Pramāṇa · Search · About · API

Madanaparijata 3.p10

Madanapārijāta 3.p10

Language
Sanskrit

3.p10.1

brahmāṇḍapurāṇe bhagavānuvāca
aṅguṣṭhaḥ puṣṭidaḥ prokto madhyamāyuṣkarī bhavet
anāmikānnadā nityaṃ muktidā ca pradeśinī
etairaṅgulibhedaistu kārayenna nakhaiḥ spṛśet
varttidīpākṛtiṃ vāpi śaṅkhākāramataḥparam
daśāṅgulapramāṇantu uttarottaramucyate
navāṅgulaṃ madhyamaṃ syādaṣṭāṅgulamataḥparam
saptaṣaṭpañcabhiḥ puṇḍraṃ madhyamaṃ trividhaṃ smṛtam
catustridvyaṅgulaiḥ puṇḍraṃ kaniṣṭhaṃ trividhaṃ† bhavet
lalāṭe keśavaṃ vidyānnārāyaṇamathodare
mādhavaṃ hṛdi vinyasya govindaṅgaṭhakūpake
viṣṇuñca dakṣiṇe kukṣau tadbhuje madhusūdanam
trivikramaṅgaṭhadeśe vāmakukṣau tu mādhavam
śrīdharañca tathā nyasya vāmabāhau naraḥ sadā
padmanābhaṃ pṛṣṭhadeśe kakuddāmodaraṃ smaret
vāsudevaṃ smarenmūrddhni tilakaṅkārayetkramāt
vyāsaḥ
jāhnavatīrasambhūtāṃ mṛdaṃ mūrddhni‡ bibhartti yaḥ
bibhartti rūpaṃ so'rkasya tamonāśāya kevalam
gomatītīrasambhūtāṃ gopīdehasamudbhavām
mṛdaṃ mūrddhā dharedyastu sarvvapāpaiḥ pramucyate
śyāmaṃ śāntikaraṃ proktaṃ raktaṃ vaśyakarambhavat
śrīkarampīta mityāhurvaiṣṇavaṃ śvetamucyate
yogo dānaṃ tapo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam
bhasmībhavati tatsarvvamūrddhvapuṇḍraṃ vinā kṛtam
ūrddhvapuṇḍraṃ tathā kuryyāttripuṇḍraṃ bhasmanā sadā
tilakaṃ vai dvijaḥ kuryyāccandanena yadṛcchayā
ūrddhvapuṇḍraṃ dvijaḥ kuryyātkṣatriyastu tripuṇḍrakam
arddhacandrantu vaiśyasya varttulaṃ śūdrajātiṣu
atha mādhyāhnikoṃ sandhyāṃ pūrvvoddiṣṭāṃ samācaret
upasthānañca tatroktaṃ japañca trividhastathā
atha brahmayajñaḥ

3.p10.2

udityamādityaṃ upasthāyopaviśya hastāvanirājya trirācamet| dviḥ parimṛjya sakṛdunmṛjya śiraścakṣuṣī nāsike
śrotre hṛdaye ālabheta
prāgvodagvā grāmānniṣkramyāpa āplutya yajñopavītyācamyāklinnavāsā dūrbhāṇāṃ mahadupastīrya prākkūlānānteṣu
prāṅmukha upaviśyopasthaṃ kṛtvā dakṣiṇottarī pāṇī sandhāya
pavitravantau vijñāyate'pāṃ vā eṣa oṣadhīnāṃ rasoyaddarbhāsarasameva tadbrahma karoti| dyāvāpṛthivyoḥ sandhimīkṣamāṇaḥ saṃmīlya vā yathā vā yuktamātmānaṃ manyeta yathā
yukto'dhīyīta svādhyāyamoṅkārapūrvvā vyāhṛtīḥ sāvitrīmanvāhapaccho'rddharcaśaḥ| sarvvāmiti tṛtīyakam| yāvanmanyeta tāvadadhītyaitayā paridadhāti namo brahmaṇe iti
pūrvvikāṃ sarvvāṃ gāyatrīṃ paṭhedyāvanmanyeta tāvadgāyatrījapānantaraṃ ṛgyajuḥsāmādiṣu yāvatpaṭhituṃ manyate tāvadadhītya
namo brahmaṇe namo'gnaya ityetayā paridadhāti paridhānaṃ triḥpaṭhanam
yogiyājñavalkyaḥ
manuḥ
araṇyaṃ gatveti yathā charddirna dṛśyate tathāraṇyaṃ gatvetyarthaḥ
tathāca śrutiḥ
udita āditya ityudayottarakālaḥ | sa kālo'pi gṛhyate na
prātaḥkāla eva
ataeva bṛhaspatiḥ
sa brahmayajña ityarthaḥ | vaiśvadevāvasāna iti manuṣyayajñānantaraṃ
manuṣyayajñasya sanakādyuddeśena hantakāro yo dīyate sa| eva
śrutirapi manuṣyayajñānantaraṃ brahmayajñaṃ darśayati| nātithipūjā
devayajñaḥ pitṛyajño bhūtayajño manuṣyayajño brahmayajña iti
kūrmmapurāṇe
yadi syāttarpaṇādarvāg brahmayajñaḥ kṛto na hi
manuṣyayajñaṅkṛtvaiva tataḥ svādhyāyamārabhet
yadi daivādinimittenoktakāle brahmayajño na kṛtastadā kālāntare'pi bhavati| yadā grāmamadhye tadā manasā paṭhet

