Pramāṇa · Search · About · API

Dharmapradipa 3.p4

Dharmapradīpa 3.p4

Language
Sanskrit

3.p4.1

atha kṣayāhakālanirṇayaṃ vaktuṃ tāvatkṣayāhasvarūpamāha nirṇayasindhau hemādridhṛtavyāsaḥ– “māsapakṣatithisṛṣṭe yo yasminmriyate'hani| pratyabdaṃ tu tathābhūtaṃ kṣayāhaṃ tasya taṃ viduḥ” iti| nāradīye'pyevam| atra cāndraṃ mānaṃ jñeyam| 'ābdika pitṛkārye ca cāndro māsaḥ praśasyate|' iti gārgyokteḥ| atra śrāddhaṃ nānāsmṛtiṣvekoddiṣṭaṃ pārvvaṇaṃ coktam| tattatsmṛtivacanāni coktāni nirṇayasindhau, tānyatra vistarabhiyā nopanyastāni| kiñcātra pārvvaṇaikoddiṣṭayorvrīhiyavavadvikalpaḥ sa ca deśācārādvyavasthita iti| etaddeśīyagauḍaśiṣṭāstu amāyāṃ pitṛpakṣe ca mṛtānāṃ piṇḍatrayātmakaṃ pārvvaṇamanu tiṣṭhanti| dharmapradīpe“amāyāṃ saṃkṣayo yasya pitṛpakṣe'tha vā punaḥ | pārvaṇaṃ tasya kartavyaṃ naikoddiṣṭaṃ kadācana”—iti | “mṛtāhani tu kartavyaṃ pratimāsaṃ ca vatsaram | pratisaṃvatsare caivamādyamekādaśe'hani” || iti yājñavalkyasmaraṇe pratisaṃvatsaramiti padājjñāpakānmṛtāhne tvekoddiṣṭameva kurvanti | hariharabhāṣye sāgneḥ pārvaṇaṃ niragnerekoddiṣṭamuktam | nirṇayāmṛte'putrasya patnīvyatiriktakartṛtve ekoddiṣṭaṃ patnīkartṛke pārvaṇam | śrāddhaviveke'tra viśeṣo'māvāsyāpitṛpakṣamṛtayormātā pitrormāturekoddiṣṭaṃ pituḥ pārvaṇam | “amāyāṃ pitṛpakṣe ca pitroścenmaraṇaṃ bhavet | ekoddiṣṭaṃ tu mātuḥ syātpituḥ pārvaṇameva ca ||” atha kṣapāhakālanirṇayo nirṇayāmṛte | atrāparāhṇavyapinī tithirgrāhyobhayatrāparāhṇasparśābhāve tu pūrvaiva sāyaṃkālavyāpinī grāhyetyuktam | tatra nāradaḥ“darśañca paurṇamāsañca pituḥ sāṃvatsaraṃ dinam |

3.p4.2

pūrvaviddhamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate |” smṛtyantare'pi“dviraharvyāpinī cetsyānmṛtāhasya tithairyadā | pūrvaviddhā prakartavyā trimuhūrttā bhavedyadi”—iti | pūrvedyuḥ sāyaṃmiti vākyaśeṣaḥ | pūrvedyuḥ sāyaṃ "trimuhūrttābhāve paredya kutapakālavyāpinī grāhyeti || "trimuhūrttān cedgrāhyā paraitrakutapehisā ||" itigobhilokteḥ || maithilāḥ śrāddhakaumudīdīpikāpṛthvīcandrodayakārāśca nirṇayāmṛttamattamaparāhṇakālaṃ piṇḍatrayātmakakṣayāhaviṣayamāhuḥ,ekapiṇḍātmakakṣayāhaśrāddhe tūktalakṣaṇaṃ madhyāhnakālamurarī kurvvate | sa ca pañcadaśadhā vibhaktadivasasya saptamāṣṭamanavamamuhūrttātmakaḥ | te ca muhūrtā gāndharvvakutaparauhiṇasaṃjñakāstatraikoddiṣṭasyopakrame kutapasya pūrvvottarabhāgāvicchayā vikalpitau | tadāha vyāsaḥ"kutapaprathame bhāge ekoddiṣṭamupakramet | āvartanasamīpe vā tatraiva niyatātmavān ||"-iti | samāptikālamāha ślokagautamaḥ-"ārabhya kutape śrāddhaṃ kuryyādārauhiṇaṃ budhaḥ | vidhijño vidhimāsthāya rauhiṇaṃ tu na laṅghayet ||" tadevaṃ kutaparauhiṇayormadhyānhagatamadhyamacaramabhāgayoḥkarmakālatvena vyavasthitayoḥ satostadvyāpinī tithiraikoddiṣṭe grahītavyeti sthitam | atra pūrvedyureva paredyureva vā madhyāhnavyāptirityetayoḥ pakṣayorna kopi sandehaḥ | ubhayatra tadvyāpitve tatsparśābhāvo vetyanayoḥ pakṣayoḥ pūrvedyurevānuṣṭhānam | tathā sati pūrvodāhṛtānyaparāhnasāyāhnāstamayavyāptiviṣayāṇi pitryasāmānyavacanānyanugṛhītāni bhaviṣyanti| ubhayatra sāmyenaikadeśavyāptau kharvādivākyena nirṇayaḥkāryaḥ|

