Danasagara 22.21-2
Dānasāgara 22.21-2
- Language
- Sanskrit
22.21-2.1
[ atha prayogaḥ | prathamadinakṛtyam | ]¹
ata yajamānaḥ samupajātatulāpuruṣamahādānecchaḥ prathamaṃ viṣṇuśivavināyakānāṃ pūjārthaṃ
gandhapuṣpādisāmagrīvastranaivedyāni brāhmaṇārcanārthaṃ gandhamālyasāmagrīvastrāṇi vṛddhiśrāddhasāmagrīṃ
²svastivācanārthaṃ gandhamālyasāmagrīṃ sapaṭīkavāsoyugatayaṃ suvarṇatolakatrayañca tīrthādiṣu pariśodhitāyāṃ bhūmau caturbhadramaṇḍapaghaṭanārthaṃ stambhavaṃśacālādikaṃ vedīkuṇḍaghaṭanārthaṃ³mṛttikāṃ cūrṇañca
kuṇḍapārśvasthāpanārthaṃ kumbhacatuṣṭayamṛtvijāmaṣṭāvāsanāni homārthamaṣṭau śobhanatāmrapātrāṇi
⁴sruvacatuṣṭayaṃ ⁵srukcatuṣṭayaṃ tilān ghṛtañca kuśaṃ yathopa⁶yogedhmasamidagnijvalanakāṣṭha[dhūpapuṣpādisāmagrīṃ] vedīsthadevapūjārthaṃ [dvāpañcāśataṃ vastrāṇi⁸] pūjocitasāmagrīñca brahmaśivaṃ·
viṣṇupratimāttrayaṃ maṇḍapacālopari pūrvādidikṣu dānārthaṃ pītaraktakṛṣṇātikṛṣṇaśvetakṛṣṇaharitapañcavarṇāśca taraṅgā daśa patākāḥ cālamadhyāropaṇārthaṃ kiṅkiṇīyuktamutkṛṣṭaṃ dhvajaṃ dvāracatuṣṭayālaṅkaraṇārthaṃ plakṣoḍumbarāśvatthavaṭānāṃ⁹ toraṇacatuṣṭayaṃ mṛnmayān śobhanānaṣṭau kumbhān kumbhamaṇḍanārthaṃ puṣpamālyasāmagrīcandanavastraratnāni taddhūpanārthaṃ gugguluṃ kumbhapūraṇārthaṃ tīrthajalañca ¹⁰sālaputrajīvacandanadevadārugāmbhārībilva¹¹kadambabakulānāmanyatamasya sāradāruṇā
nirmitaṃ saptahastocchritaṃ dṛḍham ṛju upari hastamekaṃ parityajya kṛtacchidraṃ stambhadvayaṃ taddārumayīmeva tulādhāraṇasamarthāṃ madhyasthitakaṭaqāmargalāṃ taddārumayīṃ caturhastāyatāṃ daśāṅgulaprastārāṃ
22.21-2.2
caturastrāṃ madhyārpitadhāraṇasamartha¹²baḍiśākṛtilohāṃ madhye prāntadvaye ca suvarṇapattaveṣṭitāṃ
pārśvadvayasthalohapāśadvayalambamānaśṛṅkhalāṣṭakanibaddārdhapaṭṭadvayāṃ tulāṃ tadalaṅkaraṇārthaṃ mālyasāmagrīṃ candanaṃ mauktikaprabālamālāśca¹³ tulāmadhyasthāpanārthaṃ suvarṇapatranirmitāṃ¹⁴ viṣṇupratimāṃ cakralikhanārthaṃ pañcavarṇataṇḍulaguṇḍikāṃ cakrālaṅkaraṇārthaṃ ¹⁵puṣpādisāmagrīṃ tulāyā
ūrdhvasthāpanārthaṃ pañcavarṇaṃ candrātapaṃ ¹⁶tadbandhanārthaṃ phalapuṣpasāmagrīñca ¹⁷gurorarcanārthaṃ
śvetaṃ sapaṭīkavāsoyugaṃ yatheṣṭasuvarṇaghaṭitakuṇḍalayaṃ haimayajñopavītakeyūrakaṇṭhābharaṇāni ca
ṛtvijāṃ varaṇārtham aṣṭau sitāni sapaṭīkavāsoyugāni yatheṣṭasuvarṇaghaṭitānyaṣṭau [kuṇḍalayugāni aṣṭau]1 haimayajñasūtrāṇi aṣṭāvaṅgadāni aṣṭau kaṇṭhābharaṇāni ca jāpakānāñca varaṇārthamabhimatasuvarṇaghaṭitāṅgurīyakacatuṣṭayaṃ vastrasthānacatuṣṭayañca, gurorṛtvijāñca madhuparkasāmagrīṃ ;
