Smriticandrika 15.p23
Smṛticandrikā 15.p23
- Language
- Sanskrit
15.p23.1
iti | arghyā arghyārthā yā āpaḥ tilamiśrāstāḥ gandhaiḥ puṣpaiśca prapūjyāḥ | tāsu gandhapuṣpāṇi prakṣipedityarthaḥ | gandhādiprakṣepānantaraṃ śaunakaḥ--' tāḥ pratigrāhayiṣyaṃśca svadhārghyāḥ' iti | tāḥ arghyārthā apaḥ brāhmaṇaiḥ pratigrāhayiṣyan svadhārghyā iti mantreṇa brāhmaṇānāṃ purassthāpayedityarthaḥ | sthāpanānantaraṃ paiṭhīnasiḥ- 'tato brāhmaṇahasteṣūdakapūrvaṃ darbhān pradāyodakapūrvamarghyodakaṃ dadāti yā divyā āpaḥ ityṛcaitatte arghyodakamityapa upaspṛśedityevamevetarayoḥ' iti | arghyasthāpanānantaraṃ brāhmaṇahasteṣu prathamamapo ninīyārghyapavitradarbhān dakṣiṇāgratayā kṣiptvā punarapo ninīya 'yā divyā āpaḥ' iti mantramuktvā mantrānte asmatpitaramukagotra amukaśarman vasurūpa sapatnīkautatte arghyodakamiti dakṣiṇahaste pitṛtīrthenārghyaṃ datvā'pa upaspṛśet | evamevetarayoḥ pitāmahaprapitāmahayorapi brāhmaṇahaste arghyaṃ dadyādityarthaḥ | asmatpitāmaha amukagotra amukaśarman rudrarūpa sapatnīka, asmatprapitāmahādityarūpeti tu viśeṣaḥ | kātyāyanena 'yā divyā āpaḥ' iti mantraṃ kṛtsnaṃ paṭhitvā'rghyasamarpaṇamuktam- "sapavitreṣu hasteṣu-'yā divyā āpaḥ payasā saṃbabhūvuḥ yā antarikṣa uta pārthivīryāḥ | hiraṇyavarṇā yajñiyāstā na āpaśśaṃ syonā suhavā bhavantu' iti | pitaste arghyaṃ pitāmahaitatte arghyaṃ prapitāmahaitatte arghyamiti brāhmaṇāñjaliṣu pātrāṇi ninīya pitṛbhyo'kṣayyamastviti śeṣaṃ darbheṣvavanejayati iti" pātrāṇi pātrasthodakānītyarthaḥ |
15.p23.2
dharmeṇa gotragrahaṇaṃ ca kāryamityuktam- "yā divyā āpaḥ' iti pātraṃ pāṇibhyāmuddhṛtya nāma gotraṃ ca gṛhītvā sapavitre haste'rghyaṃ dadyāt" iti | pāṇibhyāmuddhṛtena pātreṇa dadyāditi gamyate | pracetā apiapradakṣiṇameteṣāmekaikaṃ tu pitṛkramāt | sambodhyā gotranāmabhyāmeṣa te'rghyamitīrayet || eteṣāṃ pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ pitṛkramāt pitrādikramādekaikaṃ gotranāmabhyāṃ sambodhya eṣa te'rghyamityuktvā ekaikaṃ brāhmaṇamekaikenārghyeṇārcayedityarthaḥ | tathā cāha gautamaḥpūrvavatpṛthagekaikamekaikenārcayetkramāt | iti | etat ‘trīn pitrye’ ityuktabrāhmaṇasaṅkhyāpakṣābhiprāyeṇoktam | ‘trīn trīn’ ityuktabrāhmaṇasaṅkhyapakṣe tu trīn brāhmaṇānekaikenārghyeṇārcayet | ata eva paiṭhīnāsinā hastoṣvityādyuktam | na ca vācyaṃ ‘trīn pitrye’ iti pakṣa eva hasteṣvityapapadyate, triṣu pitṛvargabrāhmaṇeṣu dakṣiṇahastatrayasambhavāditi | yatastena pitṛsthānasthabrāhmaṇārcana eva hasteṣvityuktvāevamitarayorityabhidhānāt | tasmātrīn trīn pitrye iti pakṣe pitṛsthānasthabrāhmaṇadakṣiṇahasteṣvapāmāseca nādyarghyaninayanāntaṃ sakṛtkuryāt | tathā pitāmahasthānasthabrāhmaṇahasteṣu caivaṃ ninayet, evamitarayorityabhidhānāt | evaṃ mātāmahādīnāmarghyapātrāsādanādi brāhmaṇahasteṣvarghyadānāntaṃ yathoktaṃ nāmagotrasahitaṃ padārthānusamayena kuryāt, ‘mātāmahānāmapyevam’ ityātideśasmaraṇāt | pitrādibrāhmaṇahasteṣvarghyadānāntaraṃ yājñavalkyaḥdatvā'rghyaṃ saṃsravāṃsteṣāṃ pātre kṛtvā vidhānataḥ | pitṛbhyassthānamasīti nyubjaṃ pātraṃ karotyadhaḥ ||
15.p23.3
teṣāṃ prativipraṃ dattānāṃ ardhyāṇāṃ saṃsravān viprahastebhyaḥ anyeṣu pātreṣu galitān pitṛpātre sambhṛtya tatpātraṃ ‘pitṛbhyaḥ sthānamasi' iti mantreṇa nyubjamadhobilaṃ adhaḥkaroti bhūmyāṃ nidadhyāt na pātrāderuparītyarthaḥ | tathāca pracetāḥprathame pitṛpātre tu sarvān sambhṛtya saṃsravān | pitṛbhyassthānamasītyuktvā kuryādbhūmāvadhomukham || atra gobhilejokto viśeṣaḥ 'nyubjaṃ kuryātpavitravat' iti | brā hmaṇahasteṣu nikṣiptāni pavitrāṇyādāya pitṛpātre nidhāya taissaha bhūmau nyubjaṃ kuryādityarthaḥ | kātyāyanenātra viśeṣa uktaḥ'kuśavatyāṃ bhūmau adhomukhaṃ kuryāttasyopari ca kuśam' iti | nidadhyāditi śeṣaḥ | matsyenāpi— 'datvā saṃsravamāditaḥ | pitṛpātre nidhāyātha nyubjamuttarato nyaset' iti | āditaḥ prathamamarghyaṃ datvā pitṛpātre saṃsravaṃ nidhāya tatpātraṃ brāhmaṇā dhyāsitadeśāduttarataḥ kiñciddūre adhomukhaṃ nidadhyādityarthaḥ | atriṇā'pi pitṛpātraṃ prakṛtya viśeṣa uktaḥ- 'gandhādibhistadabhyarcya' iti | ādiśabdena puṣpāṇi gṛhyante | 'gandha mālyaistadabhyarcya' iti śaunakasmaraṇāt | evaṃ nyubjakaraṇamanityaṃ, apasavyaṃ tataḥ kṛtvā piṇḍapārśve samāhitaḥ | kṣiptvā darbhapavitrāṇi 1 mocayetsaṃsravāṃstataḥ || ityatrivacane svadhāvācanakālaparyantaṃ saṃsravodakadhāraṇadarśanāt | dhāraṇaṃ ca pitṛpātrasyottānatayā sthapane sati bhavati na tu nyubjatayā sthāpane | tasmāduttānatayā sthāpanapakṣopi gamyate