Jayasimhakalpadruma 4.p92
Jayasīṃhakalpadruma 4.p92
- Language
- Sanskrit
4.p92.1
hi de̱varṣi̍bhyo namo namaḥ |' āsanam | 'gandhapuṣpākṣatairyuktaṃ pādyaṃ gṛhṇantu bho dvijāḥ| prasādaṃ kuruta prītāstuṣṭāḥ santu sadā mama |' pādyam | 'nabhasye śuklapañcamyāmarcitā ṛṣisattamāḥ| dahantu pāpaṃ me sarve arghyaṃ gṛhṇantu vai namaḥ |' arghyam| 'lokānāṃ tuṣṭikartāro yūyaṃ sarve tapodhanāḥ | namo vo brahmavijñebhyo maharṣibhyo namo namaḥ |' ācamanam | 'mandākinī gautamī ca yamunā ca sarasvatī | kāverī narmadā tāpī tābhyaḥ snānīyamāhṛtam |' snānam | 'sarve nityaṃ taponiṣṭhā brahmajñāḥ satyavādinaḥ | vastrāṇi pratigṛhṇantu bhaktidāḥ santu me sadā |' vastram | yajñopavītamantreṇa yajñopavītāni |'kuṅkumāgurukarpūrasugandhairmiśritaṃ śubham | gandhāḍhyaṃ candanaṃ divyaṃ gṛhṇantu ṛṣisattamāḥ |' candanam| 'rañjitāḥ kuṅkumaughena akṣatāstu suśobhanāḥ| gṛhṇantu mama saṃtuṣṭāḥ prasannā ṛṣisattamāḥ|' akṣatāḥ | ' mālatīcampakādīni mallikādīni vai prabho | mayāhṛtāni puṣpāṇi pūjārthaṃ pratigṛhyatām |' puṣpam | 'vanaspatirasodbhūto gandhāḍhyaḥ sumanoharaḥ | āghreyaḥ sarvadevānāṃ dhūpo'yaṃ pratigṛhyatām |' dhūpam | ' sājyaṃ ca vartisaṃyuktaṃ vahninā yojitaṃ mayā | dīpaṃ gṛhṇantu deveśāstrailokyatimirāpahāḥ |' iti dīpam | ' nānāpakvānnasaṃyuktaṃ rasaiḥ ṣaḍbhiḥ samanvitam | naivedyamṛṣayaḥ sarve gṛhṇantu vasudāyakāḥ | ' naivedyam | lokānāmityācamanam | candanena karodvartanam || ' pūgīphalaṃ mahaddivyaṃ nāgavallīdalairyutam | karpūrādisamāyuktaṃ tāmbūlaṃ pratigṛhyatām |' tāmbūlam | idaṃ phalamiti phalam| hiraṇyagarbhagarbhasthamiti dakṣiṇām | yāni kāni ca pāpāni iti pradakṣiṇā |
4.p92.2
' ete saptarṣayaḥ sarve bhaktyā saṃpūjitā mayā | sarvapāpaṃ vyapohantu jñānato'jñānataḥ kṛtam |' namaskāraḥ | 'vāyanaṃ phalasaṃyuktaṃ saghṛtaṃ dakṣiṇānvitam | dvijavaryāya dāsyāmi vratasaṃpūrtihetave| bhavantaḥ pratigṛhṇantu jyotirūpāstapodhanāḥ |'vāyanam|'nyūnātiriktakarmāṇi mayā yāni kṛtāni ca | kṣamadhvaṃ tāni sarvāṇi yūyaṃ sarve tapodhanāḥ |' kṣamāpanam | atha kathā | yudhiṣṭhira uvāca--'śrutāni devadeveśa vratāni subahūni ca | sāṃprataṃ me'nyadācakṣva vrataṃ pāpapraṇāśanam |' śrīkṛṣṇa uvāca-' athānyāmapi rājendra pañcamīmṛṣisaṃjñitām | kathayiṣyāmi yāṃ kṛtvā nārī pāpātpramucyate |' yudhiṣṭhira uvāca- ' kīdṛśī pañcamī kṛṣṇa kathaṃ ca ṛṣisaṃjñitā | pātakānmucyate kasmānnārī yadukulodbhava | pāpāni ca bahūnyatra vidyante kila keśava | kṛtāyāmṛṣipañcamyāṃ nārī kasmātpramucyate |' kṛṣṇa uvāca-'ajñānājjñānato vāpi yā strī jātā rajasvalā | duṣṭā spṛśati bhāṇḍāni gṛhakarmāṇi saṃsthitā | prāpnoti sā mahāpāpaṃ sarvā nārī rajasvalā | śṛṇuṣva kāraṇaṃ yasmādvarjanīyā rajasvalā | protsāryā gṛhataścāpi cāturvarṇyena bhārata | brahmahatyāṃ purā śakyo vṛtraṃ hatvā samāptavān | tayā vai rājaśārdūla vrīḍito vṛtrasūdanaḥ | brahmāṇaṃ samupāgacchadātmanaḥ śuddhikāraṇāt | śuddhau śakrasya rājendra prahṛṣṭenāntarātmanā | vibhajya brahmahatyāṃ tu caturdhā ca caturmukhaḥ | prākṣipadrājaśārdūla catuḥsthāneṣu vai tadā | vahnau prathamajātāsu jvālāsu ca nadīṣu ca | parvateṣu ca rājendra nārīrajasi pārthiva | ato rajasvalā nārī protsāryā ca prayatnataḥ |
4.p92.3
brahmaṇaḥ śāsanātpārtha cāturvarṇyena sarvadā | prathame'hani cāṇḍālī dvitīye brahmaghātinī | tṛtīye rajakī proktā caturthe'hani śudhyati | ajñānājjñānato vāpi jātaṃ saṃsargapātakam | tatpāpasaṃkṣayārthaṃ hi kāryeyamṛṣipañcamī | sarvapāpapraśamanī sarvopadravanāśinī | brahmakṣatriyaviṭśūdraiḥ strībhiḥ kāryā viśeṣataḥ |' kṛṣṇa uvāca - ' athānyadapi rājendra pravakṣyāmi kathānakam | purā kṛtayuge rājanvidarbhāyāṃ babhūva ha | śyenajinnāma rājarṣiścaturvarṇānupālakaḥ | tasya deśe'vasadvipro vedavedāṅgapāragaḥ | sumitro nāma rājendra sarvabhūtahite rataḥ | kṛṣivṛttyā samāsīnaḥ kuṭumbaparipālakaḥ | tasya bhāryā susādhvī ca patiśuśrūṣaṇe ratā | jayaśrīrnāma vikhyātā bahubhṛtyasuhṛjjanā | kṣetrādiṣu ratā sādhvī vyākulīkṛtamānasā | ekadā sātmanaḥ prāptamṛtukālaṃ vyalopayat | rajasvalāpi sā rājangṛhakarma cakāra ha | bhāṇḍāni sā'spṛśadrājannṛtau prāpte'pi bhāminī | kālena bahunā sādhvī pañcatvamagamattadā | tasyā bhartāpi vipro'sau kāladharmamupeyivān | evaṃ tau dampatī rājansvakarmavaśagau tadā| bhāryā tasya jayaśrīḥ sā ṛtusaṃparkadoṣataḥ | śunīyonimanuprāptā sumitro'pi nareśvaraḥ| tasyāḥ saṃparkadoṣeṇa balīvardo babhūva ha | taddoṣeṇa mahārāja durgatiṃ tau gatau tadā | sumitrasya ca putro'bhūtpitṛśuśrūṣaṇe rataḥ | sumatirnāma dharmajño devatātithipūjakaḥ | tasya tau pitarau pārtha ṛtusaṃparkadoṣataḥ | tiryagyonimanuprāptāvubhau jātismarau nṛpa | ucchiṣṭabhojinī sā'bhūtsmarantī pūrvapātakam | sumitro'pi pitā tasya balīvardo babhūva ha | atha kṣayāhe saṃprāpte pitṛśuśrūṣaṇe rataḥ |
4.p92.4
bhāryā candravatīṃ prāha sumatiḥ śraddhayānvitaḥ | adya saṃvatsaradinaṃ piturme cāruhāsini | bhojanīyā mayā viprāḥ pākaśuddhirvidhīyatām | tayā kṛtā pākaśuddhiḥ sumeterbharturājñayā | muktaṃ pāyasabhāṇḍe tu sarpeṇa garalaṃ tataḥ | dṛṣṭvā brahmavadhādbhītā śunī bhāṇḍāni sā'spṛśat | dvijabhāryā ca taddṛṣṭvā ulmukena jaghāna tām | bhojitā brāhmaṇāstatra śrāddhaṃ kṛtvā prayatnataḥ | tato bhukteṣu vipreṣu nocchiṣṭaṃ tu dadau bahiḥ | dvārasthāyāstadā śunyā upavāsastato'bhavat | tato rātryāṃ pravṛttāyāṃ sā śunī kṣudhitā nṛpa | balīvardamupāgatya bhartāramidamabravīt | bubhukṣitāya nāthāhaṃ na dattaṃ bhojanaṃ tu me | grāsādikaṃ ca na labhe kṣudhā māṃ bādhate balāt | anyāsmindivase