3.p10.3

tathāca śrutiḥ
grāme na svādhyāyamadhīyīta divā naktaṃ veti
manuḥ
nityike nāstyanadhyāyo brahmasatraṃ hi tatsmṛtam
brahmāhutihutaṃ† puṇyamanadhyāyavaṣaṭkṛtam
tathā
vedopakaraṇe caiva svādhyāye caiva nityike
nānurodhastvanadhyāye homamantreṣu caiva hi
vedopakaraṇaṃ vedāṅgam‡
atra viśeṣo gautamenoktaḥ
atha yadi vāto vāyādanaye§dvā vidyutyatedvā avasphurjehā vā ekaṃ ṛcāmekaṃ vā yajuḥ+rekamekaṃ sāmā-‡
bhivyāharet | bhūrbhuvaḥ svaḥ satyaṃ tapaḥ śraddhāyāṃ juhomīti
ādāvevoṅkṛtaṃ§ pūrdhvaṃ¶ parastācca|| viramyate
kuśānuttarataḥ kṣiptvā yathācamanamācaret
iti vidyā tapo yonirvidyoniḥ rviṣṇurīritaḥ
vāgyajñenārcito devaḥ prīyatāṃ me janārddanaḥ
atha tarpaṇam
brahmayajñaprasiddhārthaṃ vidyāñcādhyātmikīṃ japet
japtvātha praṇavaṃ vāpi tatastarpaṇamācaret
tarpaṇantu śuciḥ kuryyātpratyahaṃ snātako dvijaḥ
devebhyaśca pitṛbhyaśca ṛṣibhyaśca yathākramam
ekaikamañjaliṃ devā dvau dvau tu sanakādayaḥ
ahranti pitarastrīṃstrīn striyastvaikaikamañjalim
trirapaḥ prīṇanārthāya devānāmapavarjjayet
ṛṣīṇāntu yathānyāyaṃ sakṛccāpi prajāpate
anvārabdhena savyena nāmnā gotreṇa vāpyatha
anvārabdhena savyena pāṇinā dakṣiṇena tu
devarṣīṃ starpayeddīmānudakāñjalibhiḥ pitṝn
ekahastena toyena na kuryyātpitṛtarpaṇam
pitaro na praśaṃsanti na praśaṃsanti devatāḥ
ubhābhyāmapi hastābhyāmudakaṃ yaḥ prayacchati
sa mūr̤ho narakaṃ yāti kālasūtramavākśirāḥ
iti yogiyājñavalkyavyāghrādivacanāni tāni tattacchākhāprayuktāni† niṣedhakāni na tu sarvvasādhāraṇena | ato na
kāpyanupapattiḥ

3.p10.4

tatra anvārabdhena savyena pāṇinā dakṣiṇena tu | devarṣīṃstarpayediti kūrmapurāṇavacane devarṣīniti viśeṣopādānāditarāṇyapyekahastatarpaṇavacanāni sāmānyāni viśeṣaviṣayakūrmapurāṇavacanaviṣayāni devarṣitarpaṇe tu viśantīti cennaivam anvārabdhena savyena nāmagotreṇa vāpyatheti yogiyājñavalkyena nāmagotrasahitasavyahastānvārabdhadakṣiṇahastatarpaṇavidhānāt | gotroccāraṇaṃ pitṝṇāmeva na devānāṃ nāpyṛṣīṇāmiti | ekahastatarpaṇaṃ
devarṣipitṛtarpaṇasādhāraṇam atra pūrvvoktaiva vyavasthā‡ jyāyasī
vivāhādāvekahastenaiva | tathāca
kārṣṇājiniḥ
vivāhe śrāddhakāle ca pāṇinekena dīyate§ | iti
hārītaḥ
vasitvā¶ vasanaṃ śuṣkaṃ sthale vistīrṇabarhiṣi
vidhivattarpaṇaṅkuryyānna tu pātre|| kadācana
etaccānuddhṛtodakasthalatarpaṇaviṣayam
uddhṛtodake tu sa eva
pātrādvā jalamādāya śubhe pātrāntare kṣipet
jalapūrṇe'thavā gartte na sthale na tu varhiṣi
pātrañcātra pitāmahenoktam
hemarūpyamayaṃ pātraṃ tāmraṅkāṃsyasamudbhavam
pitṝṇāṃ tarpaṇe pātraṃ mṛṇmayantu parityajet || iti
atra yogiyājñavalkyaḥ
yadyuddhṛtena siñcettu tilān saṃmiśrayejjale
anyathā vāmahastena tatastarpaṇamācaret
anyathā anuddhṛte | ato'nyathācaretsavye tilānkṛtvā vicakṣaṇa
ityapi pāṭhaḥ | ato'nyathā tu savyena ityapi pāṭhaḥ | yeṣāṃ
śākhināṃ vāmahastānvārabdhena dakṣiṇahastena tarpaṇaṃ teṣāṃ vāmahastena tilagrahaṇamityanusandheyam
atrāpi viśeṣastenoktaḥ
āvāhya pūrvvavanmantrairāstīryya ca kuśān śubhān
prāgagreṣu surān sarvvāndakṣiṇāgreṣu vai pitṝn
devavarddhavarṇīṇāmapi
kūrmmapurāṇe
devān brahmaṛṣīṃścaiva tarpayedakṣatodakaiḥ†

