Kalaviveka 73.5.p1
Kālaviveka 73.5.p1
- Language
- Sanskrit
73.5.p1.1
vyāsaḥ—3|3, 266|2, 335|3|13, 340|21, 363|8,
405|12, 445|1, 482|10, 511|18, 513|18, 521
13
śrīṃ namo gaṇeśāya
dharmmaratne
kālavivekaḥ
prathamo'dhyāyaḥ
tribhuvanabhavanasthāpralayavidhāneṣu mūrttibhedena
vidhiviṣṇurudranāmapuruṣaḥ kālo namastasmai
kālaḥ kaiścidabuddhaḥ kaiścit saṅkṣiptaya vacananibaddhaḥ
iti mandamatīnāmapi subodhakaraṇī mayā kriyate
atha vivecanam | kālādhīnatvāt vidhiniṣedhānām
tadāha vyāsaḥ
tithinakṣatravārādikāsabhāgeṣu yaḥ sadā
vihitaṃ vā niṣiddhaṃ vā pālayaṃstridivaṃ vrajet
vedā hi yajñārthamabhipravṛttāḥ
kālānupūvīṃ vihitāśca yajñāḥ
tasmādidaṃ kālavidhānaśāstraṃ
yo jyotiṣaṃ veda sa veda vedam ||§
yathā śikhā mayūrāṇāṃ nāgānāṃ maṇayo yathā
tadvadvedāṅgaśāstrāṇāṃ gaṇitaṃ mūrddha saṃsthānam ||¶
apradīpā yathā rātrignādityaṃ yathā nabhaḥ
tathāsāṃvatsaro rājā bhramatyandha dūvādhvani
muharttatithinakṣatrāṇyutavaścāyanāni ca
sarvvāṇi vyākulāni syurna syāt sāṃvatsaro yadi ||†
vaiśākhādimāsāśca lokaprasiddhāḥ‡, tat kiṃ vivecanena§, satyam
ahorātravyāpini tithyādau tatkāryāsaṃśayaḥ|¶ vṛddhitrāsādinā
tu dinadvaye'pi tatkāryyasya sambhavāt, kutra tatkriyeti |† vaiśākhādipadārthaścāndraḥ sauro veti sandehādasti vivecanaprayojanam
dvayorapi śāstre nirddeśāt
tathāca pitāmahaḥ |‡
darśāddarśaścāndraḥ triṃśaddivasastu sāvano māsaḥ
rabisaṃkrāntiḥ kvacit cihnaṃ sauro'pi nigadyate tajjñaiḥ ||§
tathāca brahmasiddhāntaḥ
cāndraḥ śuklādidarśāntaḥ sāvanastriṃśatā dinaiḥ
ekarāśau raveryāvat kālaṃ māsaḥ sa bhāskaraḥ
73.5.p1.2
nanu tathāṣāḍhādipadavācyanirūpaṇaṃ vṛthā māsaviśeṣāṇāṃ jātibhedenaiva vyavasthitatvāt
yathā pāraskaraḥ
amāvasyāparicchinno māsaḥ syādbrāhmaṇasya tu
saṃkrāntipaurṇamāsībhyāṃ tathaiva nṛpavaiśyayoḥ
amāvasyāntādupakrāntastadantenaiva samāptaścāndro brāhmaṇasyaiva |†
saṃkrāntyupakramaḥ saṃkrāntyantaraṃ yāvat sauraḥ kṣatriyasyaiva |‡ paurṇamāsyupakrāntastadantenaiva samāpyaścāndro vaiśyasyaivetyuktatvāt |§ tathā
karmabhedenaiva māsabhedavyavasthā śrūyate |¶
yathā pitāmahaḥ
ābdikè pitṛkāryye(1)† ca māsaścāndramasaḥ smṛtaḥ
vivāhādau‡ smṛtaḥ sauro yajñādau sāvanaḥ smṛtaḥ (2) ||§
tathā pāraskaraḥ
vivāhotsavayajñeṣu sauraṃ mānaṃ praśasyate
pārbvaṇe tvaṣṭakā śrāddhe cāndramiṣṭantathābdike ||¶
naitat anayoreva parasparavyāhatatvāt, brāhmaṇasya sakalakarmmasvevāmāvāsyāparicchinnamāsavidhānāt | vivāhādiṣu yajñādiṣu ca
tasyaiva prāpteḥ | vivāhādau sauramāsasya yajñādau sāvanasya ca
vidhirna syāt | tathā kṣatriyasya sauramāsaniyamāt karmabhedena
cāndrasāvanavidhānaṃ vyāhanyeta |† evaṃ vaiśyasyāpi boddhavyam
karmabhedenaiva tattanmāsapratiniyamāt,‡ jātibhede māsabhedavidhirvyāhanyeta |§ māsi māsi vo'śanamiti śrutyā sarvvavarṇānāmevāmāvāsyānte cāndre māsi śrāddhavidhānāt |¶
yātrājasiṃhaturagopagate variṣṭhā (1)
madhyā śanaiścarabudhośanasāṃ gṛheṣu
bhānau kulīrajhaṣavṛścikageti dīrghā
śastāstu devalamate'dhvani pṛṣṭhato'rke
ityādibhiśca sarveṣāmeva sauravaiśākhabhādrapauṣāṇāṃ yātrārthaṃ vidhānāt | ajo meṣaḥ | turago dhanuḥ, śanaiścarasya gṛhaṃ makarakumbhau
73.5.p1.3
budhagṛhaṃ mithunakanye | uśanasaḥ vṛṣatule | † māsopavāsaṣāṇmāsikādikṛcchrāṇāṃ ‡ prāyaścittatayā sāvanenaiva māsena sarvārthaṃ
vidhānānna jātito vyavasthā | tathā yajñādau sāvanaḥ smṛtaḥ
vivāhotsavayajñeṣu sauraṃ mānamityanayorapi virodhāt | kiñca
brāhmaṇasyāmāvāsyānta iti niyamavidhirayaṃ na vā yadi niyamavidhistadā kiṃ brāhmaṇasyaiva darśānto nānyasyeti niyamyate | yadvā
darśānta eva tasya nānya iti yadi prathamaḥ kalpaḥ tadā māsi māsi
vo'śanamiti kṣatriyādīnāṃ na syāt | evañca kṣatriyasyaiva sauro