2lokapālāvāhanāthaṃ puṣpadhūpādīni 3 valyarthaṃ māṣabhakta-'valisāmagrīm ; ṛtvigbhyo'dhivāsanadakṣiṇārthamabhimatasuvarṇa kṛtakuṇḍalayugāṣṭaka-haimayajñasūtrāṣṭaka-haimakaṭakā [ṣṭakā ] murīyāṣṭakāni,
aṣṭau nānāvarṇavastra-'sthānāni, aṣṭā paṭīkambalopadhānasahitāḥ śayyāḥ; gurave dānārthamekatvigdeyasāmagrīto dviguṇadravyaghaṭitāṃ kuṇḍalayugādisāmagrīṃ, dviguṇasapaṭīkavastra, dviguṇadravyaracitāmuktarūpāṃ śayyāṃ ; madhyasvastivācanārthaṃ sapaṭīkavāsoyugatayaṃ suvarṇatolakatrayañca ; māṅgalyārtha
22.21-2.3
9vādyādisāmagrīm ; ātmamaṇḍanārtha yatheṣṭamābharaṇāni, dhāraṇārthaṃ khaṅga 10 carmamayaḍhālaṃ sannāhañca, hastadvayadhāraṇārthamabhimatasuvarṇa-ghaṭite dharmarāja-sūryapratime, ātmatulanārthaṃ nirmalaṃ
suvarṇaṃ, gurṛtvigbhyo dakṣiṇārthamabhimatotpattiyogyāṃ bhūmiṃ yatheṣṭaṃ ratnāni ca ; jāpakadakṣiṇārthaṃ suvarṇaṃ; dīnānāthāditarpaṇārthaṃ 11yatheṣṭaṃ taṇḍulān kapardakañca ; 12śeṣabrāhmaṇatrayavācanārthaṃ sapaṭīkavastrayugatayaṃ suvarṇatolakatrayañca 13 utpādya, sambhṛtasambhāro'[yanādyuktasamayā]14nāmanyatamasya pūrvataradine kṛtanityo ghaṭikādhikapraharatraye haviṣyaṃ bhuktvā''camya, śucau
deśe upaviśya pādau prakṣālyā''camya, prāṅmukha udaṅmukho vā kṛtāñjaliḥ- oṃ sūryasomayamakālapañcabhūtāni matsyapurāṇokta-tulāpuruṣamahādānakarma kartuṃ śro mayopavāsaḥ kartavya iti
nivedanaṃ kṛtvā, 15gṛhītodakapūrṇatāmrapātra udaṅmukhaḥ saṅkalpaṃ kuryāt
tad yathā- oṃ matamyapurāṇokta-tulāpuruṣa-mahādānakarma kartuṃ śro'hamupavāsaṃ kariṣye
evaṃ gurṛtvig jāpakā api saṅkalpaṃ kuryuḥ | tatra nivedanasaṅkalpavākyayoryathākramaṃ tulāpuruṣamahādānakarmaṇi gurukarma kartuṃ, [ṛtvikkarma kartuṃ,]16śāntikādhyāyajapakarma kartumiti ca
viśeṣaḥ | evaṃ sarveṣveva vakṣyamāṇamahādāneṣu tulāpuruṣapadasthāne hiraṇyagarbhādipadaṃ prakṣipya
nivedana-saṅkalpau kartavyau | etāvattaiva sarveṣāṃ vakṣyamāṇa—mahādānānāṃ vākyāni sampadyante,
atasteṣu na ^1likhitavyāni
tato'paradine yajamānaḥ kṛtanityakriyaḥ oṃ govindāya namaḥ, oṃ upāpataye mamaḥ, oṃ
22.21-2.4
vināyakāya namaḥ iti vastrādinā sampūjya, bhagavan govinda, bhagavannumāpate, bhagavan
vināyaka, tulāpuruṣa-mahādānamakho mayā kartavyaḥ, sa nirvighnaṃ bhavatprasādāt sampadyatām
ityāśāsya praṇamya, abhimatasaṃkhyabrāhmaṇān vastrādibhirabhyarcya tulāpuruṣamahādānamakho mayā