3.p10.5

pitṛbhaktyā tilaiḥ kṛṣṇaiḥ svaśākhoktavidhānataḥ
gobhilaḥ
śuklaistu tarpayeddevānmanuṣyān śavaleḥ stilaiḥ
pitṛṃstu tarpayetkṛṣṇaistarpayetsarvvadā dvijaḥ†
tilagrahaṇe tu viśeṣamāha marīciḥ
muktahastena dātavyaṃ na mudrāṃ tatra darśayet
vāmahaste tilā grāhyā muktahastastu dakṣiṇaḥ
tilasthāpanasthānantu smṛtyarthasāre
vāmahaste tilān kṣiptvā jalamadhye tu tarpayet
sthale śrāyantane¶ pātre romamūle na kutracit
sthale sthitvā sthale pātre vā tarpaṇaṅkuryyāt | na tu jala iti
siddham
tathāca yaduktaṃ kārṣṇājininā
devatānāṃ pitṝṇāñca jale dadyājjalāñjalim
asaṃskṛtapramītānāṃ jalasthitasyeti vacanānāṃ virodhaḥ pariharaṇīyaḥ
viṣṇustu sthalasthitasyāpi jalatarpaṇaṃ kvacidanujānīte
yatrāśucisthalaṃ vā syādudake devatāḥ pitṝn
tarpayettu yathākāmamapsu sarvvampratiṣṭhitam || iti
hārītaḥ
ārdravāsā jale kuryyāttarpaṇācamanaṃ japam
atra ca amukastṛpyatu tṛpyatāmiti vā | amukaṃ tarpayāmīti
vā prayogo bhavati
tathāca yogiyājñavalkyaḥ
tṛpyatviti samuccāryya tṛpyatāmityathāpi vā
vidhijñaḥ prakṣipettoyaṃ devādīnāmaśeṣataḥ
baudhāyanaḥ
atha dakṣiṇataḥ prācīnāvītī pitṝn svadhā namastarpayāmi pitāmahānityādi
tathāca smṛtyarthasāre'pi
brahmādayo ye devāstāndevāṃstarpayāmi bhūrdevāṃstarpayāmi
bhuvardevāṃstarpayāmi svardevāṃstarpayāmi | bhūrbhuvaḥsvardevāṃstarpayāmi | evamṛṣīn bhūḥ pitṛnityādi
yamaḥ
dvau hastau sammataḥ kṛtvā pūrayedudakāñjalim
gośṛṅgamātramuddhṛtya jalamadhye jalaṃkṣipet
dattaḥ
prādeśamātramuddhṛtya salilaṃ prāṅmukhaḥ surān
udaṅmanuṣyāṃstarpayet† pitṝn dakṣiṇatastathā

3.p10.6

agrestu tarpayeddevānmanuṣyān kuṇamadhyataḥ
pitaṃstu kuśamūlāgrairvidhiḥ kauśo yathākramam
marīciḥ
vinā rūpyasuvarṇena vinā tāmratilaistathā
vinā mantraiśca darbheṇa pitṝṇāṃ nopatiṣṭhate
khaṅgamauktikahastena karttavyaṃ pitṛtarpaṇam
maṇikāñcanadarbhairvā na śuddhena kadācana || iti
tathāca marīciyogiyājñavalkyāvapi
tilānāmapyabhāve tu suvarṇarajatānvitam
tadabhāve niṣiñcettu darbhairmantreṇa vā punaḥ || iti
atha khaṅgādibhiraśūnyo hastaḥ kāryo na tu khaṅgādipātrasvīkaraṇam | tathā sati ekaikamañjalirdevā ityādyañjalividhāyakavākyabādhāpatteḥ† | evaṃ tarhi khaṅgādipātrapraśaṃsāparāṇāṃ
vākyānāṃ vidhyekavākyatāyā abhāvādaprāmāṇyaṃ syāditi cennaivaṃ
arghyadāne khaṅgapātravidhāyakavākyaikavākyatvena praśaṃsāvākyānāṃ
sārthakatvānnāprāmāṇyam
yacca manunābhihitam
rājatairbhājanaireṣāmathavā rajatānvitaiḥ
vāryyapi śraddhayā dattamakṣayāyopakalpate || iti
etadapi śrāddhaprakaraṇaparipaṭhitatvādarghyadānaviṣayameva | ataśca
tarpaṇe khaṅgādimudrikābhiyukto hastaḥ kāryaḥ
tathāca yājñavalkyaḥ
anāmikādhṛtaṃ hema tarjjanyāṃ rūpyameva ca
kaniṣṭhikādhṛtaṅkhaṅgaṃ tena pūto bhavennaraḥ || iti
yacca śaṅkhena tarpaṇaprakaraṇa evābhihitam
sauvarṇena pātreṇa rājatenoḍumbareṇa khaṅgapātreṇānyapātreṇa vodakaṃ pitṛtīrthaṃ spṛśandadyāditi
tadapi tarpaṇaprakaraṇādutkṛṣṭārghyaprakaraṇe yojyamañjalivākyādyapekṣayā prakaraṇasya durbbalatvāt | athavā vākyaprakaraṇaśiṣṭācārāṇāmavirodhāāya yasmin pātre dhṛte añjaliḥ śithilo na bhavettādṛkpātre śliṣṭenāñjalinā pitṛtīrthasrugudakaṃ tarpaṇe'pi dadyāt
likhitaḥ