vaiśyasyaiva sāvana§ iti | tatra saurasāvanayorapi niyatasambandhādubhayaniyama eva syāt brāhmaṇasyaiva darśānto darśānta eva brāhmaṇasya iti | saurasāvanamāsavihiteṣu karmmasu nādhikāro† brāhmaṇasya syāt | evaṃ kṣatriyasyaiva sauraḥ saura eva kṣatriyasya | vaiśyasyaiva
sāvanaḥ sāvana eva vaiśyasyeti jātyantarasambandhimāsagṛhīteṣu
karmmasvanadhikāraḥ syāt ‡ | śūdrasya trividhamāsavihitakarmmasvanadhikāra āpadyeta |§ atha darśānta eva brāhmaṇasya nānya iti
tadapi jātitrayasambandhivacanatrayaparyyālocanayā punarapyubhayaniyamāpatteḥ¶ prāktanameva dūṣaṇaṃ syāt | atha nāyaṃ niyamavidhiḥ
tadā vidheyābhāvādvidhitvamevāsya nāstīti yathākathañcidevāsya
na tu vyavasthārthaṃ iti vācyanirūpaṇaṃ yuktam | tatra prayogamātreṇa
tāvanna vācyatvādhyavasānaṃ sambhavati | deśabhedena cāndre saure
ca prayogadarśanāt viśeṣānavadhāraṇāt na ca yavavarāhavat
prayogānnirṇayaḥ† ubhayorapi tadaviśeṣāt‡
tathā hi sauro vaiśākhādi rityāha bhāguriḥ
vasantaścaitravaiśākhau jñeyau tau madhumādhavī
73.5.p1.4
jyaiṣṭhāṣāḍhāvṛturgrīṣmaḥ śukraśucī ca tau smṛtau
prāvṛṭ śrāvaṇabhādrākhyau nabhonabhasyasaṃjñitau
māsau śaradiśojjau ca tāvāśvayujakārttikau
sahaḥsahasyau hemanto mārgapauṣau ca tau smṛtau
tapastapasyau śiśirau māsau tau māghaphālgunau
tathā viṣṇupurāṇe
triṃśanmuhūrttaṃ kathitamahorātrantu yanmayā
tāni pañcadaśa brahman pakṣa ityabhidhīyate
māsaḥ pakṣadvayenokto dvau māsāvarkajāvṛtuḥ
ṛtutrayañcāpyayanaṃ dve ayane varṣasaṃjñite†
tadevaṃ vasantādipadairmīnameṣādi rāśidvikadikamāsabhogāvacchinnabhedena ca ṣaḍṛtavo'bhidhīyante | tadvācakānānteṣāṃ caitravaiśākhādipadadvikadvikasāmānādhikaraṇyāt sauravācakatvaṃ nirṇīyate
ataeva bhārate†
kāttikasya tu māsasya pravṛtte prathame'hani
trayodaśyāntu tadvṛttaṃ caturdaśyāṃ hato nṛpaḥ‡
na hi cāndrakārttikasya trayodaśī§ prathamadivaso bhavati
tathā śrutirapi¶
tapastapasyau śiśirāvṛtu(1)rmadhuśca mādhavaśca vāsantikāvṛtuḥ | śukraśca śuciśca graiṣmāvṛtuḥ | athaitadudagayanaṃ devānāndinam | nabho nabhasyaśca(2) vārṣikāvṛtuḥ | iṣaśca
ūrjjaśca śāradāvṛtuḥ | sahaśca sahasyaśca haimantikāvṛtuḥ
athaitaddakṣiṇāyanandevānāṃ rātrirityādi
upayāmagṭahīto'si madhave tvā gṛhṇāmi | upayāmagṛhīto'si mādhavāya tvā gṛhṇāmītyādi
evaṃ śukrāya śucaye nabhase nabhasyāyetyādināmabhirapareṣāṃ māsānāmatrāpi madhumādhavādipadānāṃ vāsantādivācyasauracaitravaiśākhādiparyāyatvameva | tapastapasyādipadairhi uttarāyaṇasambandhinaḥ
ṣaṇmāsāśca saurā ucyante | nabhonabhasyādipadaiśca ṣaṇmāsā
dakṣiṇāyanasambandhino'bhidhīyante
tathā hi viṣṇupurāṇavacanam
73.5.p1.5
ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ
tataḥ kumbhañca mīnañca rāśe rāśyantaraṃ dvija
triṣveteṣvatha bhukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim
prayāti savitā kurvvannahorātraṃ tataḥ samam
tato rātriḥ kṣayaṃ yāti varddhate'nudinaṃ dinam
tataśca mithunasyānte parāṃ kāṣṭhāmupāgataḥ
rāśiṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyanam†
tena tapastapasyādipadānāṃ sauramāsādivacanatvāvadhāraṇāt tapastapasyādipadairavadhṛtaparyāyabhāvānāṃ māghādiśabdānāmapi sauranāmatvaṃ śrutita evāvadhāryyate | yathā ya evaṃ vidvānamāvāsyāyāṃ
yajeta ityādivākye'māvāsyādiśabdasyāgneyādināmatve†'vadhṛte
prasiddhatatparyāyabhāvasya‡ darśapadasyāpyavadhṛtamiti darśapūrṇamāsavākye pravṛttaṃ nāma taducyate§| paryāyatvañca lokasya prasiddhaṃ(1) koṣe
darśitam | tapā māghe'tha phālgune syāttapasyaḥ phālgunika ityādinā | bhāguriṇāpi nibaddham | tapastapasyau śiśirau tau māsau
māghaphālgunau ityādinā | evaṃ cāndro'pi śrautaḥ smārttaśca†
tathāca viṣṇupurāṇam
māghāsite pañcadaśī kadācidupaiti yogaṃ yadi vāruṇena
ṛkṣeṇa kālaḥ sa paraḥ pitṝṇāṃ
