Manava Dharmashastra 9
Manvarthacandrikā 9
- Language
- Sanskrit
9.1
( 4 ) rāghavānandaḥ | tasminpāraṃparyakramapramāṇaācāraḥsāntarālānāṃantarālaḥsaṃkarajātiḥ tatsahitānāṃāntaro'vyavahitaḥ kiṃcinnyūnovā |
18 ||
9.19
( 4 ) rāghavānandaḥ | brahmarṣideśaityapi samākhyā |
9.20
( 4 ) rāghavānandaḥ | agrajanmanaḥbrāhmaṇātcaritraṃcaraṇamanuṣṭhānaṃdharmasya yena taccaritraṃdharmopadeśamiti yāvat ācāraṃ vā |
9.21
( 4 ) rāghavānandaḥ | himavānuttaratyaḥparvatodākṣiṇātyovindhyaḥvinaśanātkurukṣetrātprayāgātpratyageva paścimaṃiticatuḥsīmāvacchinnaṃyaddadhikṛtya śrutaṃ yāganidhauyuktānāṃvāraṇasyāṃmṛtasya ca | sāgaritghaṭiṣṭikārdhena madhyadeśanivāsināmiti |
9.22
(4) rāghavānandaḥ | evaṃpūrvapaścimasamudrābhyantarayorvindhyahimavatormadhyadeśaḥ saāryāvartaityarthaḥ | tayorhimavadvindhyayoḥgiryoḥparvatayoḥ | āṅtramaryādāyām | tena samudradvopānāṃparvatayoścanāryāvartatvam | uktāryāvartavyāpyomadhyadeśastadvyāpyobrahmarṣideśaḥtadvyāpyobrahmāvartaityarthaḥ |
9.23
( 4 ) rāghavānandaḥ | yathā yajñasya darśādikāḷo'ṃgatathā kṛṣṇasāraviśiṣṭadeśopītyāha kṛṣṇaiti | svabhāvataḥbalātkāraṃvinā |
9.24
( 4 ) rāghavānandaḥ | āśrayerannityanenānyatra vasatirayogyaitibhāvaḥ | śūdrasya vasaternaniyamaityāha śūdrastviti | vṛttikarśitaḥvṛttyarthaḥ |
9.25
( 4 ) rāghavānandaḥ | vartiṣyamāṇaṃvaktuṃvṛttaṃnigamayati eṣeti | yoniḥkāraṇam | śrutismṛtisadācārabrāhmaṇopadeśairvinā dharmona jāyataiti bhāvaḥ | saṃbhavaḥ prathamādhyāyoktaḥsargaḥ | varṇadharmāniti tena bhaviṣyapurāṇoktānāṃvarṇamāśrityayodharmovarṇadharmaḥsaucyate | yathā vipronna hantavyaḥsurāpeyā na ca dvijaiḥ | yastvāśramaṃsamāśrityaadhikāraḥpravartate || sakhalvāśramadharmastubhikṣādaṇḍādikoyathā | varṇatvamāśramatvaṃca yodhikṛtya pravartate || savarṇāśramadharmastumauñjīyamekhalā yathā || yoguṇena samudbhūtoguṇadharmaḥsa ucyate || yathāmūrdhābhiṣiktasya prajānāṃparipālanam | nimittamekamāśritya yodharmaḥ saṃpravartate || naimittikaḥ savijñeyaḥ prāyaścittaṃ vidhīyate | ityādivarṇāśramaguṇanaimittikadharmāṇāṃpañcānāṃsaṃgrahaḥ |
9.26
( 4 ) rāghavānandaḥ | niṣekādisaṃskārasyaiva khādirādivadadhikārārthatāsvatantraphalatācetyāha vaidikairiti |
9.27
