Nirnayasindhu 10.2-2
Nirṇayasindhu 10.2-2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 10.2-2.p1 — 5 parts
10.2-2
tataḥ puṣpāñjaliṃ dattvā rātrau jāgaraṇaṃ kuryāditi adhivāsanam
prātarnityapūjāṃ kṛtvā gandhadūrvākṣatayutaṃ pavitramādāya | “oṃ devadeva namastubhyaṃ gṛhāṇedaṃ
pavitrakam || pavitrīkaraṇārthāya varṣapūjāphalapradam || pavitrakaṃ kuruṣvādya yanmayā duṣkṛtaṃ
kṛtam | śuddho bhavāmyahaṃ deva tvatprasādānmaheśvara ” || mūlasaṃpuṭitenānena dattvāṃgadevatābhyo
nāmnā samarpya mahānaivedyaṃ dattvā nīrājya | maṇividrumamālābhirityādibhirdamanāropaṇoktamantraiḥ prārthayitvā | gurave brāhmaṇebhyaśca dattvā svayaṃ dhārayet | tathā-“māsaṃ pakṣamahorātraṃ trirātraṃ dhārayettathā | deve taṃ sūtrasandarbha deśakālavivakṣayā” || akaraṇe tu tatraiva
“pavitrāropaṇaṃ kāle na karoti kathañcana | tadāyutaṃ japenmantraṃ stotraṃ vāpi samāhitaḥ”
ityuktam | iti pavitrāropaḥ
śrāvaṇaśuklacaturdaśīnirṇayaḥ
śrāvaṇaśuklacaturdaśī pūrvayutā grāhyā || atra vaktavyo viśeṣaścaitracaturdaśyāmuktaḥ
upākarmanirṇayaḥ
athopākarma | tatra bahvṛcānāṃ prayogapārijāte śaunakaḥ “athātaḥ śrāvaṇe māse śravaṇarkṣayute
dine | śrāvaṇyāṃ śrāvaṇe māsi pañcamyāṃ hastasaṃyute || divase vidadhītatadupākarma yayoditam | adhyāyopākṛtiṃ kuryāttatropāsanavahninā” || iti || atra paurṇamāsyupasaṃhāranyāyena yajurvedipareti hemādriḥ | atra hastayuktā pañcamyuktā | kārikāpi-tanmāse
hastayuktāyāṃ pañcamyāṃ vā tadiṣyate ” iti kevalapañcamyāṃ hastayutenyasmin dine, iti
tu hemādriḥ
niṣedhānupraveśānnairapekṣyavādhā neti cet | ihāpi tulyam || etena parvāpyaudayikaṃ vyākhyātaṃ niṣedhānupraveśasyobhayatra tulyatvāt
tatra grahaṇasaṃkrāṃtyādaunirṇayaḥ
śravaṇayutadine saṃkrāntyādau tu-" upākarma na kurvanti kramātsāmargyajurvidaḥ | grahasaṃkrāntiyukteṣu hastaśravaṇaparvasu" iti | hemādrau niṣedhāt pañcamyādayo grāhyāḥ | madanaratnepi"yadi syācchrāvaṇaṃ parvagrahasaṃkrāntidūṣitam | syādupākaraṇaṃ śukkupañcamyāṃ śrāvaṇasya tu"
smṛtimahārṇave-“saṃkrāntirgrahaṇaṃ vāpi yadi parvaṇi jāyate | tanmāse hastayuktāyāṃ
pañcamyāṃ vā tadiṣyate " || tatrāpi prayogapārijāte vṛddhamanukātyāyanau-" ardharātrādadhastāccetsaṃkrāntigrahaṇaṃ tadā | upākarma na kurvīta parataścena doṣakṛt " iti
madanaratne gārgyopi-“yadyardharātrādarvāk tu grahaḥ saṃkrama eva ca | nopākarma tadā
kuryācchrāvaṇyāṃ śravaṇepi vā ||” etena grahaṇasaṃkrāntikāle śravaṇasattve niṣedho nārvāgiti mūrkhaśaṅkā parāstā | grahaviśiṣṭānāṃ hastaśravaṇaparvaṇāṃ pratyekaṃ niṣedhe tadyutopākarmaniṣedhe ca viśiṣṭoddeśaiḥ vākyabhedāt | pañcamyāṃ saṃkrāntau niṣedhābhāvāpatteśca