na hyalpapuṇyairnṛpa labhyate'sau‡
vāruṇaṃ śatabhiṣā tadā kumbhe candraḥ tena makarasthādityena ekarāśisthitatvābhāvādāruṇayuktāmāvāsyā makare na labhyate | kumbhāditye
tu tadā bhavati | na cāsau sauro māghaḥ cāndraśca saḥ
tathā śrutiḥ
sā vaiśākhasyāmāvāsyā yā rohiṇyā sampadyate tasyāmādadhīta
miti cenna tathāpyādyāvasambhavāt mūrkhaḥ khalvasi nahi sūryyākrāntarāśeḥ pararāśisthatvaṃ candrasya bhavatīti tasyārthaḥ | amāvāsyānte
sahāvasthānaniyamāt | na ca prathamaṃ pararāśisthasya candrasya
73.5.p1.6
vyāvṛtya punaḥ pūrvvarāśigamanaṃ sambhavati | vyabhicārodāharaṇe tu
sūryyākrāntarāśeḥ pūrvvarāśyavasthānañcandrasya prathamaṃ paścāt darśānte
samānarāśisthatvamiti kānupapattiḥ | tadevam ubhayorapi cāndrasaurayoḥ śrutismṛtiparigṛhītatvāt | ubhayatra śaktikalpanāgauravāt vinigamanāpramāṇābhāvādbhavati māghādipadeṣu saḥ
sandehaḥ | nanu māghādiśabdā yaugikāḥ | tathāhi nakṣatreṇa
yuktaḥ kāla iti vihitāṇpratyayena maghāyuktā māghīti vyutpādya
sāsmin paurṇamāsīti† saṃjñāyāmiti vihitāṇantareṇa‡ māghī
paurṇamāsyasminniti māgho māsaścāndra eva saure tadasambhavāt
nahi saurāśvinapauṣamāgheṣvaśvinīpuṣyāmaghāyuktāḥ paurṇamāsyaḥ
kadācidapi sambhavanti | tathāhi yaḥ paro viprakarṣaḥ sā paurṇamāsīti | sūryācandramasoḥ paro vyavadhiranyonyaṃ† saptamarāśyavasthānena bhavati | tena kanyāsthe sūrye mīnasthena candreṇaiva pūrṇimā
bhavati na meṣasthena evaṃ dhanuḥsthe sūrye mithunasthena candreṇaiva na
karkaṭacandreṇa‡ | makarasthe ca sūrye karkaṭasthacandreṇaiva na siṃhasthena
meṣakarkaṭasiṃhabhogyatvādaśvinīpuṣyāmaghānāṃ tadā hi sūryādaṣṭamarāśau candraḥ syāt§ | saure cāyamaparo viśeṣaḥ | kārttikādimāsānāṃ dvibhacitratvamuktam¶
antyopāntyau tribhau jñeyau phālgunaśca tribho mataḥ
śeṣā māsā dvibhā jñeyāḥ kṛttikādivyavasthayetyanena
na ca vṛṣabhogyarohiṇīyuktā paurṇṇamāsī kadācanāpi tulāditye
bhavati | evaṃ vṛścikasthe ravau na mithunabhogyārdrāyuktā | dhanusthe
73.5.p1.7
ca ravau na karkaṭabhogyena puṣyeṇa | makarasthe ravau na siṃhabhogyamaghayā | kumbhasthe ca ravau na kanyābhogyena hastena | mīnasthe ca na
tulābhogyasvātyā | meṣasthe ca na vṛścikabhogyānurādhena | vṛṣe
ca na dhanurbhogyena mūlena | siṃhe ca na mīnabhogyenottarabhādrapadena | kanyāyāñca na meṣabhogyāśvinībharaṇībhyām sarvvatra
sūryyāvasthitarāśeraṣṭamarāśau candrasyāvasthānāt paraviprakarṣasya
paurṇṇamāsīlakṣaṇasyānupapatteḥ | anyonyamubhayoḥ saptamarāśisthatvenaiva tatsampatteḥ | tasmāccāndra eva yogasambhavāt tadvācakatvameva
māghādipadānām | na ca rūr̤hiryogamapaharatīti nyāyasyāyaṃ
viṣayaḥ kḷptarūr̤hiviṣayatvāttasya
taduktam
labdhātmikā satī rūḍhirbhavedyogāpahāriṇī
kalpanīyā tu labhate nātmānaṃ yogabādhataḥ
ataeva prokṣaṇīśabdasya yaugikatvamaṅgīkṛtaṃ na rūḍhiḥ†| atrocyate
praṣṭavyo'trabhavān yogavādī kimamī pāṭhakādivaddyogānusāriprayogā māghādiśabdāḥ | yatra yatra yogastatra tatra pravarttante†
paṅkajādivadvā yogānusāriyogavyavasthite prayoge tatra yogasadbhāvādyogikāḥ‡ | atra na tāvadādyaḥ kalpaḥ§ trirātrapañcarātradaśarātrādyavacchinneṣu kāleṣu satyapi tattannakṣatrānvitapaurṇamāsīyoge
māghādipadaprayogādarśanāt | ataeva sāsminniti sūtre jayādityena māsārddhamāsasaṃvatsarāṇāmeṣā saṃjñetyabhidhāyodāhṛtam
pauṣo māsaḥ pauṣorddhamāsaḥ pauṣaḥ saṃvatsara iti iha na bhavati
pauṣī paurṇamāsī asmin daśarātra iti | bhṛtakamāse ca na
73.5.p1.8
bhavatītyuktam | bhṛtaka māsaḥ sāvanaṃ bhṛtigaṇanārthatvāt | sāvananiṣedhāccāndrasaurayoḥ prayogo'bhyanujñātaḥ†| atha dvitīyaḥ sajñāyāmiti prasiddhupasaṃgrahāt yatrāsya prayogastatra yogo nimittaṃ
māsādiṣu cāsya prayogo na daśarātrimviti† | naitat sāvane
