Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 35.6

Nirṇayasindhu 35.6

Language
Sanskrit

35.6.1

” iti || etacca sarvavarṇasādhāraṇam | sarvatra sāpiṇḍyasadbhāvāditi vijñāneśvarokteḥ || “pañcamātsaptamādūrdhvaṃ
mātutaḥ pitutaḥ kramāt | sapiṇḍatā nivarteta sarvavarṇeṣvayaṃ vidhiḥ" || iti haranāthadhṛtadevalavacanācca || sambandhatatve sumantuḥ-'pitṛṣvasṛsutāṃ mātṛṣvasṛsutāṃ mātulasutāṃ mātṛsagotrāṃ samānārṣeyīṃ vivāhya cāndrāyaṇaṃ caretparityajyaināṃ mātṛvadbibhṛyāt' iti
dik || ṛṣiridamārṣaṃ pravaraḥ | gotraṃ prasiddham | samāne ārṣe gotre yasya tasmājjātā
yā na bhavati tām
gotrapravaranirṇayaḥ
atha saṃkṣepeṇa gotrapravaranirṇayaḥ || tau ca bhinnau niṣedhe nimittam | 'sagotrāya duhitaraṃ na
prayacchet' iti āpastambokteḥ | 'asamānapravarairvivāhaḥ' iti gautamokteśca | tatra gotralakṣaṇamāha pravaramañjaryāṃ baudhāyanaḥ-'viśvāmitro jamadagnirbharadvājo'tha gautamaḥ | atrirvasiṣṭhaḥ
kaśyapa ityete sapta ṛṣayaḥ' | saptānāmṛṣīṇāmagastyāṣṭamānāṃ yadapatyaṃ tadgotram iti
yadyapi kevalabhārgaveṣvārṣṭiṣeṇādiṣu kevalāṅgiraseṣu ca hārītādiṣu ca naitat | bhṛgvaṅgirasorukteṣvanantargateḥ || tathāpyatreṣṭāpattireveti kecit | ata eva smṛtyarthasāre | pravaraikyādevātrāvivāha uktaḥ || yadyapi vasiṣṭhādīnāṃ na gotratvaṃ yuktam | teṣāṃ saptarṣitvena tadapatyatvābhāvāt || tathāpi tatpūrvabhāvivasiṣṭhādyapatyatvena gotratvaṃ yuktam | ata eva pūrveṣāṃ
pareṣāṃ caitadgotram | atra viśeṣo'smatkṛtapravaradarpaṇe jñeyaḥ || pravarāstu pravaraṇāni pravarāḥ
kalpakārā hi vāsiṣṭhoti hotā vasiṣṭhavadityadhvaryurityādinā yeṣāṃ pravaraṇamāmananti te

35.6.2

pravarāḥ | tacca varaṇaṃ yadyapi kvaciddṛśyate | tathāpi pūrvavadṛṣibhedo draṣṭavyaḥ | anyathā teṣāṃ
tryārṣeye ekārṣe ityādinirdeśānupapatteḥ anye tu tadgotrāṇāṃ tryārṣeya iti bhedamāhuriti
dik || tattvaṃ tu gotrabhūtasya pitṛpitāmahaprapitāmahā eva pravarāḥ | 'pitaivāgre'tha putro'tha
pautraḥ' iti śatapathaśruteḥ
'paraṃ paramprathamam' ityāśvalāyanokteśca | atra viśeṣamāha baudhāyanaḥ- "eka eva ṛṣiryāvat pravareṣvanuvartate | tāvatsamānagotratvamanyatra bhṛgvaṃgirasāṃ gaṇāt” iti || smṛtyarthasāre- "mīyamāṇā tayā vāpi sattayā vānuvartanam | ekasya dṛśyate yatra tadgotraṃ tasya
kathyate ||” bhṛgvaṅgirogaṇeṣu tu mādhavīye smṛtyantare- "pañcārṣe triṣu sāmānyādvivāhastriṣu dvayoḥ bhṛgvaṅgirogaṇeṣveva śeṣeṣvekopi vārayet ||” śeṣagotreṣu ekopi samānaḥ
pravaro vivāhaṃ vārayedityarthaḥ || baudhāyanopi-'bhṛgvaṅgirasāvadhikṛtyadvayārṣeyasannipāte vivāhārūyārṣeyasannipāte vivāhaḥ pañcārṣeyāṇām' iti || bhṛgvaṅgirogaṇeṣvapi jamadagnigautamabharadvājeṣvekapravarasāmye sarveṣāmapyasāmye vā sagotratvādevāvivāha iti dik
gotrapravarasaṃkhyānirṇayaḥ
atha gotrāṇi pravarāścocyante || tatra baudhāyanaḥ- "gotrāṇāṃ tu sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca | ūnapañcāśadevaiṣāṃ pravarā ṛṣidarśanāt |" tatra sapta bhṛgavaḥ | vatsā vidā
āṣṭiṣeṇā yaskā mitrayuvo vainyāḥ śunakā iti | vatsānāṃ bhārgavacyāvanāpnavānaurvajāmadagnyeti | bhārgavaurvajāmadagnyeti vā | bhārgavacyāvanāpnavāneti vā
gotrapravaranirṇayaḥ
vidānāṃ-pañca, bhārgavacyāvanāpnavānaurvavaideti | bhārgavaurvajāmadagnyeti vā | etau dvau

