Nirnayasindhu 26.3-4
Nirṇayasindhu 26.3-4
- Language
- Sanskrit
26.3-4.1
” iti || etajjīvatpitṛkasyāpi bhavati | 'jīvatpitāpi kurvīta tarpaṇaṃ
yamabhīṣmayoḥ' iti pādmokteriti jīvatpitṛkanirṇaye pitṛcaraṇairuktam || etacāpasavyena
kāryamiti divodāsīye | atra śrāddhaṃ kāmyaṃ tarpaṇaṃ ca nityam || “brāhmaṇādyāśca ye
varṇā dadyurbhīṣmāya no jalam | saṃvatsarakṛtaṃ teṣāṃ puṇyaṃ naśyati sattama” iti madanaratne
vacanāt
bhīṣmadvādaśī
māghaśuklā dvādaśī bhīṣmadvādaśī | “tvayā kṛtamidaṃ vīra tava nāmnā bhaviṣyati
sā bhīṣmadvādaśītyeṣā sarvapāpaharā śubhā” iti hemādrau pādmavacanāt | iyaṃ pūrvayutā
yugmavākyāt
māghīpūrṇimānirṇayaḥ
māghī pūrṇimā paretyuktaṃ prāk | tathā hemādrau brāhme- 'māghasthayośca jīvendormahāmādhīti kathyate' || tatraiva jyotiṣe- “meṣapṛṣṭhe tathā sauriḥ siṃhe ca gurucandramāḥ
bhāskaraḥ śravaṇarkṣe ca mahāmāghīti sā smṛtā ||” tathā bhaviṣye- "vaiśākhī kārttikī
māghī tithayo'tīva pūjitāḥ | snānadānavihīnāstā na neyāḥ pāṇḍunandana” || tathā'tilapātrāṇi deyāni kañcukāḥ kambalāstathā' iti
māghīaṣṭakānirṇayaḥ
māghapūrṇimānantarāṣṭamī māghī aṣṭakā tannirṇayaḥ, pūrvedyuranvaṣṭakānirṇayaśca pūrvamuktaḥ
malamāse caitā na bhavantītyetatsarvaṃ mārgaśīrṣaprakaraṇe'bhihitam | yathā catasṛṣvaṣṭakāsvaśaktāveṣā āvaśyakī | 'hemantaśiśirayoścaturṇāmaparapakṣāṇāmaṣṭamīṣvaṣṭakā ekasyāṃ vā'
ityāśvalāyanokteḥ | tathā-'māghāṣṭakāṃ prakramya tāmekāṣṭaketyācakṣate' ityāpastambavacanāccetyādi prayogapārijāte jñeyam || iti śrīmatkamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau dvitīyaparicchede māghamāsaḥ samāptaḥ
atha phālgunamāsaḥ
kumbhasaṃkrāṃtinirṇayaḥ
26.3-4.2
kumbhe ṣoḍaśa ghaṭikāḥ puṇyāḥ | śeṣaṃ prāgvat
phālgunakṛṣṇāṣṭamī sītāṣṭamī
'phālgunasya ca māsasya kṛṣṇāṣṭamyāṃ mahīpate' ityupakramya | “jātā dāśaratheḥ patnī
tasminnahani jānakī | upoṣito raghupatiḥ samudrasya taṭe tadā || rāmapatnīṃ ca saṃpūjya
sītāṃ janakanandinī ||”
phālgunakṛṣṇacaturdaśīnirṇayaḥ
phālgunakṛṣṇacaturdaśī śivarātriḥ || sā ca keṣucidvacaneṣu pradoṣavyāpinī grāhyetyuktaṃ,
keṣucinniśīthavyāpinī | tatrādyā mādhavīye- "trayodaśyastage sūrye catasṛṣveva nāḍiṣu
bhūtaviddhā tu yā tatra śivarātrivrataṃ caret ||" smṛtyantarepi-" pradoṣavyāpinī grāhyā
śivarātriścaturdaśī | rātrau jāgaraṇaṃ yasmāttasmāttāṃ samupoṣayet ||" atra pradoṣo rātriḥ
uttarārdhe tasyā hetutvokteḥ | kāmikepi- "ādityāstamaye kāle asti dvedhā caturdaśī
tadrātriḥ śivarātriḥ syātsā bhaveduttamottamā" iti
dvitīyāpi tatraiva nāradasaṃhitāyām- "ardharātriyutā yatra māghakṛṣṇacaturdaśī | śivarātrivrataṃ tatra sośvamedhaphalaṃ labhet ||" smṛtyantarepi- "bhavedyatra trayodaśyāṃ bhūtavyāptā mahāniśā | śivarātrivrataṃ tatra kuryājjāgaraṇaṃ tathā" || īśānasaṃhitāyām- "māghakṛṣṇacaturdaśyāmādidevo mahāniśi | śivaliṃgatayodbhūtaḥ koṭisūryasamaprabhaḥ || tatkālavyāpinī
grāhyā śivarātrivrate tithiḥ" iti || " ardharātrādadhaścordhvaṃ yuktā yatra caturdaśī | tattithāveva kurvīta śivarātrivrataṃ vratī || nārdharātrādadhaścordhvaṃ yuktā yatra caturdaśī | naiva tatra
vrataṃ kuryādāyuraiśvaryahānitaḥ ||"