3.p10.7

prāṅmukho yajñopavītī prāgagraiḥ kuśairddevatātarpaṇaṃ devatīrthena
kuryyāt
devāśca yogiyājñavalkyenoktāḥ
brahmāṇaṃ tarpayetpūrvaṃ viṣṇuṃ rudramprajāpatim
devāṃśchandāṃsi vedāṃśca ṛṣīṃścaiva sanātanān
ācāryāṃścaiva gandharvvānācāryyatanayāṃstathā
saṃvatsaraṃ sāvayavandevīścāpsarasastathā
ācāryyān vyāsādīn sāvayavamavayavā māsādayaḥ
yadā devānugātrāgān sāgarān parvvatānapi
sarito'tha manuṣyāṃśca yakṣāṃśca rakṣāṃsi caiva hi
piśācāṃśca suparṇāṃśca bhūtānatha paśūṃstathā
vanaspatīnoṣadhīśca bhūtagrāmacaturbbidham†
viṣṇusamuccaye
tataḥ kṛtvā nivītantu yajñasūtramatandritaḥ
prājāpatyena‡ tīrthena manuṣyāṃstarpayetpṛthak
kārṣṇājiniḥ
sanakaśca sanandaśca tṛtīyaśca sanātanaḥ
kapilaścāsuriścaiva voḍhuḥ pañcaśikhastathā
ete brahmasutāḥ sapta manuṣyāḥ parikīrttitāḥ
tataḥ svasvaśākhānusāreṇa maṇḍalaṛṣīn prājāpatyādikān
ṛṣīṃśca tarpayitvā pitṛtarpaṇamārabhet
tatra yāgiyājñavalkyaḥ
apasavyaṃ tataḥ kṛtvā bhūtvā ca pitṛdiṅmukhaḥ†
pitṝndivyānadivyāṃśca pitṛtīrthena‡ tarpayet
divyā vasvādyaḥ | adivyāśca pitrādyaḥ
te ca divyāstenaiva darśitāḥ
dhruvo'dhvaraśca somyaśca āpaścaivānilo'nalaḥ
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭau prakīrttitāḥ
ajaikapādahirbudhnyo virūpākṣo'tha raivataḥ
haraśca bahurūpaśca tryambakaśca sureśvaraḥ
sāvitraśca jayantaśca pinākī cāparājitaḥ
ete rudrāḥ samākhyātā ekādaśa surottamāḥ
indro dhātā bhagaḥ pūṣā maitro'tha varuṇo yamaḥ
arcirvivasvāntvaṣṭā ca savitā viṣṇureva ca
ete vai dvādaśādityā devānāṃ pravarā matāḥ
vasurūpādityarūpān śrāddhārthe tarpayetpitṝn

3.p10.8

nāmagotre samuccāryya tilaistīrtheṣu saṃyatāḥ
dakṣiṇe pitṛtīrthena jale siñcedyathāvidhi
dakṣiṇenaiva gṛhṇīyātpitṛtīrthena saṃyataḥ
savarṇebhyo jalaṃ deyaṃ nāsavarṇebhya eva ca
gotranāmasvadhākāraistarpayedanupūrvvaśaḥ
ṣṭasya hīnatvañca duṣṭameva | savarṇaśabdā mūrddhābhiṣiktādijātīnāmupalakṣaṇārtham | yadyapyasavarṇasāpatnamātṛbhrātrādayo'pyasavarṇaḥ
tathāpi tattarpaṇaṅkāryaṃ sumantunā teṣāṃ mātrādisamatvapratipādanāt | pitṛpatnyaḥ sarvā mātarastadbhātarau mātulāstadduhitaraśca
bhaginyastadapatyāni bhāgineyāni iti | yatra samatvopādānaṃ
tatra mukhyāpekṣayā kiñcinnyūnatā bhavatīti | nātra tatprādhānyamapitu svasannihitasavarṇatarpaṇānantarameva tattarpaṇamiti vivekaḥ
nanu sumantuvacane'pi savarṇānāmeva mātrā sāmyaṃ bhavatu mā
nāma bhūdasavarṇānāmiti cenna tathā sati pitṛpatnyaḥ sarvā
mātaraḥ iti na brūyādupāttaśca† sarvvaśabdo na pitṛpat‍nyeva‡
ataḥ sarvvaśabdāmaṅkocāya pūrvvokta eva yuktaḥ pakṣaḥ | etena
bhīṣmatarpaṇamapi tathā
agniṣvāttāḥ somapāśca tathā barhiṣado'pi ca
yadi syājjīvatpitṛka etānvidyāttadā pitṝn
yebhyo vāpi pitā dadyāttebhyo vāpi pradāpayet
etāṃścaiva pramītāṃśca pramītapitṛko dvijaḥ || iti
tathā
na jīvatpitṛkaḥ kṛṣṇaistilaistarpaṇamācaret
uktatilatarpaṇasya kvacidapavādo marīcinoktaḥ
saptamyāṃ ravivāre ca gṛhe janmadine tathā
bhṛtyaputrakalatrārthī na kuryyāttilatarpaṇam
tathā
pakṣayorubhayo rājan saptamyāṃ niśi sandhyayoḥ
vidyāputrakalatrārthī tilān pañcasu varjayet
bhānau bhaume trayodaśyāṃ nandābhṛgumaghāsu ca