māse satyapi yoge prayogādarśanāccāndra eva cenna‡ dvitīyātṛtīyādyārabdheṣu pūrvvatithisamāpanīyeṣu cāndreṣva§ prayogāt
pratipadādidarśānta eva māsīti cet naitat | maghādinakṣatrayogābhāve aśleṣādinakṣatrayuktapaurṇamāsīsambandhe'pi darśānte māsi
māghādipadaprayogadarśanāt yaugikatvānupapatteḥ
atha
anyopāntyau tribhau jñeyau phālgunaśca tribho mataḥ
śeṣā māsā dvibhā jñeyāḥ kārttikādivyavasthayā
atra kṛttikādivyavasthayetyabhidhānāt | kṛttikādyā dvibhā
māsā iti sambhramapāṭhāt kārttikīpakramagaṇanenāntya āśvinaḥ
tribho revatyaśvinībharaṇīnāmanyatamayuktapaurṇamāsīyogāt upāntyo
bhādraḥ śatabhiṣāpūrbbottarabhādrapadābhiḥ phālgunaśca tribhaḥ pūrbbottaraphālgunīhastaiḥ| itare tu kārttikādayaḥ kṛttikādinakṣatradvikayogena† pratyettavyāḥ tena‡ kṛttikārohiṇībhyāṃ kārttikaḥ| mṛgaśīrṣārdrābhyāṃ mārgaśīrṣaḥ| punarvvasupuṣyābhyāṃ pauṣaḥ| aśleṣāmaghābhyāṃ māghaḥ| citrāsvātībhyāṃ caitraḥ| viśākhānurādhābhyāṃ
vaiśākhaḥ| jyeṣṭhāmūlābhyāṃ jyeṣṭhaḥ| pūrbbottarāṣāḍhābhyām āṣār̤haḥ
śravaṇādhaniṣṭhābhyāṃ śrāvaṇaḥ | tena rohiṇīyuktāpi paurṇama|sī
kārttikī bhavati | tadyogānmāsaḥ kārttikaḥ | evam ārdrāyogānmārgaśīrṣaḥ | punarvasunā pauṣaḥ | aśleṣeṇa māghaḥ
hastena phālgunaḥ | svātyā caitraḥ | anurādhena vaiśākhaḥ | mūlena
73.5.p1.9
jyeṣṭhaḥ | dhaniṣṭhayā śrāvaṇaḥ | śatabhiṣeṇa bhādraḥ | revatībharaṇībhyāñcāśvina iti kathaṃ na yaugikaḥ† | naitat viddiṣāmasya
vādasya hāsyāspadatvāt | rohiṇīpadāddhi nakṣatreṇa yuktaḥ kāla
iti vihitenāṇpratyayena rohiṇī paurṇamāsī bhavati rohiṇīpadācca sāsmin paurṇamāsīti saṃjñāyāmityaṇantareṇa rauhiṇapadaniṣpatteḥ rauhiṇaḥ māsaḥ syānnatu kārttikaḥ‡ | evamārdrāyogādārdro māsaḥ | ityādayaḥ bhaveyuḥ | ato rohiṇyādiyogāt kārttikādipadāni yaugikānīti vadatāṃ mahārthe
lokān saṃvarddhayati | (1) kalambītyanvayohlūhaḥ kṛtaḥ puraskṛta eva
syāt | athocyate | māsānāṃ dvitvatribhatvapratipādanaṃ tāvaddṛśyate tasya caitadeva prayojanam | yat kṛttikārohiṇyanyatarayuktapaurṇamāsīti yogāt kārttikapadaṃ yaugikaṃ bhavatu | evamitareṣvapi | kathaṃ caitat syāt† yadi kṛttikādayo rohiṇyādikamapi lakṣayanti tena kṛttikārohiṇyoranyatarayogena
kārttikapadaṃ yaugikaṃ evamanyānyapīti tadayuktaṃ nahi dvitvatribhatvavacanaṃ rohiṇyādiyoge'pi kārttikādayo yaugikā ityāha na ca
paurṇamāsyā dvitvādikaṃ kintu māsānāmeva na ca pāṇinirapi
rohiṇyādiyoge'pi kārttikādipadāni paurṇamāsīṣu ayogācca
kārttikādimāseṣu kārttikādipadāni yaugikānīti prāha‡
na cābhidhīyamānamapi pramāṇāntaravirodhena grahaṇārhaṃ na ca prakṛtipadasya mukhyalākṣaṇikavṛttyāśrayeṇa yaugikatvaṃ kvacidapi vyutpannaṃ yadi caivaṃ syādrathakārapadasyāpi rathamakurvatyapi saudhanvanajātīye rathakaraṇārhatālakṣaṇayā tadanyalakṣaṇayā vā yaugikatvāt
73.5.p1.10
traivarṇike'pi tatsambhavādvarṣāsu rathakāra ādadhītetyatra traivarṇikādhikāro durvāraḥ syāt | evaṃ gacchatīti gauriti vyutpattau gamanagoṇārthagrāhakapramāṇāntaraṃ vinā grahaṇāīṃ grāhyaṃ na ca ityarthaḥ | na ca prakṛtipadamyeti
svāthīdyarthabodhakaliṅgarūpakṛttikādipadasya prakṛtiruktā śabdaśaktiprakāśikāyāṃ yathā—
svetarārthānavacchinnā yat svārthasyāvabodhane
yacchabdaniścayo hetuḥ prakṛtiḥ sā tadarthikā
asyārthaḥ | svetaraśabdārthaviśeṣitasya yādṛśasvārthasya anvayabodhaṃ prati svāvyavahitottaratvasaṃsargeṇa yādṛśaśabdavattāyā niścaya eva hetuḥ tādṛśastathāvidhārthe prakṛtirityarthaḥ | tathāca
yadā kṛttikādiyogastadā mukhyayā vṛttyā yadā rohiṇīyogastadā lakṣaṇayā vṛttyā ityarthaḥ
mukhyalākṣaṇikavṛttyāśrayaṇena śaktilakṣaṇānyatarāśrayaṇena yaugikatvaṃ yogarūḍhitvaṃ kvacidapi
vyutpannaṃ svīkṛtaṃ na cetyarthaḥ yadi caivaṃ syāt kvacicchaktyā kvacillakṣaṇayā yogarūḍhitvamaṅgīkṛtañcedityarthaḥ rathakārapadasya varṣāsu rathakāra ādadhīta ityatra rathakārapadasya rathamakurvvati