kartavyaḥ, tadbhavanto māmanujānantu iti vadet | tataste kriyatāmiti ^3saharṣaṃ brūyuḥ | tato
yajamāno gṛhītaudaka^4pūrṇatāmrapātra udaṅmukhaḥ saṅkalpaṃ kuryāt | tadyathā oṃ matsyapurāṇokta
—tulāpuruṣa-mahādānakarmāhaṃ kariṣye | tato yathāvidhi sagaṇādhipamātṛpūjāpūrvakaṃ vṛddhiśrāddhaṃ
kṛtvā, brāhmaṇatrayaṃ vastrakāñcanādibhirabhyarcya, tulāpuruṣamahādānakarmaṇi puṇyāhaṃ bhavanto
bruvantviti vadet | ^5puṇyāhamiti taistriḥ pratyekamūkte, svasti bhavanto bruvantviti vadet
taiśca ^6triḥ svastītyukte, ṛddhi bhavanto bruvantviti vadet | te ca pratyekam ṛdhyatāmiti tribrū^yuḥ
atrāpi sarveṣveva mahādāneṣu devatābrāhmaṇānujñā^7bhyarthanadānasaṅkalpa-^8puṇyāhavācaneṣu tulāpuruṣapadasthāne tattanmahādānanāmaprakṣepaḥ kartavyaḥ | tataḥ pūrvaśodhitāyāṃ bhūmau svahastenobhayataḥ
ṣoḍaśāratnimātraṃ dvādaśahastaṃ daśahastaṃ vā caturbhadrānana^9maṇḍapaṃ kārayet | tanmadhye saptahastāṃ
[pañcahastāṃ vā]^10 vedīṃ kārayet | tasyāścaturdiśaṃ catvāri hastapramāṇāni ^11hastanimnāni
caturasrāṇi ^12surūpāni vistāro^13cchrāyacaturaṅgula-pūrvottarakoṇāvanata-sarva^14[samai^15kadeśamekhalā
22.21-2.5
yutāni vitasti ] dīrgha-saptāṅgulaprastāra-kūrmapṛṣṭhonnatamadhyāṅgulocchrita [ 1 prānta-gajoṣṭha ] sadṛśadīrgha 2[praṇālyoṣṭhoṣṭha]yoniyutāni pārśvasthā3mrapallava-pihitamukhaikaika-pūrṇakumbhāni hotṛbrahmopaveśanārthamāsanadvayadvayayutāni homārthaṃ ghṛtāhrutila-sthāpanārthaṃ praṇītāsthāpanārthañca śobhanatāmra 4pātradvayadvayayutāni pratyekaṃ 5sruksruvasahitāni brahmopaveśanārthamekaika-6viṣṭarayutāni 7pārśvasthāpitatila-ghṛta-dhūpa-puṣpasāmagrī-kuśa-yathāsambhava samidraprajvalanārthendhanādīni 9kuṇḍāni
kārayet
vedyā īśānakoṇe cāparāṃ sarvatohastaparimitaṃ caturastrāṃ vakṣyamāṇavināyakādidevārcanāya
vedīṃ kārayet | maṇḍapacālopari 10pūrvasyāṃ 11[pītām, āgneyyāṃ raktāṃ, yāmyāṃ] kṛṣṇāṃ,
naiṛtyāmatiśṛṣṇāṃ, vāruṇyāṃ sitāṃ, 12vāyavyāṃ kṛṣṇāṃ, uttarasyāṃ haritām, aiśānyāṃ
pañcavarṇāṃ, 13nirṛtīvaruṇayormadhye 14 śvetām, 15indreśānayormadhye lohitāṃ patākāṃ,
maṇḍapamadhyabhāgopari ca kiṅkiṇīyuktaṃ 16 dhvajaṃ dadyāt
maṇḍapadvāreṣu pūrvādrikrameṇa plakṣodumbarāśvatthavaṭānām, aśvattho'mbaraplakṣajaṭānāṃ vā toraṇacatuṣṭayam ; dvārapārśvadvayeṣu ca puṣpamālā'laṅkṛtaṃ 17candanaprokṣitaṃ 18dhūpitaṃ vastraveṣṭitaproṣam
abhimatapañca 19ratnagarbha pūrṇakumbhadvayadvayaṃ dadyāt
etacca sarvamahā20dānasādhāraṇam