3.p10.9

piṇḍadānaṃ mṛdā snānaṃ na kuryyāttilatarpaṇam
smṛtyarthasāre
vivāhe copanayane caule sati yathākramam
varṣamarddhaṃ tadarddhañca† netyeke tilatarpaṇam
tithitīrthaviśeṣeṣu kāryyaṃ prete'tha sarvvadā
piṇḍān sapiṇḍā no dadyuḥ pretapiṇḍaṃ vinātra tu
atra vivāhādau
pitṛyajñe ca yajñe ca gayāyāṃ dadyureva te
gayāsāmyaṃ mṛtāhasya kecidāhuḥ purāṇagāḥ
tathā
tīrthe tithiviśeṣe ca gayāyāṃ‡ pretapakṣake
niṣiddhe'pi dine kuryyāttarpaṇaṃ tilamiśritam
akṛtvā tarpaṇaṃ yastu vastraṃ niṣpīr̤ayennaraḥ
nirāśāḥ pitaro yānti śāpaṃ dattvā sudāruṇam
parāśaraḥ
dvādaśyāṃ pañcadaśyāñca saṃkrāntau śrāddhavāsare
vastraṃ niṣpīḍayennaiva na ca kṣāreṇa yojayet
śaṅkhaḥ
evaṃ yaḥ sarvvabhūtāni tarpayedanvahandvijaḥ
sa gacchedatparamaṃ sthānaṃ tejorūpamanāmayam
iti tarpaṇam
atha yamatarpaṇam
tatra skandapurāṇe
kṛṣṇapakṣacaturddaśyāmaṅgārakadinaṃ yadā
tadā snātvā śubhe toye tarpayedyamanāmabhiḥ
vṛddhamanuḥ
yāṅkāñcitsaritamprāpya kṛṣṇapakṣe caturddaśīm
yamunāñca viśeṣeṇa niyato niyatendriyaḥ
yamāya dharmmarājāya mṛtyave cāntakāya ca
vaivasvatāya kālāya sarvvabhūtakṣayāya ca
auḍumbarāya dadhnāya nīlāya parameṣṭhine
vṛkodarāya citrāya citraguptāya vai namaḥ
gadyavyāso'pi
kṛṣṇatrayodaśyāṃ caturddaśyāṃ vā
yamāya dharmmarājāya mṛtyave cāntakāya ca
vaivasvatāya kālāya sarvvabhūtakṣayāya ca || iti
ebhiḥ saptabhirnamaskāramantraiḥ sapmodakāñjalīndadyātsarvvapāpaiḥ
pramucyate | iti
vṛddhamanuḥ
ekaikasya tilairmmiśrāṃstrīṃstrīn kuryyājjalāñjalīn
tathā
dīpotsavacaturddaśyāṃ kāryyañca yamatarpaṇam