35.6.3

jāmadagnyasaṃjñau | āṣṭiṣeṇānāṃ-bhārgavacyāvanāpnavānāṣṭiṣeṇānūpeti | bhārgavārṣṭiṣeṇānūpeti vā | eṣāṃ trayāṇāṃ parasparamavivāhaḥ || vātsyānāṃ bhārgavacyāvanāpnavāneti
vatsapurodhasayoḥ pañca | bhārgavacyāvanāpnavānavātsapaurodhaseti || vaijavānimanthayoḥ
pañca, bhārgavacyāvanāpnavānbaijavanaimatitheti | ete trayaḥ kvacit | eṣāmapi
pūrvairvivāhaḥ atra tattadgaṇasthā ṛṣayonyaśca viśeṣo matkṛte pravaradarpaṇe jñeyaḥ
yaskānāṃ-bhārgavavaitahavyasāvetaseti || mitrayuvānāṃ-bhārgavavādhyaśvadivodāseti | bhārgavacyāvanadivodāsetivā | vādhyaśvetyeko vā| vainyānāṃ bhārgavavainyapārtheti | eta eva
śvaitāḥ | śunakānāṃ śunaketi vā | gārtsamadeti dvau vā | bhārgavaśaunahotragārtsamadeti
trayo vā | vedaṃviśvajyotiṣāṃ bhārgavavedavaiśvajyotiṣeti || śāṭharamāṭharāṇāṃ bhārgavaśāṭharamāṭhareti | etau dvau kvacit | yaskādīnāṃ svagaṇaṃ tyaktvā sarvairvivāhaḥ || taduktaṃ smṛtyarthasāre | 'yaskā mitrayuvā vainyāḥ śunakāḥ pravaraikyataḥ | svaṃ svaṃ hitvā gaṇaṃ sarve vivaheyuḥ
parāvaraiḥ" iti
āṅgirogotrapravaranirṇayaḥ
athāṅgirasaḥ | te gautamā bharadvājāḥ kevalāṅgirasaśceti tridhā || atra gautamā daśa
āyāsyāḥ | śaradantaḥ | kaumaṇḍāḥ | dīrghatamasaḥ | auśanasaḥ | kāreṇupāleyaḥ | rāhūgaṇāḥ | somarājakāḥ | vāmadevāḥ | bṛhadukthāśceti || tatra yāsyānām-āṅgirasāyāsyagautameti || śaradadvatānām-āṅgirasagautamaśāradvateti || kaumaṇḍānām-āṅgirasautathyakākṣīvantagautamakaumāṇḍeti vā || āṅgirasāyāsyauśijagautamakākṣīvateti vā
āṅgirasautathyāgautamauśijakākṣīvatetivā | āṅgirasauśijakākṣīvateti trayo vā

