Nrisimhaprasada p178
Nṛsiṃhaprasāda p178
- Language
- Sanskrit
p178
visarjanaṃ vāje vāje vājino na ityādimantraḥ | tathā śrāddhārambheśrāddhabhūmau gayāṃ dhyātvetyādi, tathā vikalpato dakṣiṇādānamapi ityādi sarvaṃ vihāyānyatsarvaṃ prācīnāvītinā kāryam | kraturāha— "darbhapāṇirdvirācamya laghuvāsā jitendriyaḥ| pariśrite śucau deśe gomayenopalepite || dakṣiṇāpravaṇe samyagācāntān prayatān śucīn | āsaneṣu vivikteṣu viprāṃstānupaveśayet" iti | brāhmaṇāstu ṣaṭ dvau daive, trayaḥ pitrye eko viṣṇuśceti | samartho'pi na śrāddhe vistaraṃ kuryāt | ata eva brāhmaṇasaṃkhyā manunā darśitā— "dvau daive pitṛkārye trīn ekaikamubhayatra vā | bhojayetsusamṛddho'pi śrāddhe kuryānna vistaram" iti | yadyapi na kuryāditi nañyogi ākhyātavidhyarthaśravaṇāt vistaraniṣedhaḥ pratīyate, tathāpi dharmabhūyastve phalabhūyastvasya nyāyyatvāt satkriyādideśasampādanasamarthasya vistarāṅgīkaraṇasya sukaratvāt "nahi nindā nindyaṃ stotumi"ti nyāyena jartilayavāgvā vā juhuyādityādivadvidheyalaghupakṣastutyartho'yaṃ nindārthavāda iti bhāvaḥ | tathā purāṇe'pi darśitam— "pañcabhiḥ pañcabhirvipraiḥ dvābhyāṃ dvābhyāmathāpi vā | śrāddhadvayaṃ tribhirvā syādekenaivāthavā punaḥ" iti | ayamarthaḥ—vargadvaye akṣaracatuṣṭayādhikasārddhaślokena pūrvapakṣe pṛthak daivaṃ vidhāya dvādaśabhirakṣaraiḥ stotramevābhidhīyate | “tathā mātāmahaśrāddhaṃ vaiśvadevasamanvitam | kurvīta śaktisampannastantraṃ vā vaiśvadaivikami”ti marīcismaraṇāt | tatheti pitṛśrāddhadharmātideśārthatāvadhāraṇena vikalpe tataśca tantramevetyarthaḥ | asamarthaścedekenāpi brāhmaṇena śrāddhaṃ kuryāt tathāha śaṅkhaḥ— “bhojayedathavā'pyekaṃ brāhmaṇaṃ paṅktipāvanam | daive kṛtvā tu naivedyaṃ paścāttasyānunirvapet” iti | tataśca vargadvayoddeśenaikamapyāśayediti tātparyārthaḥ | tasyeti brāhmaṇasya | yaścaiko bhojyaḥ sa ca chandoga eva bhojyaḥ| yato hi ṛgyajuḥsāmāni tatra vartante | tatra ca piturṛcā tṛptiḥ yajuṣā pitāmahasya sāmnā prapitāmahasya | taduktam— “ṛcā ca tṛpyati pitā yajuṣā ca pitāmahaḥ | prapitāmahastathā sāmnā sāmago hyadhikastataḥ” iti | tathā gobhilo'pi—chandogasya vaikaikasya bhojyatāmāha— “yadyekaṃ bhojayecchrāddhe chandogaṃta tra bhojayet | ṛco yajūṃṣi sāmāni tritayaṃ tatra vidyate” || tathā'paro viśeṣaḥ— “chandogaṃ bhojayecchrāddhe vaiśvadaive tu bahvṛcam | puṣṭikarmaṇyathādhvaryuṃ śāntikarmaṇyatharvaṇam” iti | nanu ekabrāhmaṇapakṣe vaiśvadevasthāne katham ittham , agniraiva tatra niyojyaḥ | “eka eva yadā vipro dvitīyo nopapadyate | pitṝṇāṃ brāhmaṇo yojyo daivaṃ tvagnau niyojayedi”ti śaṅkhasmaraṇāt | yadā dvau brāhmaṇau tadāgnau vaiśvadevaṃ niyojya vargadvayaṃ brāhmaṇadvaye niyojayet | vaiśvadevasyāṅgatvātpaitṛkasya pradhānatvāt | aṅgaguṇavirodhe ca tādarthyāditi nyāyāt pradhānānurodhenāṅgānuṣṭheyatve'pi aṅgānurodhena pradhānabādhāyā ayuktatvāt iti | tataścāyaṃ śāstrārthaḥ—sāgniścedagniṃ niyojayedanagniśceddarbhamuṣṭiṃ niyojayediti | “ekasmin brāhmaṇe daive sāgniragnirbhavetsadā | anagneḥ kuśamuṣṭiḥ syāt śrāddhakarmaṇi sarvataḥ” iti pracetasā smaraṇāt | tathā pāraskaro'pi— “darbhavaṭurveditavyo daive” iti | darbhavaṭurdarbhamuṣṭiḥ | vaśiṣṭhena viśeṣa uktaḥ— “yadyekaṃ bhojayecchrāddhe daive tatra kathaṃ bhavet | annaṃ pātre samuddhṛtya sarvasya prakṛtasya ca | devatāyatane kṛtvā tataḥ śrāddhaṃ prakalpayet | prāsyedannaṃ tadagnau tu dadyādvā brahmacāriṇe” | prāsyet prakṣipet | brahmacāripadaṃ viśiṣṭa-brāhmaṇopalakṣaṇaparam| vaidikaṃ karma brahma | anekabrāhmaṇalābhe tu śrotriyaṃ mukhyāsane niyojayet | sā ca tādṛśī yojanā parasparaṃ brāhmaṇaireva kāryā | tathoktaṃ sumantunā— “vidyātapo'dhikānāntu prathamahāsanamiṣyate | paṅktyāṃ caiva niviṣṭhāyāṃ samaṃ gandhādibhojanam | arheṣu tiṣṭhamāneṣu anarho yo vrajed dhuram | duṣkṛtaṃ ca haretpaṅktyā āyuṣa़ā ca viyujyate”
Linked texts (2)
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit