Bhagavantabhaskara 45.p52
Bhagavantabhāskara 45.p52
- Language
- Sanskrit
45.p52.1
yamaḥ—brahmodyāśca kathāḥ kuryuḥ pitṛṇāmetadīpsitam || iti | sa eva— bhikṣuśca brahmacārī ca bhojanārthamupasthitaḥ | upaviṣṭeṣvatha prāptaḥ kāmaṃ tamapi bhojayet || iti | vipropaveśanottarakṛtyaṃ purāṇe— śrāddhabhūmau gayāṃ dhyātvā dhyātvā devaṃ janārdanam | tābhyāṃ caiva namaskṛtya tataḥ śrāddhaṃ pravartayet || 'vasvādīṃśca pitṝn dhyātvā' iti vā tṛtīyaḥ pādaḥ | tathā— ubhau hastau samau kṛtvā jānubhyāmantarā sthitau | sa prayatnaścopaviṣṭān sarvānpṛccheddvijottamān || śrāddhaṃ kariṣya iti pṛcchedityarthaḥ | tato viprāḥ 'kuruṣva' ityabhyanujñāṃ brūyuḥ | etadanantarakṛtyaṃ brahmāṇḍapurāṇe— devatābhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca | namaḥ svadhāyai svāhāyai nityameva namo namaḥ || ādye'vasāne śrāddhasya trirāvṛttaṃ japetsadā | iti | ayaṃ ca japaḥ saṅkalpottaramājñādānottaraṃ vā kāryaḥ | śiṣṭāstvājñottarameva kurvanti| tataḥ kartavyaṃ nigame—'apahatā' iti tilān vikirediti | etacca vikiraṇa japāhvātkāryamiti kecit | anantarakṛtyamāha yājñavalkyaḥ— pāṇiprakṣālanaṃ kṛtvā viṣṭarārthān kuśānapi || iti | purāṇe— āsane cāsanaṃ dadyādvāme vā dakṣiṇe'pi vā | pitṛkarmaṇi vāme vai daive karmaṇi dakṣiṇe || daive darbhāḥ sayavāḥ | 'devānāṃ sayavā darbhāḥ ' iti kāṭhakokteḥ | tataḥ sadharmakaṃ dvitīyanimantraṇamuktaṃ saṃgrahe—tataḥ punarapo datvā nimantrayet 'daive kṣaṇaḥ kriyatāṃ' tataḥ 'tathā' iti vipro brūyān | 'prāpnotu bhavān' iti kartā punarbrūyān | 'prāpnavāni' iti vipraḥ punarbrūyān | atra viśeṣaḥ purāṇe— niraṅguṣṭhaṃ gṛhītvā tu viśvāndevān samāhvayet ||
45.p52.2
'gṛhītvā' ityasyānantaraṃ 'nimantrya' iti śeṣaḥ, iti mādhavaḥ | āvāhane viśeṣamāha yamaḥ— yavahastastato devān pṛṣṭvā'pyāvāhanaṃ prati | āvāhayedanujñāto viśvedevāsa ityṛcā | viśvedevāḥ śṛṇuteti mantraṃ japtvā tato'kṣatān || oṣadhaya iti mantreṇa vikirettu pradakṣiṇam | pādādimastakāntamakṣatānāropayedityartha iti mādhavaḥ | atra śrāddhabhedena viśvedevavyavasthāmāha śaṅkhaḥ— iṣṭiśrāddhe kraturdakṣaḥ saṃkīrtyau vaiśvadaivike | nāndīmukhe satyavasū kāmye ca dhurilocanau || purūravārdravau caiva pārvaṇe samudāhṛtau | naimittike kāmakālāvevaṃ sarvatra kīrtayet || iti | dhurirocanāviti kvacitpāṭhaḥ | atreṣṭiśrāddhaśabdena pāribhāṣikaṃ karmāṅgaśrāddhamucyate | taccāha pāraskaraḥ— niṣekakāle some ca sīmantonnayane tathā | jñeyaṃ puṃsavane śrāddhaṃ karmāṅgaṃ vṛddhivatkṛtam || iti | niṣeko garbhādhānam | tathā ca ‘ādhānasomayāganiṣekāditrayasaṃskārādibhūtaśrāddhe kratudakṣau’ iti hemādrimādhavau | atra bhrātṛcaraṇāḥ, ‘iṣṭiśrāddhaśabdena karmāṅgaśrāddhagrahaṇe pramāṇābhāvādvākyasāphalyāya bhāṣyakāramate pāvamāneṣṭīnāṃ samaprādhānyapakṣe