ardharātraśca dvitīyayāmāntyatṛtīyayāmādyaghaṭīdvayarūpa iti mādhavaḥ | vacanaṃ tūktaṃ prāk
26.3-4.3
evaṃ sati pūrvedyurevobhayavyāptau pūrveva || "trayodaśī yadā devi dinaśaktipramāṇataḥ
jāgare śivarātriḥ syānniśi pūrṇā caturdaśī " iti skāndokteḥ | dinabhuktirastamayaḥ
'jayantī śivarātriśca kārye bhadrājayānvite ' iti skāndācca dinadvaye niśīthavyāptau
hemādrimate pūrvā
"ardharātrātpurastāccejyāyāyogo yadā bhavet | pūrvavidvaiva kartavyā śivarātriḥ śivapriyaiḥ ”
iti pādmavacanāt || madanaratnepyevam || gauḍā apyevamāhuḥ || nirṇayāmṛte tu sarvāpi
śivarātriḥ pradoṣavyāpinyeva ardharātravākyāni kaimutikanyāyena pradoṣastāvakānītyuktam
tanna || ardharātrasya pūrva karmakālatvokteḥ | paradinapradoṣaniśīthobhayavyāptisattvātparaiveti
tu mādhavaḥ | idameva ca yuktaṃ pratīmaḥ | paredyuḥ prāguktārdharātrasyaikadeśavyāptau pūrvedyuḥ saṃpūrrṇataddyāptau ca satyapi pūrvedyuḥ saṃpūrṇavyāpteḥ pūrveva | "vyāpyārdharātraṃ yasyāṃ tu labhyate yā
caturdaśī | tasyāmeva vrataṃ kāryaṃ matprasādārthibhirnaraiḥ || tadūrdhvādhonvitā bhūtā sā kāryā
vratibhiḥ sadā ” iti mādhavadhṛteśānasaṃhitokteḥ | pūrvedyurviśīthasya paredyuḥ pradoṣasyaikaikavyāptau tu pūrveva | jayāyogasya prāśastyāt | taccoktaṃ nāgarakhaṇḍe- "māghaphālgunayormadhye asitā yā caturdaśī | anaṅgena samāyuktā kartavyā sā sadā tithiḥ ” iti
pādme-“ardharātrātparastāccejyāyāyogo yadā bhavet | pūrvavidvaiva kartavyā śivarātriḥ śivapriyaiḥ ” iti || skāndepi- “bhavedyatra trayodaśyāṃ bhūtavyāptā mahāniśā | śivarātrivrataṃ
tatra kuryājjāgaraṇaṃ tathā '' iti || “mahatāmapi pāpānāṃ dṛṣṭā vai niṣkṛtiḥ parā | na dṛṣṭā
26.3-4.4
kurvatāṃ puṃsāṃ kuhūyuktāṃ tithiṃ śivām '' iti skāānde darśayogasya ninditatvācca | yadā
caturdaśī pūrvedyurniśīthādūrdhvaṃ pravṛttā paredyuśca niśīthādarvāgeva samāptā tadā paredyurevaṃkavyāptisattvātparaiva | 'māghāsite bhūtadinaṃ hi rājannupaiti yogaṃ yadi pañcadaśyāḥ | jayāprayuktāṃ
na tu jātu kuryācchivasya rātriṃ priyakṛcchivasya '' iti vacanāt | evaṃ dinadvaye pradoṣavyāptyabhāve niśīthavyāptisattvātpūrvaiva | tena dinadvaye niśīthavyāptau pradoṣavyāptyā
nirṇayaḥ dinadvaye pradoṣavyāptau niśīthena nirṇayaḥ ekaikavyāptau tu niśīthena nirṇaya iti
iyaṃ ca ravibhaumasomavāreṣu śivayoge cātipraśastā | hemādrau tīrthakhaṇḍe laiṅge-“phālgunasya caturdaśyāṃ kṛṣṇapakṣe samāhitāḥ | kṛttivāseśvaraṃ liṃgamarcayanti śivaṃ śubhe || te
yānti paramaṃ sthānaṃ sadāśivamanāmayam || ''
śivarātripālaṇanirṇayaḥ
śivarātripālaṇe tu viruddhavākyāni dṛśyante || skānde-“kṛṣṇāṣṭamī skandaṣaṣṭhī śivarātriścaturdaśī | etāḥ pūrvayutāḥ kāryāstithyante pāraṇaṃ bhavet || janmāṣṭamī rohiṇī ca
śivarātrristathaiva ca | pūrvavidvaiva kartavyā tithibhānte ca pāraṇam ||2||” iti || tithimaṃdhyepi pāraṇaṃ skānde uktam-“upoṣadhaṃ caturdaśyāṃ caturdaśyāṃ tu pāraṇam | kṛtaiḥ sukṛtalakṣaiśca labhyate vā'thavā na vā || brahmāṇḍodaramadhye tu yāni tīrthāni santi vai | saṃsnātāni bhavantīha bhūtāyāṃ pāraṇe kṛte || tithīnāmeva sarvāsāmupavāsavratādiṣu | tithyante
pāragaṃ kuryādvinā śivacaturdaśīm ''