21[ tataḥ pradhāna]vedomadhye hastadvayamita-khātadvayaṃ kṛtvā, tatra 22yathoktaṃ toraṇamāropya,
tatrokta23prakāraghaṭitāṃ tulāmavalambya, puṣpamālā24miśrandanena muktāpravālamālayā
cālakuryāt | tulātalabhāgamadhye yathoktaviṣṇu [pratimāṃ pṛṣṭhanihita]-guggulupiṇḍaṃ
22.21-2.6
kṛtvā''ropayet | tulopari ca 2yathoktaṃ bahuphalapuṣpamālaṃ candrātapaṃ vitatya badhnīyāt
tulādhobhūbhāge [yathoktaṃ 4cakraṃ likhitvā 5puṣpairavakiret
evaṃ sarvamanuprāptaṃ kṛtvā, ] gurumṛtvijo jāpakāṃśca varaṇāthryapakalpitavastrālaṅkārairyathāthamabhyarcya, prathamaṃ guruṃ dakṣiṇajānuni vidhṛtya 8vṛṇuyāt | oṃadyāmuka sagotram amuka
vedāmuka 10śākhādhyāyinam amukadevaśarmmāṇam asmiṃstulāpuruṣamahādānakarmaṇi gurukarma kartuṃ
tvāmahaṃ vṛṇe | 11oṃvṛto'smīti 12prativacanam | tato yajamāno 13[yathāvihitaṃ karma
kurvviti vadet | oṃ yathājñānaṃ karavāṇīti ] guruḥ | ṛtvigūjāpakānāṃ 14 varaṇe varaṇavākye
gurukarma kartumiti sthāne 15ṛtvikkarma 16kartuṃ śāntikādhyāyajapakarma kartumiti yathākramaṃ
niveśo viśeṣaḥ | tato gurave ṛtvigbhyo 17jāpakebhyaśca yathāśākhaṃ madhuparkaṃ dadyāt
18tato gurvṛtvigyajamānajāpakā upavaseyuḥ | etadapi 19candrātapabandhanādyupavāsāntaṃ
karma sarvamahādānasādhāraṇam | 20[varaṇavākye tu ] tulāpuruṣapadasthāne tattanmahādānapadaprakṣepaḥ
karttavyaḥ
21tṛtīyadinakṛtyam
22[aparedyuśca kṛtanityaṃ] pūrvvādikuṇḍakeṣu ṛgyajuḥsāmātharva 23krameṇa eko hotā 24aparo
brahmeti brāhmaṇadvayaṃ niyuktaṃ 25svasvagṛhyoktavidhinā agnyupasamādhānaṃ kuryāt | jāpakāśca
ṛgvedādi'krameṇa pūrvādidvāreṣūpaviśya śāntikādhyāyaṃ japeyuḥ | śāntikādhyāyaśca 'śaṃ na
indrāgnī bhavatāmavobhi'riti pañcadaśarcaṃ 'śāntisūktamṛgvede | 'ṛcaṃ vācami'ti śāntikādhyāyo
'yajurvede | 'kayā naścitra' iti tṛcacaṃ sāmavede | 'śaṃ no devī' - 'śaṃ na indrāgnī' iti dve
22.21-2.7
dve kaṇḍike, ''sammāvāta' ityṛk, 'śāntā dyau'riti 'kaṇḍiketi śāntigaṇo'tharvavede
guruśca kṛtanityaḥ pūrvābhimukhaḥ 'kṛtāryapātaḥ svalpavedikāyām uttarādikrameṇa yavapuṣpasitataṇḍulānāmandha' tamena vināyakādinavagrahapūjārthaṃ prathamāṃ daśapuñjikāpaṅkti, daśadik
'pālapūjārthañca vedyupapānteṣu 'svasvadikkrameṇa daśapuñjikāḥ, grahapūjā '-paṅktyadho vasvaṣṭakapūjārthaṃ
dvitīyāmaṣṭa''-puñjikā-paṅkti', '^[ tadadho dvādaśādityapūjārthaṃ 'tṛtīyāṃ dvādaśapuñjikāpaṅkti' ]
1. 'tadadhaḥ saptamarudgaṇapūjārthaṃ catathīṃ saptapuñjikāpaṅkti, tadadho brahmaviṣṇuśivānāṃ pratimā''tayāropaṇam, arkavanaspatyoḥ pūjārthaṃ puñjikādvayañca kṛtvā, prathamapaṅktāvuttarādikrameṇa eta eta