tenārdharātrāt pūrvaṃ grahasaṃkramasatve evopākarmaniṣedho na tadyoge eva | yattu-“pratipanmiśrite naiva nottarāṣāḍhasaṃyute | śravaṇe śrāvaṇaṃ kuryurgrahasaṃkrāntivarjite” iti | pratipanmiśraniṣedhakaṃ vacanaṃ tannirmūlam | atra ca-“vedopākaraṇe prāpte kulīre saṃsthite ravau
upākarma na kartavyaṃ kartavyaṃ siṃhayuktake” iti vacanaṃ deśāntaraviṣayam | “narmadottarabhāge tu kartavyaṃ siṃhayuktake | karkaṭe saṃsthite bhānāvupākuryāttu dakṣiṇe” iti bṛhaspativacanāditi prayogapārijātenoktam || parāśaramādhavīyepyevam | sāmagānāṃ siṃhastharavāvuktestadviṣayaṃ idaṃ puroḍāśacaturdhākaraṇavadupasaṃhriyate | teṣāmeva deśavyavasthā na tu
bahvacādiparam | teṣāṃ sūtre cāndraśrāvaṇokteḥ || saure pañcamyayogāt iti tu vayaṃ
bramaḥ || yattu kālādarśe-“adhyāyānāmupākarma śrāvaṇyāṃ taittirīyakāḥ | bahvacāḥ
śravaṇe kuryuḥ siṃhasthorko bhavedyadi || sahastaśuklapañcamyāṃ vātagrahaṇasaṃkrame | asiṃhārke
prauṣṭhapadyāṃ śravaṇena vyavasthayā”
10.2-2.p1.1
iti || tanmūlālekhanāccintyam | śrāvaṇe
sasyānudgamādau tu bahvacapariśiṣṭe-“avṛṣṭyām̐ṣadhayastasminmāse tu na bhavanti cet
tadā bhādrapade māsi śravaṇena tadiṣyate” iti || ‘tatrāpyanudgame tu kuryādeva tadvārṣikamityācakṣate’ iti sūtrāt | varṣām̐ bhavaṃ vārṣikam || etacca śukrāstāvāpi kāryam | ‘upākarmātsarjanaṃ ca pavitradamanārpaṇam’ iti damanārope likhitavacanāt | “nitye naimittike
japye home yajñakriyāsu ca | upākarmaṇi cotsarge grahavedho na vidyate” iti prayogapārijāte
saṃgrahokteḥ || ‘parvaṇi grahaṇe sati pūrvaṃ trirātrādivedhābhāvaṃ vaktumidam, | tena parvaṇi grahaṇepi caturdaśyāṃ śravaṇe kāryamiti hemādriḥ
aste prathamārambhastu na bhavati- "gurubhārgavayaurmoḍhye bālye vā vārddhakepi vā tathādhimāsasaṃsarpamalamāsādiṣu dvije || prathamopākṛtirna syātkṛtaṃ karma vināśakṛt ||" iti
tatraiva kāśyapokteḥ | atra prathamārambhe vṛddhiśrāddhaṃ kuryāditi nārāyaṇavṛttau || etaccādhimāse na kāryam | "upākarma tathotsargaḥ prasavotsavrāṣṭakāḥ | māsavṛddhau pare kāryā varjayitvā tu paitṛkam ||” iti jyotiḥparāśarokteḥ | "utkarṣaḥ kālavṛddhau syādupākarmādikarmaṇi | abhiṣekādivṛddhīnāṃ na tūtkarṣo yugādiṣu ||" iti kātyāyanokteśca || yattu'upākarmaṇi cotsarge hyetādiṣṭaṃ vṛṣāditaḥ' iti ṛṣyaśṛṅgavacanam | tatsāmagaviṣayam
teṣāṃ siṃhārka evokteḥ || etaccāparāhne kāryam -' upākarmāparāhne syādutsargaḥ prātareva tu'
iti | “adhyāyānāmupākarma kuryātkāle parāhrike | pūrvāhṇe tu visargaḥ syāditi vedavido viduḥ ||” iti ca hemādrau gobhilokteḥ || vastutastu -'bhavedupākṛtiḥ paurṇamāsyāṃ
10.2-2.p1.2