rathakaraṇānukūlakṛtivirahe'pi saudhanvanajātīye sudhanvācāryyasaṅkarajātīye
tathāca manuḥ
vaiśyācca jāyate vrātyāt sudhanvācāryya eva ca
kāruṣaśca vijanmā ca maitraḥ sātvata eva ca
rathakāra ityucyate tasya ca traivarṇikatvādādhānaṃ prāptameva ṛtumātraṃ vidheyaṃ tathā satyekārthavidhānādvākyabhedo na bhavati lāghavañca jātyantarapakṣe tasyādhānaṃ vidhātavyaṃ ṛtusambandhaśca
tathā sati varṣāsvāddhīta rathakāra ādadhītetyevaṃ vākyabhedaḥ syāt | apica śūdrastasāmarthyāt
73.5.p1.11
pratiṣiddhaḥ tasmāt traivarṇikānāmanyatama eveti pūrvvapakṣaḥ
siddhāntamāha niyatañceti | co vārthe vāśabdasya pūrvvapakṣanirāsārthaḥ | na traivarṇiko
rathakāraḥ tasya śilpopajīvanasya prasiddhatvāt kintu niyataṃ jātyantarameva tatra kecidevamāhuḥ vaiśyāyāṃ kṣatriyādutpanno māhiṣyaḥ śūdrāyāṃ vaiśyādutpannā karaṇī tasyāṃ karaṇyāṃ
māhiṣyādutpanno rathakāra iti | taduktaṃ smṛtau | “māhiṣyograu prajāyete viṭśūdrāṅganayornṛpāt | śūdrāyāṃ karaṇī vaiśyāditi |”
yājñavalkyo'pi
vaiśyāśūdrostu rājanyānmāhiṣyograu sutau smṛtau
vaiśyāyāṃ karaṇaḥ śūdrāt vinnāsveṣa vidhiḥ smṛtaḥ
vinnāsu vidhinā pariṇītāsu
tathā
“māhiṣyena karaṇyāntu rathakāraḥ prajāyate” iti
ato rathakāraśabda evaṃvidhasaṅkarajātau rūḍhaḥ rūḍhiśca yogādbalīyasīti nyāyāt rathaṃ
karotīti yogaṃ bādhitvā jātyantarameva rathakāraśabdenocyate | tasyedamādhānaṃ kālaviśiṣṭaṃ
vidhīyate viśiṣṭavidhānācca vākyabhedo'pi na bhavati | apare tvāhuḥ rathakāraśabdenātra
saudhanvanānāṃ grahaṇam ṛbhūnāṃ tvityādhānamantravarṇanāt | saudhanvanātha ṛbhavaḥ | saudhanvanā
ṛbhava iti ṛksaṃhitā sāmānādhikaraṇyanirdeśāt
tathā cāha manuḥ
vrātyāt tu jāyate vaiśyāt sudhanvācāryya eva ca
kārūṣaśca vijanmā ca maitraḥ svālata eva ca || iti
ato manokto yaḥ sudhanvā vrātyavaiśyaputraḥ tatputrānāṃ saudhanvanānāmṛbhūnāmivātrādhikāraḥ
yattu yājñavalkyenokto na tasyādhikāraḥ satyapi rathakāraśabdavācyatve mantravarśanācchāganyāyena
magagamanamapi lakṣayatīti gacchatyagacchatyapi yaugikatvaṃ syāt
evaṃ prāsādapadamapi prakṣepagalakṣaṇayā yaugikaṃ syāt nāyaugikaṃ
73.5.p1.12
kiñcit syāt†| tasmāt prakṛtipadasya mukhyānuyogādeva yaugikatvaṃ
nānyathā yatra tu mukhyārthayogo nāsti tatra rūr̤hireva‡| kiñca
kṛttikādipadānāṃ rohiṇyādilakṣaṇayā yaugikatve'pi mukhyakṛttikādiyogena yaugikatvasya śīghramavagamāt kārttikādimāsavihitaṃ
karma mukhyanakṣatrayoga eva vyavatiṣṭheta na lākṣaṇikayoge† mukhyagauṇe sadapi sāmarthyaṃ na pramāṇāntaraṃ vinā
āvirbhavati mukhye tu śabdādevāvirasti tat
tātparyyañca tato mukhye gauṇārthaparatā punaḥ
pramāṇāntaravijñeyā tadabhāvānna sidhyati
lākṣaṇikayoganimittayoratulyatvena tulyavadvidhānānupapatteḥ
mukhyagrahaṇe ca tasya nityamaprāpte (1)†rābhākā ityādi nityavadvidhānaṃ
na syāt‡ | na ca mukhyābhāve lākṣaṇikagrahaṇārthaṃ vacanāntaramastoti yaugikavyutpādanamapyaphalaṃ syāt ! yadeva kṛttikāpadasya
lākṣaṇikatve dūṣaṇaṃ tadeva kārttikādipadasya rohiṇyādiyuktapaurṇamāsīmadhyake māsi lākṣaṇikatve'pīti heyamevaitat†| āṣāḍhapadamātrantu yaugikaṃ vaktuṃ śakyate‡ pūrvottarāṣāḍhayorubhayorapyāṣār̤hatvāt | kiñca yadā yogo nimittaṃ padānāṃ tadā kiṃ kṛtsnanakṣatrayogaḥ kṛtsnapaurṇamāsyāḥ arddhapādādiyogo'pi vā§ ! tatra kṛtsnayogastāvadanekavatsarairekasyāṃ kadāciditi na tenābhākā ityādi
vyavahāro nityavat śakyaḥ | ekadeśayoge tu māsāntarīyanakṣatrayogasyāvaśyambhāvātra mūlāpūrvvāṣār̤hayoryage sa eva cāndro
jyaiṣṭhaścāṣār̤haśceti syāt | uttarāṣār̤hāśravaṇayośca yoge āṣār̤haḥ
73.5.p1.13