3.p10.10

aparo'pi viśeṣaḥ skandapurāṇe
dakṣiṇābhimukho bhūtvā tilaiḥ savyaṃ samāhitaḥ
devatīrthena devatvāttilaiḥ pretādhipo yataḥ
iti yamatarpaṇam
evaṃ tarpaṇānantaraṃ sūryyārghyaṃ nivedya jaladevaṃ namaskṛtyācamyābhyukṣya gṛhaṅgatvā viṣṇvādipūjāṃ kuryyāt
yogiyājñavalkyaḥ
tataḥ sūryyamupasthāya samyagācamya ca svayam
abhyukṣaṇaṃ samādāya saṃyatātmā gṛhaṃ vrajet
tathāca nṛsiṃhapurāṇe
tato'rghyaṃ bhānave dadyāttilapuṣpajalānvitam
utthāpya mūrddhaparyyantaṃ haṃsaḥ śuciṣa duccaret
jaladevaṃ namaskṛtya tato gacchedṛhambudhaḥ
pauruṣeṇa tu sūktena tato viṣṇuṃ samarcayet || iti
hārītaḥ
kurvīta devatāpūjāṃ japayajñādanantaram
japayajño brahmayajñaḥ
marīciḥ
vidhāya devatāpūjāṃ prātarhomādanantaram
pūrvāhne eva kurvīta devatānāñca pūjanamiti
atra pūrvāhno devatārcane mukhyaḥ kālaḥ
evakārasmaraṇānmādhyāhnikānantaraṃ kālo'pi mukhyasadṛśaḥ
tathā kūrmapurāṇe
pauruṣeṇa tu sūktena tato viṣṇuṃ samarcayet
vaiśvadevaṃ tataḥ kuryyādvalikarmma tathaiva ca || iti
tathā
kurvīta devatāpūjāṃ japayajñādanantaram
karoti tadā pūrvāhne eva | atha tarpaṇātpūrvvakāle karoti
tadā tarpaṇānantarameva | jaladevatānamaskārānantaraṃ gṛhaṃ gatvā
viṣṇupūjāyāḥ nṛsiṃhapurāṇe vidhānāt
pūjyadevatā nigame darśitāḥ
brahmāṇaṃ viṣṇumīśānaṃ sūryyamagniṃ gaṇādhipam
durgāṃ sarasvatīṃ lakṣmīṃ gaurīṃ vā nityamarccayet
padmapurāṇe
ādityaṃ gaṇanāyañca devīṃ rudraṃ yathākramam
nārāyaṇaṃ viśuddhākhyamante ca kuladevatām
yogiyājñavalkyaḥ
devānāṃ savanaṃ kuryyādbrahmādīnāmamatsaraḥ
viṣṇurbrahmā ca rudraśca viṣṇurdevo divākaraḥ

3.p10.11

tasmātpūjyatamaṃ nānyamahaṃ manye janārddanāt
dadyātpuruṣasūktena yaḥ puṣpānyupa eva vā
arcitaṃ syājjagadidaṃ tena sarvvaṃ carācaram
apsugnau hṛdaye sūryye sthaṇḍile pratimāsu ca
ṣaṭsveteṣu hareḥ samyagarccanaṃ munibhiḥ smṛtam
ānuṣṭubhasya sūktasya triṣṭubhaṃ tasya devatā
puruṣo yo jagadbījamṛṣirnārāyaṇaḥ smṛtaḥ
prathamāṃ vinyasedvāme dvitīyāṃ dakṣiṇe kare
tṛtīyāṃ vāmapāde tu caturthīṃ dakṣiṇe nyaset
pañcamīṃ vāmajānau tu ṣaṣṭhīṃ vā dakṣiṇe nyaset
saptamīṃ vāmabhāge tu aṣṭamīṃ dakṣiṇe nyaset
navamīṃ nābhimadhye tu daśamīṃ hṛdaye tathā
ekādaśīṃ kaṇṭhadeśe vāmabāhau tataḥ param
trayodaśīṃ dakṣiṇe tu āsyadeśe caturdaśīm
akṣṇoḥ pañcadaśīñcaiva ṣoḍaśīṃ mūrdhni vinyaset
evaṃ nyāsavidhiṃ kṛtvā paścādyogo vidhīyate
ādyayā vāhayeddevaṃ kṛtvā tu puruṣottamam
dvitīyayāsanaṃ dadyātpādyaṃ caiva tṛtīyayā
arghyañcaturthyā dātavyaḥ pañcamyā'camanīyakam
ṣaṣṭhayā snānaṃ pradātavyaṃ saptamyā vastrameva ca
yajñopavītamaṣṭamyā navamyā tvanulepanam
puṣpaṃ daśamyā dātavyaṃ ekādaśyā tu dhūpakam
dvādaśyā dīpakaṃ dadyāttrayodaśyā nivedanam†
caturdaśyā namaskāraṃ pañcadaśyā pradakṣiṇam
arcayitvā tu deveśaṃ ṣoḍaśyā‡ tu visarjayet
snāne vastre ca naivedye dadyādācamanīyakam§ || iti
evamitareṣāmapi brahmādīnāṃ pūjanaṃ kāryyaṃ tattatprakārairvaidikairmantraiḥ | tadaśaktau¶ tannāmadheyamantrairnamo'ntaiḥ|| pūjayet
athavā vedāviruddhasvadīkṣānusāraṇa vā devatārcanam
atha pūjopayuktapuṣpāṇi
puṣpairaraṇyasambhūtaiḥ patrairvā vārisambhavaiḥ
aparyyuṣitanicchidraiḥ proṣitairjantuvarjitaiḥ