pūrvāhna eva tu' iti pracetaso vacanāt | pūrvavākyaṃ sāmagaviṣayam | teṣāmaparāhna evokterityanupadaṃ vakṣyate || dīpikāpi-'asya tu vidheḥ pūrvāhnakālaḥ smṛtaḥ' iti || yājuṣāstu parvāṇi kuryuḥ | taccāpastamberaudayikaṃ grāhyamanyaistu pūrvavat | "parvaṇyodaiyikekuryuḥ śrāvaṇe taittirīyakāḥ | bahvṛcāḥ grahaṇe kuryurgrahasaṃkrāntivarjite ||” iti gārgyokteḥ
“saṃprāptāṃścchutīrbrahmā parvaṇyodāyika puna:| ato bhūtadine tasminnopākaraṇamiṣyate|” iti
kālikāpurāṇācca || “atha ceddoṣasaṃyukte parvaṇi syādupākriyā | duḥkhaśokāmayagrastā
rāṣṭre tasmin dvijātayaḥ ||” iti || madanaratne hemādrau gārgyeṇa doṣokteḥ | atra
śiṅgābhaṭṭīye viśeṣaḥ | “śravaṇaḥ śrāvaṇaṃ parva saṃgavaspṛgyadā bhavet | tadaivaudayikaṃ kārya
nānyadaudayikaṃ bhavet ||” parāśaramādhavīyepi gārgyaḥ-“śrāvaṇī paurṇamāsī tu saṃgavāt
parato yadi | tadaivaudayikī grāhyā nānyadaudayikī bhavet ||”
upākarmakālanirṇayaḥ
karmakālamāha kālādarśe nigamaḥ-“śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā pratipat ṣaṇmuhūrtakaiḥ | viddhā
syācchandasāṃ tatropākarmotsarjanaṃ bhavet || ”atra paurṇamāsī śravaṇahastayorupalakṣaṇam
tena tāvapi saṃgavaspṛśau | “udaye saṃgavasparśe śrutau parvaṇi cārkabhe | kuryurnabhasyūpākarma
ṛgyajuḥsāmagāḥ kramāt ||” iti pṛthīcandraḥ
tenodayasaṃgavobhayavyāpinī mukhyā | paredyuḥ saṃgavābhāve pūrvedyurubhayābhāve caikaikasattve
pūrvedyuścaturdaśīvedhaniṣedhātsāmānyavākyādaudayikī karmaparyāptā grāhyā | na pūrvā | saṃgavanimittapūrvaviddhāpavādābhāvāt | nānyadaudayikī ityasya pūrvaviddhāparatvābhāvāt | tena
10.2-2.p1.3
bhādrādau kālāntare syānna tu niṣiddhe | na hi vrīhyalābhe niṣiddhamāṣagrahaṇaṃ yuktam || ata
eva paredyuḥ saṃgavavyāptau pūrvaviddhāniṣedhaḥ | tadabhāve tu na iti mūrkhavyavasthāpyayuktā vidhivaiṣamyāt | māṣaniṣedhepi tathāpatteśca | pūrvaviddhāvacanasatve hi sā yujyate | evaṃ śravaṇepi jñeyam || 'viṣṇvarkṣaṃ ghaṭikādvayam' iti pūrvoktavirodhāt | tena prāśastyamātraparamidam
tattvaṃtu-'etacchuddhādhikaparam | tena yathāgnihotrādau sāyaṃ prātaḥkālabādhe sāmānye jīvanāvacchinnakāle dargādau cānuṣṭhānam | yathā vā vrīhyaśvaśphādyabhāve yāgākṣitaniṣiddhavajrjadravyeṇa | tathātra saṃgavābhāve niṣiddhavajrjakarmaparyāptaudayike kālāntare vānuṣṭhānaṃ na tu kadācinniṣiddhe || apavādābhāve utsargasyaiva prāpteḥ | kātyāyanādīnāṃ tu dinadvaye pūrvāhnavyāptau ekadeśasparśe vā pūrvaiveti hemādriḥ || yadapi-"śrāvaṇī durganavamī dūrvā caiva hutāśanī
pūrvaviddhā prakartavyā śivarātrirbaloddinam " iti brahmavaivartam | 'tadrakṣṇapavitraśravaṇakarmādidaivakarmaviṣayam' iti hemādriḥ || ata eva vacanāt kuladharmavratādāvapi pūrvaiva || madanaratnepyevam || madanapārijātepi pūrvaviddhāyāṃ śrāvaṇyāṃ vājasaneyināmupākarmetyuktam