śrāvaṇaśceti syāt | evamitaratrāpi māsasaṅkarānna karmaṇāṃ vyavasthitiḥ syāt | alpayogenāpi yaugikatvāt bhūyo'vayavayogāditi cet na ubhayostulyayoge ekasyāpi bhūyo'vayavayogābhāvādvināmakartvāpatteḥ† | kiñca pūrvvamāsīyanakṣatrasyaikasyāṃ paurṇamāsyāṃ
bhūyo'vayavayogena tannāmapravṛttāvaparapaurṇamāsyāñca paramāsīyanakṣatrasya bhūyo'vayavayogena paramāsīyanāmapravṛttau madhyamāso vilupyeta‡ | dṛṣṭaścaitat tathāhi caturdaśottarasahasraśākavarṣe likhyamāne
tulāsthabhāskare aśvinībharaṇībhyāṃ vyāptā paurṇamāsī tāvadāśvinī | tatastatraiva vatsare vṛścikasthe bhāskare kṛttikārohiṇībhyāṃ vyāptā paurṇamāsī tena sā kārttikyeva | tadyogāccāsau
kārttika eva| bhavatāmmate tadanantarañca dhanuḥsthabhāskare paurṇamāsyāṃ
mṛgaśironakṣatraṃ nāstyeva ārdrāyuktā tu bhūyobhiravayavaiḥ śeṣe tu
trayodaśadaṇḍā eva paraṃ punarvasuvyāptāḥ| tena sā mārgaśīrṣī
na tu pauṣī alpayogāt | makarāditye ca puṣyāśleṣābhyām
arddhāddhavyāptā tena sā na pauṣī na ca māghīti syāt†| bhavatu vā
kathañcidekadvikadaṇḍagaṇananakṣatrādhikayogāt sā pauṣī tadyogācca pauṣaḥ| māghī vā tadyogāt māghaḥ,‡ anyatarastu vilupyeta | kumbhasthāditye hi paurṇamāsyāḥ pañcadaśadaṇḍā eva paraṃ
maghāvyāptāḥ pūrvvaphalgunyā tu bhūyasāmavayavānāṃ yogāt sā phālgunīti tadyogāt sa phālgunaḥ syānnāsti māghaḥ | mīnāditye
tu pūrṇimottaraphālgunīhastābhyāṃ vyāptā so'pi phālguna eva
dvirbhavet† | atha prathamaṃ yena yuktā pūrṇimā tena vyapadiśyate tadyogācca tannāmā māsa iti nāsti māsalopaḥ | naitadapi
73.5.p1.14
tasminnevābde vṛṣasaṃkrāntidine prathamaṃ svātīyuktā pūrṇimā,
asau caitraḥ, vṛṣaśeṣe ca pūrṇimā anurādhādaṇḍaikadikayuktā prathamaṃ,
tenāsau vaiśākhaḥ syāt, jyeṣṭho lupyeta | mithunādityapūrṇimāyāṃ
āṣār̤hadvayavyāptatvādāṣār̤hatvasya, karkaṭasthasūyye ca paurṇamāsyāḥ
śravaṇadhaniṣṭhāvyāptatvena śrāvaṇatvasya ca nirvivādatvāt | vṛṣaśeṣapaurṇamāsyāñcānurādhāyogābhāve vaiśākho lupyeta† | tathā siṃhasūyye śatabhiṣāpūrvvabhādrapadābhyāṃ vyāptatvādasau bhādra eva | kanyāsūyye ca prathamamuttarabhādrapadayogādasāvapi bhādra eva syāt | aviśiṣṭayogamātrasya nimittatve tu māsasaṅkarānna karmmaṇāmanuṣṭhānavyavasthitiḥ syāt‡ | tulāsthe ca bhāskare aśvinībharaṇībhyāṃ yukte
hyasāvāśvinaḥ pūrvvañca kanyāyāmapi revatīyogādāśvina iti dvirbhādro dvirāśvinaśca syāt, tathā trayodaśottarasahasraśakāvdaśeṣe
mīnasthe sūryye pūrvvīttaraphālgunīvyāptā pūrṇimā, tadanantaraṃ meṣasūryye
hastacitrābhyāṃ yuktā pūrṇimā hastayogāt phālguno'pyasau trayodaśottarasahasrāvdīyakumbhādityāt prabhṛti caturddaśottarasahasrāvdāntamīnabhogaparyyantena māsadvayalopaḥ| bhādrāśvinayorāvṛttatvaṃ,
phālgunasya dvirāvṛttatvaṃ,† māsānāñca saṅkaraḥ syāt | māsalope
saṅkare ca sati niyatakramāvasthitacāndradvādaśamāsagocaro māghādipadaprayogo bādhyate‡ | na ca tadyuktaṃ prayogānusāritvāt svanimittabādhākṣamatvāt saṅkaralopayośca kramāntarāpatteḥ| athocyate
yasmin darśānte māsi maghādiyuktapūrṇimā, tatra māghādipravṛttiḥ,
sūryyacandrayorhi pūrṇimānta evānyo'nyaṃ samasaptakenāvasthānāt paro
73.5.p1.15
viprakarṣo bhavati| ādau tu ṣaḍaṣṭakenāpyavasthānāt†| tathāhi
trayodaśottarasahasraśakānte mīnasūryye pūrṇimā pūrvvottaraphālgunībhyāṃ vyāptā, tatra paurṇamāsyāḥ śeṣapañcadaśadaṇḍāṣveva paraṃ kanyāyāñcandraḥ‡ pūrvvaṃ siṃha eva,tathā caturdaśottarasahasrābdādau meṣasūryye
pūrṇimā hastacitrābhyāṃ vyāptā, tatra tulāsambandhinaścitrāparārddhasya
trayodaśadaṇḍā eva paraṃ pūrṇimānte bhūtāḥ ! taditarāṃśe tu paurṇamāsyāḥ kanyāyāmeva candro, meṣe ca sūryyaḥ | tathā tadvatsara eva
vṛṣasūryye, pūrṇimā svātīviśākhābhyāṃ vyāptā, tatrātyaṃśe viśākhāpadatraye tulāyāñcandraḥ vṛścikasambandhiviśākhāśeṣairaṣṭābhireva
daṇḍaiḥ paramante vyāptā, tenānta eva niyataṃ candrasūryyayoranyo'nyaṃ