35.6.4

dīrghatamasām-āṅgirasautathyakākṣīvatagautamadairghatamaseti | āṅgirasautathyadairghatamaseti
trayo vā || auśanasām-āṅgirasagautamauśanaseti trayaḥ || kāreṇupāleyānāmāṅgirasagautamakāreṇupāleti trayaḥ || rāhūgaṇānām-āṅgirasarāhūgaṇagautameti || somarājakānām-āṅgirasasomarājakagautameti | vāmadevānām-āṅgirasavāmadevyagautameti
bṛhadukthānām-āṅgirasabārhadukyagautameti | āṅgirasavāmadevabārhadukyeti vā
utathyānām-āṅgirasautathyagautameti || auśijānām-āṅgirasauśijakākṣīvatetyāpastambaḥ | āṅgirasāyāsyauśijagautamakākṣīvateti kātyāyanaḥ || etau dvau kvacit
raghuvānām-āṅgirasarāghuvagautameti kecit || tatra mūlaṃ cintyam || eṣāṃ sarveṣāṅgotamānāsavivāhaḥ
bharadvājagotrapravaranirṇayaḥ
atha bharadvājāḥ | te catvāraḥ | bharadvājā gargā ṛkṣāḥ kapaya iti || bharadvājānāmāṅgirasabārhaspatyabhāradvājeti trayaḥ | gargāṇāmaṅgirasabārhaspatyabhāradvājasainyagārgyeti
pañca || āṅgirasasainyagārgyeti vā antyayorvyatyayo vā || bhāradvājagārgyasainyeti vā
gargabhedānām-āṅgirasataittirakāpibhuveti || ṛkṣāṇāṃ kapilānāṃ cāṅgirasavāīspatyabharadvājavāndanamātavacaseti pañca || āṅgirasavāndanamātavacaseti trayo vā || kapilānāmāṅgirasāmahīyavoṛkṣayasetiṃ || ātmabhuvām-āṅgirasabhāradvājavārhaspatyamantravarātmabhuveti pañca || ayaṃ kacit || bharadvājānāṃ sarveṣāmavivāhaḥ
kevalāṅgirogotrapravaranirṇayaḥ
atha kevalāṅgirasaḥ || hārītānām-āṅgirasāṃbarīṣayauvanāśveti || ādyomāndhātā vā

35.6.5

kutsānām-āṃgirasamāndhātṛkautseti || kaṇvānāmāṅgirasājamīḍhakāṇveti || āṅgirasaghorakāṇveti vā | rathītarāṇāmāṅgirasavairūparāthītareti || āṅgirasavairūpapārṣadaśveti
vā | aṣṭādaṃṣṭrapārṣadaśvavairūpeti vā || antyayorvyatyayo vā || mudgalānāmāṅgirasabhāsmyāśvamaudgalyeti || ādyastāyoṃ vā || āṅgirasatāvimaudgalyeti vā || viṣṇuvṛddhānāmāṅkirasapaurukutsatrāsadasyaveti || eṣāṃ svagaṇaṃ vihāya sarvairvivāho bhavati | hārītakutsayostu
na bhavati
atrigotrapravaranirṇayaḥ
athātrayaḥ | te catvāraḥ | ātreyāḥ | vādbhūtakāḥ | gaviṣṭirāḥ | mudgalā iti || ādyānāmātreyārcanānaśaśyāvāśveti| vādbhūtakānām-ātreyārcanānaśavādbhūtaketi || dhanañjayānāmātreyārcanānaśadhānañjayeti kacit || gaviṣṭhirāṇāmātreyārcanānaśagaviṣṭhireti | ātreyagāviṣṭhirapaurvātitheti vā || mudgalānāmātreyārcanānaśapaurvātitheti || vāmarathyasumuṅgalavaijavāpānāmāṃtreyārcanānaśātitheti || ātreyārcanānaśagāviṣṭhireti vā || sumuṅgalānāmatrisumuṅgalaśyāvāśveti kecit || atreḥ putrikāputrāṇām | ātreyavāmarathyapautriketi
atrīṇāṃ sarveṣāmavivāhaḥ
viśvāmitragotrapravaranirṇayaḥ
atha viśvāmitrāḥ te daśa || kuśikāḥ | lohitāḥ | raukṣakāḥ | kāmakāyanāḥ | ajāḥ
aghamarṣaṇāḥ | pūraṇāḥ | indrakauśikāḥ | dhanaṃjayāḥ | kṣīkatā iti || kuśikānāṃviśvāmitradevarātaudaleti | lohitānāṃ-viśvāmitrāṣṭakalauhiteti | antyayorvyatyayo vā