madanaratne tu- 'parvaṇyaudayike kuryuḥ śrāvaṇaṃ taittirīyakāḥ' iti bahvṛcapariśiṣṭāt bahvṛcān
prati karmavidhānārthapravṛtteḥ | tatra taittirīyakakarmavidhyayogāt pūrvoktakālikāpurāṇau
sāmānyata audayikaparvaprāptestanniṣedhena bahvṛcānāṃ śravaṇavidhinā taittirīyakapadamanuvāda
tvāt tasya ca prāptyadhīnatvāt prāpteśca yajurvedimātraparatvāt sarvayajurvedupalakṣaṇārtham
10.2-2.p1.4
'avayutyānuvādovā' na tu vidhāyakaṃ yena viśeṣavidhinopasaṃhāraḥ syāt | anuvādatvāllakṣaṇā
na doṣaḥ | anyathā tvaudayikaparvaviśiṣṭopākarmoddeśena kartṛvidhau kartṛviśiṣṭe vā audayikaparvavidhau vākyabhedāpatteḥ
tasmāttaittirīyakapadāvivakṣayā sarvayajurvedināmaudāyikameva parvetyuktam || tanna || na tāvat
pariśiṣṭe bahvṛcān pratyeva vidhiḥ | 'dhaniṣṭhāpratipadyuktarāṣṭrekṣasamanvitam ' || ityāditadudāhṛte eva pariśiṣṭe vedāntaradharmavidhīnāṃ darśanāt | nāpyanuvādoyaṃ kālikāpurāṇāt
bahvṛcādīnāmapi tadāpatteḥ | kuryyurityasya vidhitvena tasyaivārthavādatvenaitatprāptānuvāditvācca | na ca taittirīyakāṇāṃ gṛho tadvidhirasti | yenānuvādaḥ syāt na ca vākyabhedaḥ
taittirīyakamātrasya karmamātrasya vā uddeśatvāyogena havirttivadaṣṭavarṣaṃ brāhmaṇamupanayītetivaccāgatyāviśiṣṭasyoddeśatvāt | anyathottarārdhe bahvṛcapadasyāpyavivakṣāpattyā śravaṇasya
sarvasādhāraṇyāpatteḥ | tasmāddhemādrimatameva yuktam iti dik || idaṃ ca 'śiṣyānadhyāpayataḥ āvasathye'gnau | anadhyāpayato nādhikāraḥ' iti karkaḥ || śrāvaṇyāmapi grahaṇādiduṣṭāyāṃ kātīyabhinnaiḥ prauṣṭhapadyāṃ kāryam | taistu śrāvaṇapañcamyām- "saṃkrāntirgrahaṇaṃ vāpi
paurṇamāsyāṃ yadā bhavet | upākṛtistu pañcamyāṃ kāryā vājasaneyibhiḥ" iti smṛtimahārṇave vājasaneyigrahaṇād iti hemādriḥ || idaṃ ca sūtroktakālaparatvāt bahvṛcaparamapi
10.2-2.p1.5
sāṃkhyāyanaistu haste kāryam | āpastambairātharvaṇaiśca prauṣṭhapadyām || yattu baudhāyanaḥ'śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmāṣāḍhyāṃ vopākṛtyetyūce tat prauṣṭhapadyāmapi doṣe āṣāḍhyāṃ kāryamityevamartham | tacchākhīyaviṣayaṃ vā || sāmagāstu śrāvaṇe haste kuryuḥ bahvacāḥ śravaṇe
caiva hastarkṣe sāmavedinaḥ' iti nirṇayāmṛte gobhilokteḥ | sopyuttaraḥ-"dhaniṣṭhāpratipadyuktaṃ
svāṣṭrakṣasamanvitam | śrāvaṇaṃ karma kurvīran ṛgyajuḥsāmapāṭhakāḥ || " iti madanaratne
pariśiṣṭokteḥ || gārgyopi-“siṃhe ravau tu puṣyarkṣe pūrvāhṇe'vivare bahiḥ | chandogā
militāḥ kuryustatsargaṃ svasvacchandasām || śuklapakṣe tu hastena upākarmāparāhnikam”
10.2-2.p2
iti || avivare grahādidoṣahīne | vicarediti pāṭho'jñānakṛtaḥ | puṣyarkṣe pūrvāhṇe utsargaḥ
Linked texts (2)
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Kṛtyamahārṇava — Vācaspatimiśra, Sanskrit