savināyakā navagrahā ityāvāhya-vināyakamaTargetropayami, ādityamāropayāmi, somamāropayāmi,
aṅgārakamāropayāmi, budhamāropayāmi, bṛhaspatimaTargetropayami, śukramāropayāmi, śanaiśvaramāropayāmi, rāhumāropayāmi, ketumāropayāmi ityāropya, '^[ eta eta lokapālā ] ityāvāhya-yathādikkramam indramāropayāmi, agnimaTargetropayami, yamamāropayāmi, nirṛtimāropayāmi, varuṇamāropayāmi, vāyumāropayāmi, somamāropayāmi, īśānamāropayāmi, anantamāropayāmi, brahmāṇamāropayāmi ityāropya, 'ºeta eta vasava ityāvāhya, dvitīyapaṅktau''āpamāropayāmi, dhruvamāropayāmi, somamāropayāmi, ''dharamāropayāmi, anilamāropayāmi,
''analamāropayāmi, pratyūṣamāropayāmi, ºprabhātamāropayāmi ityāropya, eta eta ādityā
22.21-2.8
ityāvādya, tṛtīyapaṅktau- indramāropayāmi, dhātāramāropayāmi, bhagamāropayāmi, pūṣaṇamāropayāmi, mitramāropayāmi, varuṇamāropayāmi, aryyamaṇamāropayāmi, aṃśumāropayāmi,
vivasvantamāropayāmi, tvaṣṭāramāropayāmi, ¹[savitāramāropayāmi, viṣṇumāropayāmi] ityāropya,
eta eta marudgaṇā ityāvāhya, caturthapaṅktau - āvahamāropayāmi, pravahamāropayāmi ²[udvahamāropayāmi, saṃvahamāropayāmi, ³vivahamāropayāmi] ⁴parāvahamāropayāmi, ⁵parivahamāropayāmi ⁶ityāropya, eta eta brahmācyuteśārkavanaspataya⁷ ⁸ityāvāhya, ⁹pratimākṣaye -
brahmāṇamāropayāmi, acyutamāropayāmi, īśamāropayāmi ityāropya, tatpārśvasthapuñjikādvaye
¹⁰arkamāropayāmi, vanaspatimāropayāmi ¹¹[ityāropayet | tato vināyakāya] ādityāya
somāya aṅgārakāya budhāya bṛhaspataye śukrāya śanaiścarāya rāhave ketave, indrāya agnaye ¹²yamāya
¹³nirṛtaye varuṇāya vāyave somāya īśānāya anantāya brahmaṇe, ¹⁴[āpāya dhruvāya somāya
dharāya anilāya analāya pratyūṣāya prabhāsāya, indrāya dhātre bhagāya pūṣṇe mitrāya varuṇāya
aryyamṇe aṃśave vivasvate tvaṣṭre ¹⁵savitre viṣṇave, āvahāya pravahāya ¹⁶udvahāya saṃvahāya
vivahāya parāvahāya parivahāya, brahmaṇe, ] acyutāya, īśāya, arkāya, vanaspataye iti pratyekamuccārya- etat pādyaṃ nama iti kramādekaikaśaḥ pādyaṃ sarvebhyo dattvā, tathā eṣo'rdhyo nama
¹⁷ityardhyaṃ, ¹⁸[tathaiva etadācamanīyaṃ nama ityācamanīyaṃ], tathaiva ¹⁹etadvastraṃ nama iti vastraṃ, tathaiva
eṣa gandho nama iti gandhaṃ, ²⁰[ tathaiva etat puṣpaṃ nama iti puṣpaṃ], ²¹[tathaiva eṣa dhūpo
22.21-2.9
nama iti dhūpaṃ ], tathaiva eṣa dīpo nama iti dīpaṃ, tathaiva etannaivedya nama iti naivedya [ tathaiva