35.6.6

vaiśvāmitramādhucchandasāṣṭaketi vā | viśvāmitrāṣṭaketi dvau vā | raukṣakāṇāṃ-vaiśvāmitrāgāthinairavaṇeti | vaiśvāmitraraukṣakairavaṇeti vā || kāmakāyanānāṃ-vaiśvāmitradevaśravasadevataraseti | ajānāṃ-vaiśvāmitramādhucchandasājeti | vaiśvāmitrāimarathavādhūleti vā || aghamarṣaṇānāṃ-vaiśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi | pūraṇānāṃ-vaiśvāmitrapauraṇeti dvau || vaiśvāmitradevarātapūraṇeti vā | indrakauśikānāṃ-vaiśvāmitrendrakauśiketi dvau || dhanañjayānāṃ-viśvāmitramādhucchandasadhāṃnaṃjayeti | vaiśvāmitramādhucchandasāghamarṣaṇeti vā || kṣīkatānāṃvaiśvāmitrakātyakīleti || ete baudhāyanoktāḥ || rohiṇānāṃ-vaiśvāmitramādhucchandasarauhiṇeti || reṇūnāṃ-vaiśvāmitragāthinaraiṇaveti || veṇūnāṃ-vaiśvāmitragāthinavaiṇaveti || jahvanāṃvaiśvāmitraśālaṅkāyanakauśiketi || āśmarathyānāṃ-vaiśvāmitrāimarathyavādhūleti | uddreṇūnāṃvaiśvāmitragāthinavaiṇaveti || ete āśvalāyanamātsyoktāḥ || anyaistvanyepi ṣaḍgaṇā
uktāḥ | te'nyatra matkṛtau jñeyāḥ || eṣāṃ viśvāmitrāṇāmavivāhaḥ
kāśyapagotrapravaranirṇayaḥ
atha kāśyapāḥ te pañca || nidhruvāḥ | kaśyapāḥ | rebhāḥ | śāṇḍilāḥ | laugākṣayaśca
nidhruvāṇāṃ-kāśyapāvatsāranaidhruveti || kaśyapānāṃ-kāśyapāvatsārāsiteti || rebhāṇāṃkāśyapāvatsāraraibhyeti || śāṇḍilānāṃ-kāśyapaśāṇḍilyeti | antyasthāne devalo vā,
sito vā, śāṇḍilāsinadevaleti vā, kaśyapāsitadevaleti vā, antyayorvyatyayo vā,
devalāsiteti dvau vā || laugākṣīn vakṣyāmaḥ || eṣāṃ kāśyapānāmavivāhaḥ
vasiṣṭhagotrapravaranirṇayaḥ

