Lakshanaprakasha (Mitramishra) 1.p104
Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) 1.p104
- Language
- Sanskrit
1.p104
snigdhai raktaiśca piṅgaiśca pakṣmavadbhiḥ samaiḥ sthiraiḥ || āyataiḥ pṛthubhistuṅgaiḥ kṛṣṇaśuklaiḥ samaṅgalaiḥ | raktahaṃsakarīrākṣvanayanaiḥ pārthivāḥ smṛtāḥ || karīraḥ pakṣiviśeṣaḥ | prajāpālanadakṣaiśca saukhyaprītikaraiḥ śubhaiḥ | iti | garuḍapurāṇe, krūrāḥ kekaranetrāśca hariṇākṣāstu kalmaṣāḥ | jihyaiśca locanaiścaurāḥ senānyo gajalocanāḥ || kekarastiryagdṛṣṭiḥ | gambhīrākṣā īśvarāḥ syurmantriṇaḥ sthūlacakṣuṣaḥ | nīlotpalākṣā vidvāṃsaḥ saubhāgyaṃ śyāmacakṣuṣām || iti | varāhasaṃhitāyām, padmadalābhairdhinano raktāntavilocanāḥ śriyobhājaḥ | atikṛṣṇatārakāṇāmakṣṇāmutpāṭanaṃ bhavati || mantritvaṃ sthūladṛśāṃ śyāmākṣāṇāṃ bhavati saubhāgyam | iti| mahābhārate, varamandho na kāṇaḥ syātkāṇaḥ syānna tu kekaraḥ | varamandhaśca kāṇaśca kekaro na tu piṅgalaḥ || eṣa duryodhano rājā karkaśo madhupiṅgalaḥ | na kevalaṃ kulasyāntaṃ kṣatrasyāntaṃ kariṣyati || iti | jaganmohane samudreḥ, kukkuṭākṣaḥ sadā dveṣī mātṛputrairna saṃśayaḥ | na strīstyajati raktākṣaṃ puruṣaṃ madhupiṅgalam || iti | sāmudratilake, adhamā maṇḍūkākṣāḥ kākākṣā dhūsarākṣāśca | bahuvayaso dhūmrākṣāḥ samunnatākṣā bhavanti tanuvayasaḥ|| iti| atra puruṣāṇāmanekadurlakṣaṇasadbhāve yadi netre uktalakṣaṇe bhavatastadā sarvadurlakṣaṇanirāso bhavati | taduktam— gargeṇa, ekato durlakṣaṇaśataṃ saumyaṃ cakṣustathaikataḥ | durlakṣaṇaśataṃ hanthānnaraḥ saumyena cakṣuṣā || tasmānnetre prayatnena lakṣyaṃ paśyeta kālavit | iti | iti netralakṣaṇam | atha dṛṣṭilakṣaṇam | gargasaṃhitāyām, dṛṣṭiḥ pītā sitā dhanyā dīnā vai niḥsvakārikā | gūḍhā mahatvatāṃ kuryādāḍhyāḥ syuḥ snigdhadṛṣṭayaḥ || sarpadṛṣṭirnaraḥ krūro duḥśīlaḥ syāttathaiva ca | adhodṛṣṭirnaraḥ krūro vidvāmrāsāgramīkṣate || kadambadṛṣṭiḥ subhago lakṣaṇaiḥ parikīrtitaḥ | iti | kadambadṛṣṭiḥ sthūladṛṣṭiḥ | sāmudratilake viśeṣaḥ | śyāvadṛśāṃ subhagattvaṃ snigdhadṛśāṃ bhavati bhūribhogitvam | sthūladṛśāṃ dhīmattvaṃ dīnadṛśāṃ dhanavihīnatvam || ṛju paśyati saralamanāḥ paśyatyūrdhvaṃ sadaiva puṇyāḍhyaḥ | paśyatyadhaḥ sa pāpastiryak paśyati naraḥ krodhī || duṣṭo dāruṇadṛṣṭiḥ kukkuṭadṛṣṭiḥ kalipriyo bhavati | ahidṛṣṭirdṛgrogī viḍāladṛṣṭiḥ sadā pāpaḥ || iti | iti dṛṣṭilakṣaṇam | atha pakṣmalakṣaṇam | sāmudratilake, sudṛḍhaiḥ kṛṣṇairnayanacchadasthitaiḥ pakṣmabhirghanaiḥ sūkṣmaḥ | saubhāgyaṃ ciramāyurlabhate manujo dhaneśatvam || pakṣmābhiradhamā virahitāḥ punaragamyanārīratāḥ pāpāḥ | iti pakṣmalakṣaṇam | atha nimeṣalakṣaṇam | sāmudratilake, animeṣo dhanarahitaḥ puruṣaḥ syādekamātranimeṣo'pi | niyataṃ dvimātranimeṣaḥ parajanamāśritya jīvati saḥ || dhanināstramātranimeṣāstathā caturmātranimeṣavanto'pi | tanu pañcamātranimeṣāścirāyuṣo bhogino dhaninaḥ || iti | atra mātrāśabdena alpaḥ kālaviśeṣa upalakṣyate | tatparimāṇaṃ ca sāmudratilake uktam— jānuṃ pradakṣiṇīkṛtya yat choṭikāṃ karo datte | tadidamiha samayamānaṃ mātrāśabdena nirgaditam || iti | hastena jānupradākṣiṇyena yacchoṭikādānaṃ tatparimitaḥ kālo mātretyarthaḥ | bhaviṣye, dvimātronmeṣiṇo nityaṃ jīvanti paramāśritāḥ | trimātrāspandanā jñeyāḥ puruṣāḥ sukhabhāginaḥ || caturmātrāvaśeṣaiśca nimeṣairīśvarāḥ smṛtāḥ | dīrghāyuṣo dharmaratāḥ pañcamātrānimeṣiṇaḥ || iti | iti nimeṣalakṣaṇam | atha ruditalakṣaṇam | bhaviṣye, śubhāvahaṃ manuṣyāṇāṃ rodanaṃ syāttathā śṛṇu
Linked texts (3)
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bṛhatsaṃhitā (another edition) — Sanskrit
- Sāmudrika (Garga) — Garga, Sanskrit