Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 12.2

Nirṇayasindhu 12.2

Language
Sanskrit

12.2.1

evaṃ śrāvaṇe vaḍavāprasavo dine niṣiddhaḥ | taduktamatharvavedināṃ gārgyapariśiṣṭe "māghe budhe ca mahiṣī śrāvaṇe vaḍavā divā | siṃhe gāvaḥ prasūyante svāmino mṛtyudāyikāḥ" iti || atra taduktā'mṛtākhyā śāntiḥ kāryā
bhādrapadakṛṣṇatṛtīyākajalīsaṃjñānirṇayaḥ
bhādrakṛṣṇatṛtīyā kajalīsaṃjñā sā parā grāhyeti divodāsīye uktam | vacanaṃ haritālikā
prakaraṇe vakṣyāmaḥ
bhādrapadakṛṣṇacaturthībahulā nirṇayaḥ
bhādrakṛṣṇacaturthī bahulākhyā madhyadeśe prasiddhā | sā sāyāhnavyāpinī grāhyā | dinadvaye
tattve pūrvā grāhyā “gauryāścaturthī vaṭadhenupūjā durgārcanaṃ durbharaholike ca || vatsasya pūjā
śivarātriraitāḥ parānvitā ghnanti nṛpaṃ sarāṣṭram” iti divodāsīyavacanāt || atra vatsapūjāyāḥ pṛthagupādānāddhenupūjāśabdena bahulākhyā gṛhyate iti sa eva vyācakhyau || madanaratnepyevam | atra gopūjā yavānnāśanaṃ ca tatraivoktam
bhādrapadakṛṣṇahalaṣaṣṭhīnirṇayaḥ
bhādrakṛṣṇaṣaṣṭhī halaṣaṣṭhī sā saptamīyuteti divodāsaḥ
bhādrapadakṛṣṇa ( śītalā ) saptamī
bhādrakṛṣṇasaptamyāṃ śītalāvratam | tatra pūrvā grāhyeti hemādrau
janmāṣṭamīnirṇayaḥ
atha janmāṣṭamī | sā ca kṛṣṇādimāsena bhādrapadakṛṣṇāṣṭamī | “tathā bhādrapade māsi kṛṣṇāṣṭamyāṃ kalau yuge | aṣṭāviṃśatime jātaḥ kṛṣṇo'sau devakīsutaḥ” iti kalpatarau
brāhmokteḥ | atredaṃ mādhavamatam | aṣṭamī dvedhā | janmāṣṭamī jayantī ceti | tatrādyā kevalāṣṭamī | “ye na kurvanti jānantaḥ kṛṣṇajanmāṣṭamīvratam | te bhavanti narāḥ prājña vyālā
vyāghrāśca kānane” iti skāndāt | divā vā yadi vā rātrau nāsti cedrohiṇī kalā

12.2.2

rātriyuktāṃ prakurvīta viśeṣeṇendusaṃyutām ” iti purāṇāntarāt | “ śrāvaṇe bahule pakṣe
kṛṣṇajanmāṣṭamīvratam | na karoti naro yastu bhavati krūrarākṣasaḥ ” iti bhaviṣyokteśca
kevalāṣṭamyāṃ evopoṣyātvāvagateḥ saiva rohiṇīyuktā jayantī | “ kṛṣṇāṣṭamyāṃ bhavedyatra
kalaikā rohiṇī yadi | jayantī nāma sā proktā upoṣyā sā prayatnataḥ ”
iti vahnipurāṇāt | “aṣṭamī kṛṣṇapakṣasya rohiṇīṛkṣasaṃyutā | bhavetprauṣṭhapadeḥ māsi
jayantī nāma sā smṛtā ” iti viṣṇu rahasyadivacanācca || jyotirādivatsaṃjñayā karmabhedaḥ
rohiṇī yogaścāhorātraṃ mukhyaḥ | niśīthamātre madhyamaḥ | divasādāvadhamaḥ “ ahorātraṃ
tayoryogo hyasaṃpūrṇo bhavedyadi | muhūrta mapyahorātre yogaścettāmupoṣayet ” iti vāsiṣṭhasaṃhitokteḥ | “ardharātre tu yogoyaṃ tārāpatyudaye sati |” niyatātmā śuciḥ snātaḥ pūjāṃ
tatra pravarttayet ” iti viṣṇudharmokteḥ | “ vāsare vā niśāyāṃ vā yatra svalpāpi rohiṇī
viśeṣeṇa nabhomāse saivopoṣyā manīṣibhiḥ” iti purāṇāntarācca | viśeṣeṇeti śruterbhādrapadepīdam | ‘śrāvaṇe vā nabhasye bhavedbhūvam’ iti vakṣyamāṇāt || gauḍāstu-niśītha
eva rohiṇīyoge jayantī nānyathetyāhuḥ || tanna | ‘vāsare niśāyāṃ’ iti virodhāt
yogāviśeṣādguṇāt phalamityanye | tepyakaraṇe doṣaśruterupekṣyāḥ
tatra vratanirṇayaḥ
ataḥ ‘karmaṇo yasya yaḥ kāla’ ityādivacanāt pūrvatraiva prāpteḥ paradine satopi rohiṇīyogasya na prayojakatvam | anyathā budhavāraderapi tattvāpatteḥ | kiṃ ca | jayantīśabdo rātriviśeṣavacanaḥ | “abhijinna nāma nakṣatraṃ jayantī nāma śarvarī | muhūrto vijayo nāma yatra