3.p10.12

ātmārāmodbhavairvāpi puṣpaiḥ sampūjayeddharim
śamīpuṣpaṃ vilvapuṣpaṃ campakaṃ tagarantathā
karavīraṃ tathāśvetaṃ pālāśaṃ kuśapuṣpakam
vanamālāmyaśokañca sevantī kubjamālatī
trisandhyañca tathā śvetaṃ kundañca śatapatrakam
mallikā caiva jātī ca sarvvapuṣpādviśiṣyate
jātīpuṣpasahasreṇa yaccenmālyaṃ suśobhanam
viṣṇave vidhivadbhaktyā tasya puṣpaphalaṃ śṛṇu
kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca
vasedviṣṇupure śrīmānviṣṇusulyaparākramaḥ
apāmārgaṃ bhṛṅgarājaṃ śamīpatrañca khādiram
dūrvvāṃ ca kuśapatrañca damanaṃ maruvakantathā
tataḥ śreṣṭhaṃ vilvapatraṃ tatastu tulasī varā
eteṣāñca yathālābhaṃ patrairyyastvarccayeddharim
sarvvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate
yeṣāṃ na santi puṣpāṇi praśastānyarccane hareḥ
pallavānyapi teṣāṃ syuḥ śastānyarccāvidhau hareḥ
vīrudhānā mabhāve tu barhiṣā cārccayeddharim
sarvvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate
aparādhasahasrāṇi aparādhaśatāni ca
padmenekena deveśamabhyarccā kamalāpatim
varṣāyutasahasrasya pāpasya kurute kṣayam
agastyavṛkṣasambhūtaiḥ kusumairasitaiḥ sitaiḥ
ye'rccapropertyyanti ca deveśaṃ taiḥ prāptamparamaṃ padam
suvarṇaketakīpatraṃ yo dadāti janārddane
koṭijanmārjjitaṃ pāpaṃ dahate garur̤adhvajaḥ
sakṛtkadambapuṣpeṇa helayā harirarccitaḥ
saptajanmāni devarṣe tasya lakṣmīnaṃ dūragā
kumbhīpuṣpantu devarṣe yaḥ prayacchati keśave
suvarṇapalamātrantu puṣpe puṣpe bhavenmune
garur̤apurāṇe
dhātrīphalena yatpuṇyaṃ jayantyāḥ samupoṣaṇe
khagendra sa labhenmartyastulasīpūjanena tat
yathākathañcidāhṛtya kusumaiḥ pūjayeddharim

3.p10.13

nākapṛṣṭhamavāpnoti nātra kāryyā vicāraṇā
skandapurāṇe
viṣṇumūrddhni sthitaṃ puṣpaṃ śirasā yo vahennaraḥ
aparyyuṣitapāpaḥ syādyāvadyugacatuṣṭayam
puṣpābhāve'tha patrāṇi deyāni ca surārccane
patrābhāve payo deyaṃ tena puṇyaśruteḥ dhruvam
varjjrgāni ca viṣṇudharmme abhihitāni
ugragandhīnyagandhīni kusumāni na dāpayet
anyāyatanajātāni kīṭakāni† tathaiva ca
raktānyakālajātāni caityavṛkṣodbhavāni ca
śmaśānajātapuṣpāṇāṃ dānaṃ deve vivarjjayet
krakarākhyasya puṣpāṇi tathāndhakarakasya ca
kṛṣṇañca kūṭajaṃ cārkaṃ naiva deyaṃ janārddane
śālmalaṃñca śirīṣañca bṛhatīṃ girimallrikām
sarjjakañcaiva kūṣmāṇḍaṃ kāñcanāriñca varjjayet
atha śive varjjryāni prāsādadīpikāyām
javāvandhūkasindūraṃ tathā vaisanyakīyate
damatī ketakī yūthī mālatī kuṭajāni ca
ghusṛṇañca khamārañca pramādenāpi nārpayet
varvvarī sarjjapatrī ca tathā ca kumudadvayam
atipakvānyapakvāni patitāni vivarjjayet
āraṇyānyapyagandhīni sakīṭaṃ cogragandhi yat
aśuddhapātrapātyaṅgaṃ vāsobhiḥ kutsitātmabhiḥ
ānītaṃ nārpayecchambhau pramādādapi doṣakṛt
śive vivarjjayetkundamunmattañca hareḥ sadā
devīnāñcārkamandārau āditye tagaraṃ tathā
na śuṣkaiḥ pūjayedviṣṇuṃ kusumairna mahīgataiḥ†
na viśīrṇadalairmuktairna vā cāsurikāśritaiḥ
jalaṃ paryuṣitantyājyaṃ patrāṇi kusumāni ca
tulasyagastyabilvāni‡ gāṅgaṃ vāri na duṣyati§
snānaṃ kṛtvā tu yaḥ kaścitpuṣpaṃ vai cinute dvijaḥ
devatāstanna gṛhṇanti bhasmībhavati dāruvat
atha nityaśrāddha-pañcamahāyajñānāṃ svarūpāṇi
pañcasūnā gṛhasthasya varttante bahavaḥ sadā