etattāmbūlaṃ nama iti tāmbūlaṃ]' dadyāt | evaṃ pūjāṃ samāpayet
tato hotāraḥ pratimantrame kāvṛtyā 'ābhya eva devatābhyo ghṛtāktatilāhutīrdadyuḥ
tathāca mantrāḥ | vināyakasya - ṛgvedayajurvedadyoḥ gaṇāṇāṃ tveti, sāmavede ā [tū na] iti,
atharvavede [gaṇānāṃ tvā] gaṇapatimiti | sūryasya - ṛgvedayajurvedadyoḥ ā kṛṣṇeneti,
sāmavede [baṇmahām̐ asoti,] atharvavede āditya nāvamiti | "somasya - ṛgvede ā
pyāyasveti, yajurvede imaṃ devā iti, sāmavede ā pyāyasveti, atharvavede "yadrājānamiti
aṅgārakasya - ṛgyajuḥ sāmavedeṣu agnirmūti, atharvavede " [tvayā manya] iti | budhasya -
ṛgvede agne vivasvadupasa iti, yajurvede ud budhyasveti, sāmavede agne vivasvadupasa iti,
atharvavede darśo'sīti | bṛhaspateḥ - ṛgavede bṛhaspate pari dīyeti, yajurvede bṛhaspate
'' [atiyadarya iti,] ''[sāmavede bṛhaspate pari dīyeti,] atharvavede bṛhaspatirna iti
śukasya - ṛgvede śukrante anyaditi, " yajurvede ''[annāt pariśruta iti,] sāmavede śukrante
anyaditi, atharvavede ''yenāvapadmaditi | śanaiścarasya - ṛgvajuḥ sāmavedeṣu śanno devīriti,
atharvavede prāṇāya nama iti | rāhoḥ - ṛgvede kayā naścitra iti, yajurvede kāṇḍāt
kāṇḍāditi, sāmavede kayā naścitra iti, atharvavede ''rāhū rājānamiti | ketoḥ - ketuṃ
kṛṇvanniti vedacatuṣṭaye'pi | indrasya - ṛgvedayajurvedadyoḥ "trātāramindramiti, sāmavede
tvāmiddhi havāmaha iti, atharvavede 2 [indrasya bāhū iti] | agneḥ - ṛgvede agni dūtaṃ
22.21-2.10
vṛṇīmaha iti, yajurvede tvaṃ no agne [tvaṃ deveti,] sāmavede agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha iti,
atharvavede agnermanvaṃ iti | yamasya-ṛgvede asi yama iti, yajurvede [sugaṃ nu panthāmiti,] sāmavede nāke suparṇamiti, atharvavede yamo no gātumiti | nirṛteḥ-ṛgvede
vetthā hi nirṛtīnāmiti, yajurvede 'asunvantamayajamānamiti, sāmavede vetthā hi
nirṛtonāmiti, atharvavede 10 apeta etviti | varuṇasya-ṛgvede 11 [varuṇaṃ vo riśādasamiti,]yajurvede 12 [tattvā yāmīti,] sāmavede ghṛtavatī bhuvanānāmiti, atharvavede uduttamaṃ
varuṇeti | vāyoḥ-ṛgvede vāta 13 [ā vātviti,] yajurvede ā 14 [no niyuddhiriti,]
sāmavede vāta ā vātviti, atharvavede vāyoḥ savituriti | somasya-ṛgvede
15kuvidaṅga namasā ye iti, yajurvede vayaṃ someti, sāmavede somaṃ rājānaṃ varuṇāmiti, atharvavede
16[sodakrāmat sā vanaspatīniti] | 17[īśānasya-ṛgvede īśānā 18 vāryāṇāmiti,
yajurvede tamīśānamiti, sāmavede 19 [ātvā somasyeti] atharvavede tasmai 20 [sarvebhya
īśānasyeti]