12.2.3

jāto janārdanaḥ” iti brahmāṇḍapurāṇāt | tena tadyogirohiṇyāṃ gauṇatvānna vratabhedaḥ
yattu-‘vāsare vā niśāyāṃ vā’ iti tatkaimutikanyāyena niśīthayogasyaiva stutyarthaṃ pūrvadinerdharātrayogābhāve prāśastyārtham | yadyapi-“divā vā yadi vā rātrau nāsti cedrohiṇīkalā | rātriyuktāṃ prakurvīta viśeṣeṇendusaṃyutām” ityanena rohiṇīyogābhāverdharātravyāptergrāhyatoktā | tathāpi yasmin varṣe jayantīyogo nāsti tatra jayantīvratalope prāpte
aṣṭamīmātrepi jayantīvrataṃ kāryam | ityevaṃparamiti tadāśayaḥ | atra hi-“satrāyāpūrya
viśvājitā yajeta | eṣāmasaṃbhave kuryādiṣṭaṃ vaiśvānarīṃ dvijaḥ” itivadrohiṇīyogābhāve
vidhānāttatkāryāpattiḥ syāt || ata evoktam | jayantī nāma śarvarī’ iti | yatra
skānde-“udaye cāṣṭamī kiṃcinnavamī sakalā yadi | bhavate budhasaṃyuktā prājāpatyarkṣasaṃyutā || api varṣaśatenāpi labhyate vāthavā na vā” iti || yacca pādme “pretayonigatānāṃ tu pretatvaṃ nāśitaṃ tu taiḥ | yaiḥ kṛtā śrāvaṇe māsi aṣṭamī rohiṇīyutā || kiṃpunarbudhavāreṇa somenāpi viśeṣataḥ | kiṃ punarnāvamīyuktā kulakoṭyāstu muktidā” 2 || iti
tadbhānādiviṣayam
upavāsāśravaṇādityanantabhaṭṭaḥ | jayantīparamiti hemādriḥ | udaye candrodaya iti
kecit | tanna | caṃdrodayasattvasaṃdehāt 'navamī sakalā ' ityayogānmānābhāvācca | tena
pūrvedyuḥ saptamīvedhe paradine sūryodaye ghaṭikāpi grāhyā | 'pūrvaviddhāṣṭamī ' iti pādmokteḥ
iti yuktam | ato na vratabhedo nāpyantarbhāva ityūcivān | gauḍāstu | navamīkṣayaparamidaṃ

12.2.4

vacanam | 'navamī sakalā yadi ' iti viśiṣyokteḥ | etatpūrvadine jayantyabhāvaparamityāhuḥ jayantyādisarvāpavādoyamiti cūḍāmaṇyādayaḥ | vayaṃ tu satyaṃ vratabhedaḥ | lokāstu
janmāṣṭamīmevānutiṣṭhanti
jayantīnirṇayaḥ
na hi-"śrāvaṇe vā nabhasye vā rohiṇīsahitāṣṭamī | yadā kṛṣṇā narairlabdhā sā jayantīti kīrtitā || śrāvaṇe na bhavedyogo nabhasye tu bhaveddhruvam '' iti mādhavīye vasiṣṭhasaṃhitoktāvapi bhādre jayantī kenāpi kriyate || ataḥ pūrvedyurevopavāsaḥ | yadvā guṇātphalam || 'saptame brahmavarcasakāmamupanayet ' itivadityanye || tanna | nityatvānupapatteḥ
atra gauṇamukhyacāndrābhyāmeka eva māsa ityanye || tanna | ekavākye ubhayanirdeśe vā
śabdadvayāyogāt || ato jayantīvratasyāpi nityatvādupavāsadvayaṃ kāryamiti brūmaḥ || ata
eva hemādrimadanaratnādau janmāṣṭamīvrataṃ jayantīvrataṃ ca bhinnamuktam || bhinnakālatvātsarvathā
tāvadantarbhāvo neti siddham || yadapi pūrvā parā vālpāpi rohiṇīyutaiva kāryeti granthānāṃ
tattvaṃ pratīyate tadapi jayantīparameva | idaṃ ca kāmyamevetyanantabhaṭṭaḥ taddūṣaṇaṃ hemādrau
jñeyam || nityaṃ kāmyamiti tu bahavaḥ | nanu yathā viṣṇuśrṛṃkhalayogena śravaṇadvādaśīvāmanajayantyādisarvasiddhiḥ | yathā vaikādaśī svalpāpi parā | tathā-"kalākāṣṭhāmuhūrtāpi yadā
kṛṣṇāṣṭamī tithiḥ| navamyāṃ saiva grāhyā syātsaptamīsaṃyutā nahi " || ityādi vacanāddhodayādivadyogādhikye phalādhikyāt paraiva janmāṣṭamī yukteti cet vārttāmātratha na hi tatra

12.2.5

vratabhedo dvayornityatvaṃ dvayorakaraṇe doṣo vā śrutaḥ| iha tvetaistribhirhetubhiḥ saṃjñābhedāddharmabhedātkālabhedāccopavāsabhedaḥ spaṣṭa eva || ekadaivatvācchravaṇadvādaśīvanna pāraṇālopadoṣopi || tena vratadvayameva yuktam | dvayorapi nityatvāt || kecittu “tretāyāṃ dvāpare caivaṃ
rājan kṛtayuge tathā | rohiṇīsahitā ceyaṃ vidbhiḥ samupoṣitā || ataḥ paraṃ mahīpāla
saṃprāpte tāmase kalau | janmanā vāsudevasya bhavitā vratamuttamam "

Linked texts (12)