣvaśrutatvātphalāvacchedasyāvirodhāttadviṣayatā yuktā, na kāmyeṣu | tāvattaiva yajñenetyasya sarvaviṣayatvalābhāditi cet" | kimatra phalaśravaṇena ? kartavyatāniṣṭhāni ca vaidikāni vākyāni | sā ca kartavyatā'ntareṇa vaidikaṃ phalapadaṃ yāvajjīvādipadairavagamiteti | tatrāpi phalasambandho nāpekṣita eva | kalpyamāno'dhikatvānnaikakāryaṃ yāyāt | ato yajñeneti vākyamapratiṣṭhamānaṃ vivikte viṣaye sarvaṃ yajñaśabdavācyaṃ nityaṃ kāmyaṃ ca gocarayati | na caitatphalaṃ kāmyānām, apavargakāma ityaśrutatvāt | etadabhiprāyamevoktaṃ "kāmātmatā na praśasteti" (2 | 2) | mahābhārate'pi (gītā 2 | 47) "mā karmaphalaheturbhūrmā te saṃgo'stvakarmaṇi" iti | ataśca bhedagrāhapariveṣṭitāntaḥkaraṇasya tṛṣṇāvidyāvato'nirmuktāhaṃkāramamakārasyābhisaṃhitaparimitaphalaprāptiḥ | itarasya tvanabhisaṃdhāyaphalaviśeṣacoditatvātkartavyamitibuddhyā vartamānasyāparimitaniratiśayānandarūpabrahmavāptiḥ | na caitaccodanīyam- "ekasaptaśataṃ kratavo yāvanto vā teṣāṃ sarveṣāmanuṣṭhānasyāśakyatvādanārambhopadeśatā syāditi" | yato darśanasampattyaivātrānuṣṭhānasampattiḥ | ata evoktaṃ "samyagdarśanasaṃpanna" iti ( ślo0 74) | sarve ca kratavo darśanasampādanīyāḥ | tathā coktaṃ "jñānenaivāpare viprā yajante" iti | athavā yāṃllokānetītyavacchedanirdeśaḥ, svargakāmaḥ putrakāma iti | atītānādibhedagrahavāsitāntarātmāno dṛṣṭaphalalobhenāsatyenaiva pradhāne puruṣārthe pravartante | yathā bālaḥ puṣṭyarthe auṣadhe 'śikhā te vardhiṣyata' ityasatyayaiva śikhāvṛddhyā pravartyata iti kecit | aparaṃ matam | nityānyatra karmāṇyabhipretāni | tānyakriyamāṇāni pratyavāyahetutayā pratibandhakāni | atastairanuṣṭhīyamānairasati pratibandhe uktaṃ vaidikaiścaiva karmabhiriti, yadyapi tāni na mokṣārthatayā coditāni | ugrairatyantaṃ śarīratāpahetubhiḥ | tastha brahmaṇaḥ | padaṃ sthānaṃ brahmalokam | sādhayanti svīkurvanti | athavā tadīyapadaṃ yādṛśastasyādhikāraḥ, sarveśvaratvaṃ, svātantryaṃ, tadrūpaprāptiriti yāvat |

He who is not endowed with the spiritual insight, taught in the Vedānta, and who is only given to the performance of acts, falls into the cycle of births and deaths.—(74)

Ganganatha Jha 1920, Manu-Smṛti: The Laws of Manu with the Bhāṣya of Medhātithi

Translations (1)

Linked texts (1)