ādhānāṅgamave śrāddhaṃ gṛhyate | tasyāpi kathaṃcidiṣṭijanyāhavanīyādiprayojyatveneṣṭiśrāddhatvāt | yadvā, prayogapārijāte— yasya jātāḥ pramīyeran putrā naiva bhavanti vā | ṛtukāle dine ṣaṣṭhe dampatī samalaṅkṛtau || kṛtvā'bhyudayikaṃ śrāddhaṃ svastivācanapūrvakam || ityādinā vihitaputrakāmeṣṭyaṅgabhūtaṃ śrāddhaṃ gṛhyate | asminpakṣe ādhānāṅgaśrāddhe nāndīmukhavatsatyavasū eva viśvedevāḥ ’ iti yuktamutpaśyanti | naimittikaṃ ca navānnalābhanimittakam |
45.p52.3
‘navānnalābhe dvau devau kāmakālau sadaiva hi’ ityādityapurāṇīyenopasaṃhārāt | tena ‘navānnalābhaḥ’ iti nimittādhikārakriyamāṇarāhūparāgādīnāmupalakṣaṇam ’ iti hemādrimataṃ nirastam | ‘pitṛbhaktyā navānnabhojanātpūrvaṃ kriyamāṇaṃ naimittikam’ iti tu smṛticandrikāyām— ‘ekoddiṣṭaṃ tu yacchrāddhaṃ tannaimittikamucyate’ iti paribhāṣitatve'pi tasya devahīnatvānna grahaṇam | ata eva sapiṇḍīkaraṇaśrāddhasyaikoddiṣṭapārvaṇobhayarūpatvena viśvadevasattvāttadgrahaṇamiti kecit | ekoddiṣṭasthāne pārvaṇarūpeṇa kriyamāṇaṃ sāṃvatsarikamityapi kecit | pitṛpakṣacaturdaśyāmekoddiṣṭe viśvadevasattvāttasya grahaṇamiti tu yuktaṃ pratibhāti | ādityapurāṇeapi kanyāgate sūrye kāmye ca dhurilocanau | ' kanyāgatasūrye nimittīkṛtya vihite bhādrapadāparapakṣe ' iti hemādriḥ | kanyāsaṃkrāntinimittake eveti yuktam | āsanadānottaraṃ cāryapātrāsādanaṃ kāryam | tadāha yājñavalkyaḥyavairanvavakīryātha bhājane sapavitrake | śannodevyā payaḥ kṣitvā yavo'sīti yavāṃstathā || iti | mātsyeviśvāndevān yavaiḥ puṣpaiścārcyāsanapūrvakam | pūrayetpātrayugmaṃ tu sthāpya darbhapavitrake || iti | ardhyadānamadhikṛtya kātyāyanaḥ- 'sauvarṇarājatauduṃvarakhaṅgamaṇimayānāṃ pātrāṇāmanyatameṣu yāni vā vidyante patrapuṭa ke vā' iti | yāni kāṃsyādīni | atra rājataṃ pitrya eva na daiveśivanetrodbhavaṃ yasmādatastatpitṛvallabham | amaṅgalaṃ tadyatnena devakāryeṣu varjitam | iti smṛteḥ | pratipātraṃ ca pavitradvayaṃ sthāpyam | tathāca caturviśatimatedve dve śalāke devānāṃ pātre kṛtvā payaḥ kṣipet ||
45.p52.4
yogayājñavalkyaḥpavitre stha iti mantreṇa dve pavitre ca kārayet | gārgyaḥ- 'svāheti caiva devānām' iti | ' arghyapātrasthāpane'sau mantro na tu dāne' iti mādhavaḥ | sa evadattvā haste pavitraṃ tu saṃpūjyārghyaṃ vinikṣipet || iti | yājñavalkyaḥ-yā divyā iti mantreṇa hasteṣvarghyaṃ vinikṣipet | iti | arghyadānottarakṛtyamāha sa evadattvodakaṃ gandhamālyaṃ dhūpadānaṃ sadīpakam | atra 'gandhādigrahaṇaṃ vāsaso'pyupalakṣaṇam' iti mādhavādayaḥ
Linked texts (5)
- Yājñavalkyasmṛti — Yājñavalkya, Sanskrit
- Śrāddhakaumudī — Govindānanda 1500, Sanskrit
- Kālasāra — Nārāyaṇa Jyotirvit, Sanskrit
- Kālasāra — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit
- Madanapārijāta — Viśveśvarabhaṭṭa, Sanskrit