(4) rāghavānandaḥ | śarīrasaṃskāraityuktaṃtatra kathaṃkasya saṃskārastatrāha gārbhairiti dvābhyāṃ | garbhedhehi sinīvālītyādimantroktaiḥ garbhasaṃskāraiḥ gārbhahomaiḥ sīmantonnayanādiprayuktaiḥ jātakarma jātasya yatkarma samantrakaṃsarpiḥ prāśanādirūpaṃtat | cauḍaṃcūḍākarma | mauñjīnibandhanaṃmauñjīnibadhyate'neneti mauñjīnibandhanaṃupanayanaṃ etairenaḥ pāpamapamṛjyate nāśyate naśyatīti yāvat | baijikaṃpratiṣiddhamaithunasaṃkalpādinā paitṛkaretodoṣeṇotpannaṃ | gārbhikaṃaśucimātṛgarbhavāsajaṃmāturvyabhicārasaṃkalpajaṃ ca | yanme mātā pralulobhetyādiśruteḥ |
9.28
( 4 ) rāghavānandaḥ | svādhyāyena vedādhyayanena vratairmadhumāṃsādivarjanātmakaiḥhomaiḥ | sāyaṃprātaḥsamidādhānaiḥ | traividyena ṣaṭtriṃśadārṣadikākhyādivratena | ijyayā brahmacārikriyamāṇadevarṣipitṛtarpaṇarūpayā | sutaiḥputrotpādanaiḥ | ekavākyopāttatvenaiṣāṃtvāṣṭraṃpātnīvataṃjuhotītivatasamuccayaḥ | mahāyajñaiḥvaiśvadevādipañcabhiḥ | yajñaiḥjyotiṣṭomādibhiḥ | brāhmī brahmaprāptiyogyā tanuḥkriyataityanvayaḥ |
9.29
( 4 ) rāghavaRemndḥ | jātakarmānnaprāśanacauḍopaDefaultnayanānāṃyogyakālaṃdarśayansvarūpamāha | prāgiti | daśabhiḥ | nābhivardhanānnābhicchedāt | vṛdhucchedanetyasya dhātorūpama | mantravatprāśanameva suvarṇāderasya jātasya | dvijāteḥkarma | jātakarma |
9.30
khyaeym | tatrāpyakaraṇe praśaste tithau praśastaeva muhūrte nakṣatre ca guṇavatyeva jyotiṣāvagate kartavyam | vā śabdo'vadhāraṇe |
( 4 ) rāghavānandaḥ | nāmeti daśamyāmiti pūrṇāśaucavṛttiparam | āśaucetu vyatikrāntenāmakarma vidhīyataiti śaṅkhokteḥ | sāmīpyesamamīvā | ahnyekādaśe nāmeti yājñavalkyaḥ | ekādaśe'ntyapināmakuryāditi śruteḥ| dvādaśīpadaṃmāśasyaparamataevāha | puṇyamityādi |
9.31
( 4 ) rāghavānandaḥ | maṅgalyaṃmaṅgaladaṃ śravaṇena balānvitaṃbalasūcakaṃ dhanasūcakaṃdhanavattvakhyāpakaṃ jugupsitāṃdvijadāsadvijaguptarūpam |
9.32
( 4 ) rāghavānandaḥ | etānyevottarapadatvena varṇānurūpavyavasthityā samācārāṃnnigamayati śarmavaditi yathāha yamaḥ | śarmadevaśca viprasya varmatrātā ca bhūbhujaḥ | bhūtirdattaśca vaiśyasya dāsaḥśūdrasya kārayediti bhūtipadaṃpuṣṭerupalakṣaṇam | etena pūrvapade niyamābhāvaḥ | dvyakṣaraṃcaturakṣaraṃvā nāmakuryāditi smṛteḥ | maṅgalādisūcakaṃdevādīnāṃharṣādināmakāryaṃśarmādipadaṃtvarthaparaṃtena śarmaśaraṇamityādīti medhātithiḥ |
9.33