3.p4.3

vaiṣamyeṇaikadeśavyāptau tu yadā pūrvedyureva mahatī tadā mahattvānugrahātsāmānyavacanānugrahācca pūrvedyurevānuṣṭhānam|yadā tu paredyureva mahatī tadā sāmānyaśāstramupekṣyāpi mahattvamevādaraṇīyamiti pārvaṇaśrāddhanirṇaye vakṣyate| atastenaiva nyāyenātrāpi paredyurevānuṣṭhānamiti mādhavaḥ| yadā vighnavaśāddine saṃvatsaraśrāddhaṃ na kṛtaṃ tadā rātrāvapi kāryam || "mṛtāhaṃ samatikramya cāṇḍāleṣvapi jāyate|" iti marīcinā mṛtāhātikrame doṣasyoktatvāt|akaraṇe anyā api doṣoktayo nibandheṣu, vistarabhiyā'tra nopanyastāḥ| na ca naktaṃ śrāddhaṃ kurvītārabdhe vā bhojanasamāpanamityāpastambena gauṇakālasyoktatvāditi mādhavaḥ| ārabdhaśrāddhavighnavaśādrātripātabhojanasamāptyantaṃ rātrau kāryam. śeṣasamāptiḥ paradina eveti haradattaḥ| grahaṇadine vārṣikaprāptau taddina evāmānnena hemnā vā kuryāt | atra rajasvalātriṣedhaḥ strīkartṛkaśrāddhaviṣayaḥ | tadāha nirṇayāmṛte gautamaḥ-"aputrā tu yadā bhāryā saṃprāpte bharturābdike| rajasvalā bhavetsā tu kuryāttatpañcame'hani ||" iti| tacca prathamābdikaṃ śuddhamāsi mṛtasya prathamābde tasminneva māse maline dvādaśamāsikordhvaṃ trayodaśe'tīte malamāsa eva kāryam | 'mṛtiyuṅmāsāddipaṭṭoparaḥ' iti kālanirṇayokteḥ | hemādrāvapyevam| mama tu evaṃ bhāti|śuddhamāsaśuklapakṣamṛtasyā''bdikaṃ tadarpānte mṛtamāsasyaivādhikye'dhikamāsaśuklapakṣīyamṛtitithau kāryyam | “asaṃkrāntepi kartavyamābdikaṃ prathamaṃ dvijaiḥ” iti vṛddhavasiṣṭhahārītokteḥ | “ābdikaṃ prathamaṃ yatsyāttatkurvīta malimluce |” ityādiyumokteśca |

3.p4.4

śuddhamāsakṛṣṇapakṣamṛtasya tu prathamābdikaṃ tanmāsaśuddhakṛṣṇapakṣīyamṛtitithau kāryaṃ na malamāsakṛṣṇapakṣe | “sāṃvatsaraṃ na vardheta śrāddhaṃ caiva mṛtehani |” iti paiṭhīnasyukteḥ || “pratyabdaṃ dvādaśe māsi kāryā piṇḍakriyā sutaiḥ | kvacinnayodaśepi syādādyaṃ tyaktvā tu vatsaram ||” iti laghuhārītokteśca | śuddhamāsamṛtasya taditarādhikamāsontarā patati tadā tasya dvirātruttiṃ kṛtvā caturdaśe śukle mṛtimāsa evāyābdikaṃ kāryyam || “abdamambughaṭaṃ dadyādannaṃ vāpi susaṃcitam | saṃvatsare vivṛddhepi pratimāsaṃ ca māsikam ||” iti kauthuminā'dhikamāsikavidhānāt | "māsapakṣatithirapṛṣṭe yo yasminmriyate'hani |"

Linked texts (1)