putro mama lehyaṃ dadātyasau | adya mahyaṃ kimapyeṣa ucchiṣṭamapi no dadau | pāyasānne papātādya garalam̐ sarpasaṃbhavam | mayā vicintya manasā mariṣyanti dvijottamāḥ | saṃspṛṣṭaṃ pāyasaṃ roṣādvadhvāhaṃ tāḍitā bhṛśam | duḥkhitaṃ tena gātraṃ me kaṭirbhagnā karomi kim | tataḥ prahasya vai bharttā bhadre te pāpasaṃgrahāt | kiṃ karomi hyaśaktastu bhāravāhatvamāgataḥ | adyāhamātmajakṣetre vāhitaḥ sakalaṃ dinam | māritaścātmajenāhaṃ mukhaṃ baddhvā bubhukṣitaḥ | vṛthā śrāddhaṃ kṛtaṃ tena jātādya mama kaṣṭatā | ' śrīkṛṣṇa uvāca-‘tayoḥ saṃvadatorevaṃ mātrāpitrośca bhārata | śrutvā putrastadā vākyaṃ yaduktaṃ ca tadobhayoḥ | tato rājanyāṃ tatkālaṃ bhojanaṃ tu tayoḥ punaḥ | pitarau tau viditvā ca dattavānsumatistadā | tato'sau duḥkhitaḥ putro jñātvā'vasthāṃ tadā tayoḥ | mātāpitrostu rājendra tadā'sau prasthito vanam |
4.p92.5
jñātuṃ tadā vaikṛtaṃ vai mātāpitrośca bhārata | tatra gatvā jñānavṛddhānṛṣīnsapta vanāśritān | praṇipatyābravīdvākyaṃ hitaṃ caiva tadā tayoḥ |' sumatiruvāca-‘kathayadhvaṃ brahmarṣayaḥ praśnamekaṃ samāhitāḥ | kena karmavipākena pitarau me tapodhanāḥ | imāmavasthāṃ saṃprāptau mokṣyate pātakātkatham |' ṛṣaya ūcuḥ-‘tava mātā purā vipra svagṛhe bālabhāvataḥ | prāptamṛtuṃ viditvā tu saṃparkamakarodvija | tena karmavipākena śunīyonimupāgatā | pitā ca sparśadoṣeṇa balīvardo babhūva ha | etayormuktikāmo vai kuru tvamṛṣipañcamīm | bhāryayā saha viprendra ṛṣīnsaṃpūjya yatnataḥ | ācarasva vrataṃ tatra saptavarṣaṃ dvijottama | ante codyāpanaṃ kuryādvittaśāṭhyavivarjitaḥ | śākāhārastu kartavyaḥ śyāmākāhāra eva vā | nīvārairvāpi kartavyaḥ kṛṣṭapacyaṃ na bhakṣayet | prāpya bhādrapade māsiṃ śuklapakṣasya pañcamīm | tasyāṃ madhyāhnasamaye nadyādau vimale jale | kṛtvā'pāmārgavṛkṣeṇa dantadhāvanamāditaḥ | āyurbalaṃ yaśo varcaḥ prajāḥ paśuvasūni ca | brahmaprajñāṃ ca medhā ca tvaṃ no dehi vanaspate | saṃprāthrya tena mantreṇa kuryādvai dantadhāvanam | anena dantānsaṃśodhya snāyānmṛtsnānapūrvakam | tilāmalakakalkena keśānsaṃśodhya yatnataḥ | paridhāya nave śuddhe vāsasī susamāhitaḥ | pūjayasva ṛṣīndivyānarundhatyā samanvitānū | kaśyapo'trirbharadvājo viśvāmitro'tha gautamaḥ | jamadagnirvasiṣṭhaśca sādhvī caivāpyarundhatī | ṛtusaṃparkajo doṣaḥ kṣayaṃ yāti na saṃśayaḥ |' śrīkṛṣṇa uvāca-‘tacchrutvā sumatirvākyaṃ paramaṃ carṣibhāṣitam | gṛhemetya vrataṃ cakre sabhāryyaḥ śraddhayānvitaḥ |
4.p92.6