( 4 ) rāghavānandaḥ | sukhodyaṃanāyāsoccāryamakrūraṃprītijanakaṃśarmadāyaśodetyādi |
9.34
(4) rāghava़ānandaḥ | niṣkramaṇaṃsūryāvalokanārtham | tatastṛtīye kartavyaṃmāsi sūryasya darśanamiti yamokteḥtṛtīyaṃ caturthopalakṣaṇaṃ iṣṭaṃkuladharmatayā |
9.35
(4) rāghavānandaḥ | cūḍākarma keṣucinmūrdhadeśeṣukeśānāṃsthāpanaviśeṣaḥ | tṛtīye varṣe caulamityāśvalāyanokteḥ | śruticodanāt | yatrabāṇāḥsaṃpatanti kumārāviśikhāiveti śruteḥ | saśikhaṃteṣāṃchedanam |
9.37
( 4 ) rāghavānandaḥ brahmavarcasakāmasyeti | brahmavarcasaṃvṛttasvādhyāyanimittaṃtejaḥ balārthinaḥbalaṃhastyaśvādi śārīraṃvā | īhārthinaḥīhākṛṣyādiceṣṭā | atra phalaekasya tūbhayatve saṃyogapṛthaktvamiti nyāyena | asyārthaḥekasya karmaṇaubhayārthe vacanadvayena śruteḥ| phalasādhanābhedaityarthaḥ |
9.38
( 4 ) rāghavānandaḥ | upanayanasyottarāvardhiyotayanamārthavādaistaiḥsaha saṃsarganiṣedhati āpoḍaśādititribhiḥ | āṅatramaryādāyāṃ garbhādityanuvartate nātivartate atikrāntatā satī prāyaścittaṃvinādhikāritvena sāvitrīpatitānpratisāvitrī nādhigacchati | patitā yasya sāvitrī daśavarṣāṇi pañcacetyupakramya | saśikhaṃvapanaṃkṛtvā vrataṃObjectkuryātsamāhitaḥ | haviṣyaṃbhojayedanvaṃbrāhmaṇānsapta pañca ceti | yamoktaprāyaścittam |
9.39
( 4 ) rāghavandiḥ vrātyāityapūrvasaṃjñā |
9.40
( 4 ) rādhavānandaḥ | brāhmānbrahma vedastannimittakānadhyayanādhyāpanādīnyaunānabrāhmādyaṣṭau vivāhān |
9.41
( 4 ) rāghavānandaḥ | brāhmaṇādīnāṃbrahmacāriniyatavastramekhalāyajñopavītadaṇḍānupadānaparimāṇasahitānāha kārṣṇeti saptabhiḥ | kārṣṇaṃkṛṣṇaṃhariṇaṃsaṃbaṃdhihāriṇaiṇeyaṃ vā kṛṣṇaṃbrāhmaṇasyeti āpastambasmaraṇāt | rururvyāghraḥrururnakhabilakṛditi kramadīpikāyām basto'jaḥetānyuttarīyāṇi śāṇādīni vasanāni tatra śāṇaṃṇasūtranirmitaṃkṣaumaṃkṣamāeraṇḍaparyāyaḥāvikaṃavirmeṣastallomajaṃ atra yathāsaṅkhyaṃvivakṣitam |
9.42
( 4 ) rāghavānandaḥ | mauñjīti muñjaḥ śaratvaktatrivṛttriguṇāsamā guṇagatānyūnātiriktaparimāṇā ślakṣṇāmṛdvīmaurvī jyā mūrvātṛṇaviśeṣaḥ tadvikṛtiḥ jyāyā dhanuṣaḥ saiva triguṇā pradakṣiṇā mekhalā bhavatīti pracetasovacanāt mekhalātrayaṃ tulyaṃtrayāṇām |
9.43
