Kriyakaumudi (Govindananda) 7.p16

7.p16

ayācitapradātā syāt kṛṣiṃ vṛttyarthamāśrayet | purāṇaṃ śṛṇuyādviprātnrasiṃhañca pūjayet || āgamoktamantrajapastu karttavya eva tatra viśeṣavidhānāt | dvijaśuśrūṣayā kuṭumbabharaṇāśaktāvāha manuḥ— aśaknuvaṃstu śuśrūṣāṃ śūdraḥ karttuṃ dvijanmanām | putradārātyayaṃ prāpto jīvecca kārukarmabhiḥ || yaiḥ karmabhiḥ khacaritaiḥ śuśrūṣyante dvijātayaḥ | tāni kārukakarmāṇi śilpāni vividhāni ca || ācarediti śeṣaḥ | bṛhaspatiḥ,— śūdrasya dvijaśuśrūṣā sarvvaśilpāni cāpyatha | vikrayaḥ sarvvapaṇyānāṃ śūdradharma udāhṛtaḥ || dharmārthamubhayārthaṃ vā brāhmaṇānaiva dhārayet | jātabrāhmaṇaśabdasya vāhyasya kṛtakṛtyatā || ubhayārthaṃ dharmārthaṃ jīvanārthañcetyarthaḥ | brāhmaṇaśuśrūṣurayamiti jātabrāhmaṇaśabdasyetyarthaḥ sā jātabrāhmaṇaśabdatā | kālikāpurāṇe,— vikrayaṃ sarvvapaṇyānāṃ kurvvan śūdro na doṣabhāk | madhu carma surāṃ lākṣāṃ tyaktā māṃsañca pañcamam || devalaḥ,— lākṣāmañjiṣṭhamāṃsāni madhulauhaviṣāṇi ca | ājīvan vṛṣalo'pyārthya karmaṇā tena varjjitaḥ || dhanasañcayastu śūdreṇa na kāryyaḥ | manuḥ,— śaktenāpi hi śūdreṇa na kāryyo dhanasañcayaḥ | śūdro hi dhanamāsādya brāhmaṇāneva bādhate || brāhmaṇārthe dhanasañcaye tu na doṣaḥ | yathā traivārṣikaṃ prakṛtya gotamaḥ,— tadartho'sya sañcaya iti | manuḥ,— na śūdrāya matiṃ dadyāt nocchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam | na cāsyopadiśeddharmaṃ na cāsya vratamādiśet || matirātmajñānaṃ ucchiṣṭaṃ bhuktāvaśiṣṭaṃ pātre yadbhuktam | tathā hārītaḥ,— snātvā bhuktvā ya ucchiṣṭaṃ vṛṣalāya prayacchati | sa gacchennarakaṃ ghoraṃ tiryyagyonau ca jāyate || snātāvaśiṣṭaṃ uddarttanadravyaṃ bhuktāvaśiṣṭaṃ pātrasthamannādi cetyarthaḥ | niṣedho'yaṃ śuśrūṣāparetaraśūdraviṣayaḥ | śuśrūṣāparāṇāntu pātrasthocchiṣṭaṃ dātavyamityāha manuḥ,— ucchiṣṭamannaṃ dātavyaṃ jīrṇāni vasanāni ca | pulākāścaiva dhānyānāṃ jīrṇāścaiva paricchadāḥ || pulākāstucchadhānyāni paricchadāścāsanādayaḥ | acopabhuktajīrṇavastrādidānasāhacaryyāt pātre bhuktāvaśiṣṭānnaṃ svabhṛtyaśūdrāyaiva dātavyamiti pratīyate | prāguktamanuhārītavacanayorekavākyatayā pācatyaktānnadānaniṣedhe prāpte svabhṛtyaśūdragocaratayā ucchiṣṭamannaṃ dātavyamityanena manunā pratiprasavācca