35.6.7

atha vasiṣṭhāḥ te pañca || vasiṣṭhāḥ | kuṇḍināḥ | upamanyavaḥ | parāśarāḥ | jātūkarṇyāśceti || vasiṣṭhānāṃ-vāsiṣṭendrapramadābharddhadvasviti | vāsiṣṭhetyeko vā || kuṇḍinānāṃvāsiṣṭhamaitrāvaruṇakauṇḍinyeti || upamanyūnāṃ-vāsiṣṭendrapramadābharadvasavyetiṃ || vāsiṣṭhābharadvasvindrapramadeti vā | ādyayorvyatyayo vā || parāśarāṇāṃ-vāsiṣṭhaśākyapārāśaryeti || jātūkarṇyānāṃ-vāsiṣṭhātrijātūkaryeti || vāsiṣṭhānāṃ sarveṣāmavivāhaḥ | antyasyātribhiśca
agastyagotrapravaranirṇayaḥ
athāgastyāḥ te catvāraḥ || idhmavāhāḥ | somavāhāḥ | sāmbhavāhāḥ | yajñavāhāśceti
ādyānām-āgastyadāḍharcyutaidhmavāheti agastyetyeko vā || somavāhānām-āgastyadāḍharcyutasaumavāheti || sāmbhavāhānāṃ-sāmbhavāhontyaḥ | yajñavāhānāṃ yajñavāho'ntyaḥ
ādyau pūrvoktāveva || sāravāhānāṃ tadantāstrayaḥ || darbhavāhānāṃ-tadantāstrayaḥ | agastīnāmāgastyamāhendramāyobhuveti || pūrṇamāsānām--āgastyapaurṇamāsapāraṇeti || himodakānām-āgastyahaimavarcihaimodaketi || pāṇikānāmā gastyapaināya kapāṇiketi || ete ṣaṭ
kvacit-|| āgastyānāṃ sarveṣāmavivāhaḥ
atha dvigotrāḥ
śauṅgaśaiśiriṇām-āṅgirasabārhaspatyabhāradvājakātyākṣīleti pañca | kātyākṣīlyoḥ sthāne
śauṅgaśaiśirī vā | āṅgirasakātyākṣīleti trayo vā eṣāṃ bharadvājaurviśvāmitraiścāvivāhaḥ
evaṃ kapilānāṃ kṣīkatānāṃ ca saṃkṛtipūtimāṣādīnām-āṅgirasagauribhītasāṃkṛtyeti

35.6.8

śāktyagaurivītasāṅkṛtyeti vā || eṣāṃ svagaṇasthairvasiṣṭhaiḥ śauṅgaśaiśiraillauṃ gākṣibhiścāvivāhaḥ || kāśyapairapīti prayogapārijāte || laugākṣīṇāṃ-kāśyapāvatsāravāsiṣṭheti | kāśyapāvatsārāsiteti vā | eteharvāsiṣṭhā naktaṃ kaśyapāḥ| eṣāṃ vasiṣṭhaiḥ kaśyapaiḥ saṃkṛtādyaiścāvivāhaḥ || devarātasya jāmadagnyairviśvāmitraiścāvivāha iti prayogapārijāte || tadyuktam || vahvacaśrutau | “yathaivāṅgirasaḥ sanmupeyāṃ tava putratām | āṃgiraso janmansyājīgartiḥ śrutaḥ kaviḥ” ityaṅgirogaṇasthatvena bhārgavajāmadagnyatvasmṛterbādhāt | tena
pratyakṣaśrutyā harivaṃśādismṛteśca bādhāt || tena dvau devarātau || eka āṅgirasaḥ| śrutyuktaḥ| anyo bhārgavaḥ | tayoḥ kalpabhedepyāṅgirasena devarātena jāmadagnyairbhavatyeva vivāhaḥ
bhārgaveṇa tu neti tattvam
dhanañjayānāṃ viśvāmitraistribhiścāvivāhaḥ || jātūkarṇyānāṃ vasiṣṭhairatribhiścāvivāhaḥ || evaṃ
dattakrītakṛtrimasvayandattaputrikāputrādīnām-utpādakapālakayoḥ pitrorgotrapravarā vṛrjyā
iti pravaramañjarīnārāyaṇavṛttiprayogapārijātādayaḥ atra sarvatropapattayaḥ, mūlaṃ ca matkṛte
pravaradarpaṇe jñeyamiti dik || kṣatriyavaiśyayostu purohitagotrapravarāveveti sarvasiddhāntaḥ
yadyapi vahvṛcapariśiṣṭe kapibhāradvājayorvivāha uktaḥ| tathāpi-“bharadvājāśca kapayo gargā
raukṣāyaṇā iti | catvāropi bharadvājagotraikyānnānvayurmithaḥ || kapigargabharadvājā mitho
raukṣāyaṇā dvijāḥ | nodvaheyuḥ sagotratvānmavaraikyācca kutracit”

Linked texts (6)