( 4 ) rāghavānandaḥ | uktamukhyālābhe yathāsaṅkhyaṃ pratinidhīnāha muñjeti muñjasya muñjādyasya alābhe muñjādiveṣīkāmiti śruteḥ muñjaṃ aśmantako mālavatṛṇamiti nārāyaṇasarvajñaḥ balvajaiti bagaī itiprasiddhatṛṇaṃ vā śabdotra yādṛcchi kārthaḥ tena khale cālanīnyāyāt granthīnāṃviprādiṣu na kramaniyamaḥ yathā kulācāraṃvyavasthā |
9.44
( 4 ) rāghavandiḥ | kiṃca kārpāsamiti ūrdhvavṛtaṃpūrvaūrdhvākāreṇa vṛtaṃtriguṇitaṃyattatsūtramadhovṛtaṃtrivṛtaṃtadeva trivṛtkāryam| taduktaṃchandogapariśiṣṭe ūrdhvatutrivṛtaṃkāryaṃtaṃtutrayamadhovṛtam | trivṛtaṃcopavītaṃsthāttasyaiko granthiriṣyataiti || atonavaguṇaṃ prāptam | tathā ca devalaḥ yajñopavītaṃ kurvita sūtrāṇinavatantavaiti | kārpāsavataśaṇasūtrādāvapi jñeyam |
9.45
( 4 ) rāghavannandaḥ | teṣāṃdaṇḍānvidhatte brāhmaṇaiti | bailvapālāśāvityādiṣu dvandvasāhityabodhanepi vikalpaḥ | vakṣyati pratigṛhṇepsitaṃdaṇḍamiti vidheyagataikavacananirdeśāt | bailvaḥ pālāśovābrāhmaṇadaṇḍaḥ iti vāsiṣṭhevikalpadarśanācca |
9.46
( 4 ) rāghavānandaḥ | daṇḍānāṃparimāṇamāha keśeti | keśāntagaiti medhātithiḥ | keśāntaśca mūrdhāvadhiḥbrahmarandhramiti yāvat | keśāntikaiti pāṭhepi saevārthaḥ |
9.47
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca ṛjavaiti ṛjutā'vakratā avraṇāḥ chidrarahitā anudvegakarā nātisthūlāḥ |
9.48
( 4 ) rāghavānandaḥ | bhāskaropasthānaṃbhikṣāyāḥ pūrvakālepītyāha upasthāyeti | parotyāgnimagniṃparikramya pradkṣiṇaṃyathāsyāttathā na savyāpasavyena bhikṣeta bhaikṣaṃbhikṣāsamūhaḥ |
9.49
( 4 ) rāghavānandaḥ | prāthamikabhikṣāṅgabhūtasaṃbodhanapadasya sthānaniyamayanataddhātrīrāhadvābhyāṃ | bhavatpūrvamiti | bhavati bhikṣāṃdehi bhikṣāṃ bhavatidehi bhikṣāṃdehibhavatītyevaṃprayogaḥ |
9.50
( 4 ) rāghavānandaḥ | apratyākhyāyinīṃcāgre bhikṣeteti gṛhyokteḥ | atomātaraṃprathamaṃbhikṣeta nijāṃsodarāṃyācainaṃna vimānayet natiraskuryāt | vimānitobālobrahmacaryavrate kṣubdhaḥsyāditi bhāvaḥ |
9.51
( 4 ) rāghavānandaḥ sāyaṃmanādisaṃcayapuraḥsaraṃgurave nivedyaiva bhuñjītetyādiniyamamāha samāhṛtyeti amāyayā nivedya juṣadnnena sadlaṃmasthāyānyatra sthāpayitvā vā kiṃcinnivedayediti | aṣṭaugrāsāmuneḥ proktāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ | dvātriṃśattu gṛhasthasya yatheṣṭaṃbrahmacāriṇaiti || grāsaniyamābhāvaparaṃ natu bahuvāraparaṃatauktaṃyāvadarthayāvatodaraparipūttistathānnādyādannaṃtathānnareti vakṣyati tena bhojanadvayam |