3.p10.14

kaṇḍanī peṣaṇī cullī jalakumbha upaskaraḥ
etā nirvāhayedvipro vadhyate vai muhurmuhuḥ
etāsāṃ pāvanāthāya pañcayajñāḥ prakīrttitāḥ
brahmayajño devayajñaḥ pitṛyajñastathaiva ca
bhūtayajño nṛyajñastu pañcayajñāḥ prakīrttitāḥ
adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñastu tarpaṇam
homo daivo balirbhauto nṛyajño'tithipūjanam
svādhyāyenārccayedṛṣīn homairdevānyathāvidhi
pitṝn śrāddhena nṝnannairbhūtāni balikarmmaṇā || iti
pitṛyajñe vikalpamāha kātyāyanaḥ
śrāddhaṃ vā pitṛyajñaḥ syātpitṛbhyorbalirevāpi veti
agnaye svāhā ityādi ṣar̤āhutīḥ eṣa vaiśvadevaḥ santiṣṭhate | dharmmāya svāhetyādi namo rudrāya namaḥ paśupataye
ityādibhirbaliharaṇaṃ balavān haratyetat santiṣṭhate
devebhyaḥ svāhetyagnau juhotyeṣa devayajñaḥ santiṣṭhate
pitṝnuddiśya ekaṃ brāhmaṇaṃ bhojayedapi vā dakṣiṇenāgniṃ
dakṣiṇāndarbhāṃn saṃstīryya teṣu piṇḍaṃ dadāti pitṛbhyaḥ
svadhāstvityapi vā ā|pastatpitṛyajñaḥ santiṣṭhate | uttareṇāgniṃ śucau deśe prāgagrāndarbhāṃn saṃstīryya gandhapuṣpadhūpadīperalaṅkṛtya balimupaharati bhūtebhyo nama iti
bhūtebhyaḥ tadbhūtayajñaḥ santiṣṭhate | manuṣyayajñārthamatithiṃ
bhojayedapi vā hantakāraṃ brāhmaṇebhyo dadāti manuṣyebhyo hanteti | hantakāraḥ paryāptānnadānasamarthaśca
bhikṣāṃ vā puṣkalaṃ vāpi hantakāramathāpi vā
grāsamātraṃ bhavedbhikṣā agraṃ grāsacatuṣṭayam
agraṃ caturguṇīkṛtya hantakāro vidhīyate || iti
atha nityaśrāddham

3.p10.15

manunā dadyādaharahaḥ śrāddhamiti nityaśrāddhaṃ vidhāya vaiśvadevasya siddhasya gṛhyāgnau vidhipūrvvakamityādinā pañcādvaiśvadevavidhānāt | prathamaṃ nityaśrāddhaṃ paścādvaiśvadeva iti kecit
atrāpi pakṣe yeṣāntu nityaśrāddhameva pañcayajñāntaḥpāti teṣāṃ
svaśākhānusāreṇa kramaḥ kecana vaiśvadevādanantaraṃ kurvvanti
pāṭhakramamanādṛtya śrāddhaviṣaye
mārkaṇḍeyapurāṇe
kuryyādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena vā
pitṛnuddiśya viprāṃstu bhojayedviprameva ca || iti
atra viśeṣamāha pracetāḥ
nāmantraṇaṃ na homaśca nāvāhanavisarjane
na piṇḍadānaṃ na surānnitye kuryyādvijottamaḥ
upaveśyāsanaṃ dattvā sampūjya kusumādibhiḥ
nirddiśya bhojayitvā tu kiñciddattvā visarjayet
na surānna vaiśvadevān kiñciddattvā iti dakṣiṇārtham
vyāsaḥ
nāvāhanaṃ svadhākāraḥ piṇḍāgnaukaraṇādikam
brahmacaryyādi niyamo vaiśvadevāstathaiva ca
tathā
tattu ṣaṭpuruṣaṃ jñeyaṃ dakṣiṇāpiṇḍavarjjitam
matsyapurāṇe
yadyekaṃ bhojayedviprantrīnuddiśya pitūṃstathā | iti
trīniti mātāmahādīnāmapi pradarśanārtham
tatra kātyāyano'nukalpamāha
kamapyāśayedvipraṃ pitṛyajñārthasiddhaye
adaivaṃ nāsti vedebhyo† bhoktuṃ bhojyamathāpi vā
apyuddhṛtya yathāśakti kiñcidannaṃ yathāvidhi
pitṛbhya idamityuktvā svadhākāramudāharet
uddhṛtya vā yathāśakti kiñcidannaṃ samāhitaḥ
vedatattvārthaviduṣe dvijāyaivopapādayet
sarveṣāmapyalābhe tu dattaṃ gobhyo nivedayet | iti
dadyādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena vā
payomūlaphalairvāpi pitṝṇāṃ prītimāvahan || iti
nityakriyāṃ pitṝṇāṃntu kecidicchanti mānavāḥ
na pitṝṇāṃ tathaivānye śeṣaṃ pūrvvavadācaret || iti

3.p10.16

dṛṣṭā bhavanti na tatra nityaśrāddhaṃ yatra ca sāṃvatsarikādiṣu
neṣṭā nityaśrāddhadevatāstatra karttavyamiti
tathāca camatkārakhaṇḍe
nityaśrāddhaṃ na kurvīta prasaṅgādyatra sidhyati
śrāddhāntarāttadānyatra nityatvāttanna hāpayet

Linked texts (24)