Nirnayasindhu 14.2-9
Nirṇayasindhu 14.2-9
- Language
- Sanskrit
14.2-9
iti || saṃvatsarapradīpe hārītaḥ-“ viśvedevāṃśca tatrāpi
pūjayitvādito'malān | ye vai śastrahatāsteṣāṃ śrāddhaṃ kuryādataṃdritaḥ || ” atraikoddiṣṭavacanānāṃ nirmūlatvam | samūlatvepi pārvaṇāśaktaparāṇi | viṣṇvādivacanaiḥ prakaraṇāt kṛṣṇapakṣīyapārvaṇāvagateriti śūlapāṇiḥ || tanna | vākyena prakaraṇasya bādhāt | pitrādīnāṃ pārvaṇaṃ bhrātrādīnāmekoddiṣṭamiti gauḍāvaśvaiḥ || tanna
piturityanena virodhāt || viśeṣavākyavaiyarthyāpatteśca | atra śastrahatasyaiva caturdaśyāmivi
niyamo, na tu caturdaśyāmeva śastrahatasyeti | 'śrāddhaṃ śastrahatasyaiva caturdaśyāṃ mahālaye'
iti kālādarśāt | vārṣikādīnāmakaraṇāpatteśca | tena mahālaye eva dināṃtare pārvaṇaṃ mātāmahāditṛptyarthaṃ kāryameva | pitāmahopi śastrahataścedekoddiṣṭadvayaṃ kāryam | taduktaṃ hemādrau smṛtyantare-'ekasmin dvayorvaikoddiṣṭam' | iti | triśastrahateṣu pārvaṇameva kāryam | yattu devasvāminoktaṃ triṣvapi śastrahateṣu pṛthagekoddiṣṭatrayaṃ kāryam | na tu pārvaṇamāhṛtya vacanābhāvāditi | tadayuktam | “pitrādayastrayo yasya śalyairyātāstvanukramāt | sa bhūte pārvaṇaṃ
kuryādāndikāni pṛthakpṛthak” || iti vṛhatparāśarokteḥ | “ekasminvā dvayorvāpi vidyucchastreṇa vā hate | ekoddiṣṭaṃ sutaḥ kuryāttriyāṇāṃ darśavadbhavet ||” iti smṛtyantarācceti pṛthvīcandrodaye uktam || aparārke hemādrau caivam || yattu atraiva śastrādinā hatastasya vārṣikameva pārvaṇamekoddiṣṭaṃ vā kāryaṃ na tu śrāddhadvayam | prasaṅgasiddheriti pṛthvīcandrodaye
śrāddhākaraṇe nirṇayaḥ
atra śrāddhākaraṇe'grimāparapakṣe dināntare pārvaṇenaiva kāryamiti tatraivoktam | yadyapi--“śastraviprahatānāṃ ca śṛṅgidaṃṣṭrisarīsṛpaiḥ | ātmanastyāgināṃ caiva śrāddhameṣāṃ na kārayet ||”
iti chāgaleyādyaiḥ śastrādihatānāṃ śrāddhaṃ niṣiddham | tathāpi pramādamṛtānāṃ śrāddhārhatvāt
kāryam | vṛddhādibhinnabuddhipūrvamṛtānāṃ tu na kāryam || yattu-'caturdaśyāṃ tarpaṇīyā luptapiṇḍodakakriyāḥ ||' iti brāhme || tadrauṇamiti śūlapāṇiḥ || lakṣaṇāyāṃ mānābhāvāt | “patitenāpi kartavyaṃ kartavyaṃ patitasya ca ||” iti gayādivādiśeṣavidhi
balāt patitānāmapi kāryamiti navyagauḍāḥ | tattvaṃ tu samatvamāgatasya ityādivaśāt kṛtakriyāṇāṃ kārya nānyeṣāmiti vayaṃ pratīmaḥ || yattu manuḥ-“na paitṛyajñiyo homo
laukikāgnau vidhīyate | na darśena vinā śrāddhamāhitāgnervidhīyate” iti || atra pūrvārddha
hetutvenoktam | tathāśrutameva manvate pṛthvīcandrodayādayaḥ | āhitāgneḥ piṇḍapitṛyajñarūpeṇa śrāddhaniṣedhārthamidaṃ na tu sākalyāderapītyasmadguravaḥ
kṛṣṇapakṣaśrāddhamanyadineṣu prāptamāhitāgnerdarśa niyamyata iti tu vayam | darśena pārvaṇena
vinā śrāddhaṃ na || tena kvāpi vārṣikādāvekoddiṣṭaṃ neti hariharaḥ || iti caturdaśī
āśvinakṛṣṇāmāvasyāyāṃ gajacchāyānirṇayaḥ
āśvinaśuklapratipadi dauhitraśrāddhanirṇayaḥ
dauhitro vidyamānepi mātule | kuryānmātāmahaśrāddhaṃ pratipadyāśvine site" iti || iyaṃ saṃgavavyāpinī grāhyeti nirṇayadīpe uktam | "pratipadyāśvine śukle dauhitrastvekapārvaṇam | śrāddhaṃ
mātāmahaṃ kuryātsāpitā saṃgave sadā || jātamātropi dauhitro jīvatyapi ca mātule | prātaḥ
saṃgavayormadhye āryasya pratipadbhavet"
14.2-9.p1
iti vacanāt | atra samūlatvaṃ vimṛśyam || idaṃ ca
malamāse na kāryam | "spaṣṭamāsaviśeṣākhyāvihitaṃ varjayenmale" iti niṣedhāt || idaṃ
ca jīvatpitṛkeṇaiva kāryamiti śiṣṭāḥ || idaṃ ca śiṣṭācārātsapiṃḍakaṃ kāryamiti kecit
piṃḍarahitaṃ tu yuktaṃ jīvatpitṛkasya--"muṃḍanaṃ piṃḍadānaṃ ca pretakarma ca sarvaśaḥ || na jīvatpitṛkaḥ
kuryādgarviṇīpatireva ca" iti dakṣeṇa piṃḍaniṣedhāt anvaṣṭakyavadviśeṣavacanābhāvācceti
saṃkṣepaḥ | iti śrīkamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasiṃdhau mahālayanirṇayaḥ
Linked texts (1)
- Jayasīṃhakalpadruma — Ratnākara 1688, Sanskrit