saptamarāśyavasthānaṃ, na punarādāvapi | tadevamavacchinnapūrṇimātraye'pi prathamaṃ sūryyāt ṣaḍaṣṭakenaiva candrasyāvasthānam
ataeva mārkaṇḍeyaḥ
“ādipādārddhamātreṇa nakṣatrasyānvaye'pyasau
titherante'pi saṃyuktā viparītā na sā punaḥ ||” (1)
prayogadarśanāt dvibhatribhayogādapi kathaṃ yaugikatvam | kiñca
sakalatitheḥ kiṃ yogo nimittam | atha sakalabhasya yogo vā,
bahuyogo vā, ādau vā, ante vā, yogamātraṃ vā, sarvvaṃ vyabhicarati | idantu nopabhogini ravāvupakrānte caturdaśottaradaśaśataśākābde kārttike cāndre tatpūrṇimāśvinībharaṇībhyāṃ vyāptā | na
ca kṛttikādiyugayogaḥ | na ca nāsau kārttika iti† niyamāttatra prayogasya‡ | tathāhi caturdaśottarasahasraśākābde tulākhyādityāṣṭamadinopakrāntasya pratipadādidarśāntamāsasya paurṇamāsyaśvinībharaṇībhyām vyāptā kṛttikārohiṇyoranyatarayogācca
73.5.p1.16
kārttikaḥ | tathā tadanantaritasya vṛścikādityasaptamadinopakrāntasya pratipadādidarśāntamāsasya pūrṇimā kṛttikārohiṇībhyāṃ
vyāptā mṛgaśiraārdreyoranyatarayogā†nmārgaśīrṣaḥ‡ | evaṃvidha
eva kārttiko dvāpañcāśadadhikanavaśatasaṃkhyāte śakābde aśvyukādirddarśitavān (1) | na ca tau kārttikamārgaśīrṣau na bhavata
eveti vācyaṃ† dvayoreva(2) tulāvṛścikādityārabdhatvādvā |‡
vṛścikadhanuḥsaṃkrānticihnitatvādvā | kārttikamārgaśīrṣapadaprayogāvivādāt | tatraiva ca prayogeṇa yogasya yantritatvāt | anenaivaṃ
dhṛte darśānte'pi sāvanamāseṣu prayogāt
kārttikyāntu yadā ṛkṣamagneyambhavati kvacit
mahatī sā tithijñeyā snānadānādikarmmasu
yadā yāmyantu bhavati tithau tasyāṃ narādhipa
tithiḥ sāpi mahāpuṇyā ṛṣibhiḥ parikīrttitā
tasyāṃ kārttikyāṃ yāmyaṃ bharaṇī tadyoge'pi kārttikatvamavyāhatameva pratīyate | ataeva tasmin kārttike devotthānamavivādam,
anyathā vṛścike devotthānaṃ kriyamāṇaṃ na cāndre na vā saure
kārttike kṛtaṃ syāt† | tulāsthasūryyasaptamadivase amāvāsyāyāṃ
lakṣmīprabodhasya bhūtatvāttadanantaritaśuklapakṣe ca devotthānasya
tasmin śukle sadā viṣṇuriti niyatattvāt‡ kiñca phālgunaḥ tribho
73.5.p1.17
mata iti pūrvvasiddhaṃ phālgunamuddiśya citratvaṃ jñeyaṃ | vihitacitrasambandhādeva phālgunatvamitaretarāśrayaṃ syāt† | na caikanakṣatrayoganimittaṃ phālgunamuddiśya nakṣatrāntarayogo'pi nimittatrayavidhānamiti‡ pūrvvāvadhṛtanimittavirodho§ citrapade ca vidhyanuvādadoṣāpatteḥ | pūrvvoktavikalpakalāpasya ca pūrṇimānte'pi māsraviśeṣāttatrāpi yaugikatvaṃ nirastaṃ veditavyam| asmiṃśca dūṣaṇagaṇe gaṇitajñebhyo yathoktaṃ kālakramamavagamya vidvadbhiḥ śraddhātavyam| kiñca pūrṇimānto māsaḥ kvacidapi śrutismṛtigocaro na vaiśākhādipadairnirdiṣṭaḥ | yastu vaṇigjanamātraprayogaviṣayaḥ sa cānyathāpyupapannaḥ darśadvayātikrameṇa tvadhimāsadvirāṣār̤hatvādikañca vadanto
munayo darśānta eva māse vaiśākhādipadamiti darśayanti, tadanta
syaiva tadānīṃ niyamena sūryyasaṃkrāntivarjjitatvenādhimāsatvāt†,
na tiṣyantarāntasya pratipadupakrāntamāsadvayasyaiva caikarāśisūryopakrāntatvena dviṣāḍhādiprayogaviṣayatvāt
tathāhi jyotiḥśāstram
“amāvāsyādvayaṃ yatra ravisaṃkrāntivarjjitam
malimlucaḥ sa vijñeyaḥ uttarastottamaḥ smṛta iti
mithunastho yadā bhānuramāvāsyādvayaṃ spṛśet
dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyaḥ viṣṇuḥ svapiti karkaṭe ||”
tasmāt pūrṇimānto na vaiśākhādipadavācyo dūre yaugikatvānusāraḥ | amāvāsyānte'pyayaugikatvamevāha viṣṇuḥ
mārgaśīrṣaśuklapañcadaśyāṃ mṛgaśiraḥsaṃyuktāyāṃ cūrṇitalavaṇasya suvarṇatulābham (1) prasthamekaṃ candrodaye
brāhmaṇāya pratipādayet | anena karmaṇā rūpasaubhāgyayuktā
73.5.p1.18
jāyate | pauṣī cet puṣyāyuktā syāt tasyāṃ gaurasarṣapakalkena varttitaśarīraḥ (2) gavyaghṛtapūrṇena kumbhenābhiṣiktaḥ
sarvvauṣadhibhiḥ sarvvagandhaiḥ sarvvabījaiśca snātvā ghṛtena bhagavantaṃ vāsudevaṃ snāpayitvā puṣpagandhadhūpanaivedyādibhiśca