vrataṃ tu ṛṣipañcamyāḥ sarvapāpapraṇāśanam | kṛtvā sarvaṃ yathoktaṃ ca mātāpitroḥ phalaṃ dadau | vratapuṇyaprabhāveṇa mātā tasya śvayonitaḥ | muktā nṛpatiśārdūla vimānavarasaṃsthitā | divyāmbaradharā bhūtvā gatā svarge ca bhārata | pitāpi sa mṛto'gacchatsumitraḥ paśuyonitaḥ | svargaṃ prāpto mahārāja vratasyāsya prabhāvataḥ | asya yajjāyate puṇyaṃ tacchṛṇuṣva dvijottama | sarvavrateṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam | sarvadāneṣu datteṣu tadetadvratapāraṇāt | kurute yā vrataṃ nārī sā bhavetsukhabhoginī | rūpalāvaṇyayuktā ca putrapautrādisaṃyutā | iha loke sadaiva syātparatra ca parā gatiḥ | etatte kathitaṃ rājanvratānāmuttamaṃ vratam | sarvasaṃpatpradaṃ caiva nārīṇāṃ pāpanāśanam | dhanaṃ yaśaśca svargaṃ ca putrānapi yudhiṣṭhira | paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ cāpi sarvapāpapraṇāśanam |' iti bhaviṣyottarapurāṇe ṛṣipañcamīvratakathā samāptā | athodyāpanam | yudhiṣṭhira uvāca-'kimasyodyāpanaṃ proktaṃ vratapūrṇaphalapradam | sumatiḥ kena vidhinā cakāra vada tattvataḥ |' śrīkṛṣṇa uvāca-'pūrvasmindivase kuryyādekabhaktaṃ samāhitaḥ | śucau deśe samālipya sarvatobhadramaṇḍale | avraṇaṃ sajalaṃ kumbhaṃ tāmraṃ mṛnmayameva vā | saṃsthāpya vastrasaṃvītaṃ kaṇṭhadeśe suśobhanam | pañcaratnasamāyuktaṃ phalagandhākṣatairyutam | sahiraṇayaṃ samācchādya tāmreṇa paṭalena vai | vaṃśamṛnmayapātreṇa yavapūrṇena caiva hi | ācchādayettaccailena likherāṣṭadalaṃ tataḥ | sauvarṇīḥ pratimāḥ kāryā ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | palena vā tadardhena tadardhārdhena vā punaḥ | śaktyā vā kārayettatra vittaśāṭhyavivarjitaḥ |
4.p92.7
vitānaṃ pañcavarṇaṃ ca phalapuṣpasamanvitam | badhnīyādupari śrīmatsaṃbhārānsaṃvidhāya ca | madhyāhne pūjayedbhaktyā ṛṣīñchraddhāsamanvitaḥ | kaśyapo'trirbharadvājo viśvāmitro'tha gautamaḥ | jamadagnirvasiṣṭhaśca sādhvī caivāpyarundhatī | mantreṇānena rājendra kṛtvā pūjāṃ samāhitaḥ | rātrau jāgaraṇaṃ kuryyātpurāṇaśravaṇādibhiḥ| kṛtanityakriyaḥ prātarjuhuyāttilasarpiṣā | vaidiko vāpi paurāṇo hyadhikārānmatnuḥ smṛtaḥ | aṣṭottarasahasraṃ vā śatamaṣṭottaraṃ tu vā | punaḥ pūjāṃ tataḥ kṛtvā guruṃ saṃpūjayedvratī | svarṇāṅgulīyavāsobhiḥ kuṇḍalāmṛtabhājanaiḥ | dadyādekāṃ savatsāṃ ca gurave gāṃ payasvinīm | pūjayedṛṛtvijaḥ sapta vāsobhirdakṣiṇādibhiḥ | kalaśāṃśca pavitrāṃśca dadyāttebhyaḥ subhaktitaḥ | ācāryaṃ ca sapatnīkaṃ praṇipatya kṣamāpayet | bhojayedbrāhmaṇānbhaktyā dīnānāthāṃstarpya ca | sopaskarāṃ tāṃ pratimāmācāryāya nivedayet | labdhvābhuñjāṃ tu bhuñjāna iṣṭairbandhujanaiḥ saha | udyāpanavidhiḥ proktaḥ sarvatrāyaṃ phalārthinām | evaṃ yā kurute bhūpa udyāpanavidhiṃ param | sarvapāpavinirmuktā svargaloke mahīyate | iha loke ciraṃ kālaṃ bhartrā saha śucismitā | putrapautraiḥ parivṛtā bhuktvā bhogānmanoramān| niḥpāpā subhagā nityaṃ labhate cākṣayāṃ gatim |' iti ṛṣipañcamīvratodyāpanam
Linked texts (2)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Abdadīdhiti — Anantadeva 1645, Sanskrit