abhyarcya vaiṣṇavaiḥ śākalairvāīspatyaiśca mantraiḥ pāvakaṃ hutvā
sasuvarṇena ghṛtena brāhmaṇaṃ svasti vācayet vāsoyugmaṃ
tadante dadyāt(1) | anena karmaṇā puṣyati | māghī maghāyuktā cet syāt tasyāṃ tilaiḥ śrāddhaṃ kṛtvā pūto bhavet
phālgunī phalgunīnakṣatrayuktā cet syāt tasyāṃ brāhmaṇāya
saṃskṛtaṃ svāstīrṇaśayanaṃ nivedya bhāryyāṃ rūpavatīṃ manojñāṃ
draviṇavatīñcāpnoti, nāryyapi bharttāram | caitrī citrāyuktā
cet syāt tasyāñcitravastrapradānena saubhāgyamāpnoti
vaiśākhī viśākhāyuktā cet syāt tasyāṃ paurṇamāsyāṃ
brāhmaṇasaptakaṃ kṣaudrayuktatilaiḥ santarpya dharmarājaṃ prīṇayitvā
pāpebhyaḥ pūto bhavatīti | jyaiṣṭhī jyeṣṭhāyuktā cet syāt
tasyāṃ chatropānahapradānena gavādhipatyamāpnoti | āṣāvyām āṣāḍhayuktāyām annapānapradānena tadevākṣayyamāpnoti | śrāvaṇyāṃ śravaṇayuktāyāṃ jaladhenuṃ† śāntāṃ
jaladhenuṃ pravakṣyāmi puṇye'hni vidhipūrvvakam
gocarmmamātraṃ bhūbhāgaṃ gomayenopalepayet
tatra madhye ca rājendra pūrṇakumbhantu vinyaset
jalapūrṇaṃsugandhāḍhyaṃ karpūrāgurucandanaiḥ
vāsitāṃ gandhatoyena tāṃ dhenuṃ parikalpayet
vatsaṃ tathāparaṃ kalpyaṃ ghṛtena paripūritam
barhanīkaṃ mahārāja pattrapuṣpaiḥ samanvitam
dūrvvāṅkurairupastīryya sragdāmaiśca vibhūṣitam
pañcaratnāni niḥkṣipya tasmin kumbhe narādhipa
73.5.p1.19
māṃsīmuśīraṃ kuṣṭhañca tathā śaileyavālukam
śāmalā sarṣapāścaitāḥ sarvvadhānyāni pārthiva
caturdikṣvapi pattrāṇi calāyaiva prakalpayet
ekaṃ ghṛtamayaṃ pātraṃ dvitīyaṃ dadhipūritam
tṛtīyaṃ madhunāñcaiva caturthaṃ śarkarānvitam
suvarṇaṃ mukhacakṣūṃṣi śṛṅgaṃ kṛṣṇāgurūṇi ca
praśastapatraśravaṇāṃ muktāphalamayekṣaṇām
tāmrapṛṣṭhāṃ kāṃsyadohāṃ darbharīmasanvitām
pucchaṃ sūtramayaṃ kṛtvā kṛṣṇābharaṇaghaṇṭikām
kambale puṣpamālāñca gur̤āsyāṃ śuktidantikām
jihvāṃ śarkarayā kṛtvā navanītena ca stanam
ikṣupādāntu rājendra gandhapuṣpopaśobhitām
kṛṣṇājinopari sthāpya vastrairācchāditāntu tām
gandhapuṣpaiḥ samabhyarccā viprāya vinivedayet
evaṃ dhenuṃ tadā dattvā brāhmaṇe vedapārage
sādhuviprāya rājendra śrotriyāyāhitāgnaye
tapovṛddhe vayovṛddhe dātavyā ca kuṭumbine
yo dadāti naro rājan yaḥ paśyati śṛṇoti ca
pratigṛhṇāti yo vipraḥ sarvve mucyanti pātakāt
brahmahā pitṛhā goghnaḥ surāpo gurutalpagaḥ
vimuktaḥ sarvvapāpaistu viṣṇulokaṃ sa gacchati
yo'śvamedhena yajate samāptavaradakṣiṇaḥ
jaladhenuñca yo dadyāt samametannarādhipa
vāsoyugācchāditāṃ gāṃ dattvā svargalokamāpnoti
prauṣṭhapadyāṃ prauṣṭhapadayuktāyāṃ godānena sarvvapāpavimukto
bhavatīti | āśvayujyām aśvinogate candramasi ghṛtapūrṇaṃ
bhājanaṃ suvarṇayuktaṃ viprāya dattvā dīptāgnirbhavati
kārttikī cet kṛttikāyuktā syāt tasyāṃ sitamukṣmāṇamanyavarṇaṃ vā śaśāṅkodaye sarvvaratnagandhopetaṃ brāhmaṇāya
dadyāt, kāntārabhayaṃ na paśyatīti vacanam
73.5.p1.20
atra cedityādipadebhyo nakṣatrayogasya paurṇamāsyāṃ kādācitkatvāvagamāt nityavanmārgaśīrṣādipadaprayoganimittatvānupapatteḥ†
jalāhārastvekadinaṃ tiṣṭhecca jaladhenudo'thavā havistvekadine yaḥ payovratamāsthitaḥ
grāharttā'pi cirānnaṃ vai tiṣṭheddevaṃ na saṃśayaḥ
yatra kṣīravahā nadyo madhupāyasakarddamāḥ
yatra cāpsarasāṃ gītaṃ tatra yānti jalapradāḥ
dātā ca dāpakaścaiva pratigrāho ca yo dvijaḥ
te sarvve pāpanirmuktā viṣṇulokañca prāpnuyuḥ
Linked texts (8)
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Bṛhatsaṃhitā — Varāhamihira, Sanskrit
- Samayapradīpa (Śrīdatta Upādhyāya) — Śrīdatta Upādhyāya, Sanskrit
- Samayapradīpa — Viṭhṭhaladīkṣita, Sanskrit
- Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya) — Sanskrit
- Varāhamihirasaṃhitā — Varāhamihira, Sanskrit
- Kṛtyatattvārṇava — Śrīnātha, Sanskrit