Nirnayasindhu 50.5
Nirṇayasindhu 50.5
- Language
- Sanskrit
Contents
- 50.5.p1 — 4 parts
50.5
maraṇāṃntike hi jātivadhanimittaṃ dvādaśābdāddviguṇaṃ brahmavadhanimittaṃ ca dviguṇaṃ bhavati
tat 'caturthe nāsti niṣkṛtiḥ' iti niṣiddham || na cātmahatyāvidhinā tadbādhaḥ | tena
hyātmahatyānimittasyaiva bādho na jātivadhanimittasyābhinnaviṣayatvāt | saṃsargiṇastu
kāmataupi vratasyaivokterna maraṇāṃntikam | nāpi steye, tatra rājño vadhakartṛtvāt | tena
tayormaraṇāṃtikatvābhāvāt | tayoreva niṣkṛtirnānyeṣāṃ trayāṇām | yugāntare tu kalau
niṣedhavalāt pravṛttiḥ | etadvipraparaṃ, na kṣatriyādeḥ | taduktaṃ - ' viprāṇāṃ maraṇāṃntikam '
iti || viśeṣo'smatkṛte prāyaścittaratne jñeyaḥ || “varātithipiṭabhyaśca paśūpākaraṇakriyā
dattaurasetareṣāṃ tu putratvena parigrahaḥ || savarṇānyāṃganāduṣṭaiḥ saṃsargaḥ śodhitarapi || ayonau
saṃgrahe vṛtte parityāgo gurustriyaḥ | paroddeśānmrasaṃtyāga uddiṣṭasyāpi varjanam | pratimābhyarca
nārthāya saṃkalpaśca samardhakaḥ || asthisaṃcayanādūrdhvamaṃgasparśanameva ca || śāmitraṃ caiva
viprāṇāṃ somavikrayaṇaṃ tathā || ṣaṣṭhabhaktānaśane cānnaharaṇaṃ hīnakarmaṇaḥ
50.5.p1.1
”
mādhavīye pṛthvīcandrodaye ca-“śūdreṣu dāsagopālakulamitrārdhasīriṇām| bhojyānnatā gṛhasthasya tīrthasevātidūrataḥ || śiṣyasya gurudāreṣu guruvadvṛttiśīlatā | āpadvṛttirdvijāgryāṇāmaśvastanikatā tathā || prajārthaṃ tu dvijāgryāṇāṃ prajāraṇiparigrahaḥ | brāhmaṇānāṃ pravāsitvaṃ mukhāgnidhamanakriyā || balātkārādiduṣṭastrīsaṃgraho vidhicoditaḥ || yateśca sarvavarṇeṣu bhikṣācaryāvidhānataḥ|| navodake daśāhaṃ ca dakṣiṇā gurucoditā | brāhmaṇādiṣu śūdrasya pacanādikriyāpi ca|| bhṛgvagnipatanaiścaiva vṛddhādimaraṇe tathā | gotṛptiśiṣṭe payasi śiṣṭairācamanakriyā
pitāputravirodheṣu sākṣiṇāṃ daṇḍakalpanam | yateḥ sāyaṃgṛhatvaṃ ca sūribhistattvadarśibhiḥ
etāni lokaguptyarthaṃ kalerādau mahātmabhiḥ | nivarttitāni vidvadbhirvyavasthāpūrvakaṃ budhaiḥ”
surāgrahaṇasya tatkartuḥ saṃgraho vyavahārataḥ || na ca madyaṃ ceti sāmānyena niṣiddhasyā'nenopasaṃhāra iti vācyam || niṣiddhasya nivṛttimātraphalatvena viśeṣānapekṣatvāt | ‘ na
hiṃsyāt ’ ityasya ‘ na brāhmaṇaṃ hanyāt ’ ityanenopasaṃhāre hiṃsāntarasyādoṣatvāpatteśca
nirūpitaṃ caitaddhemādriṇā'nyatretyuparamyate || surāgrahasyoddeśyasya sautrāmaṇiviśeṣaṇāvivakṣayā vājapeyepi niṣedhaḥ | sautrāmaṇyāṃ tu-‘payograhā vā syuḥ ’ ityāpastamboktervaikalpikapayograhairapyadhikāraḥ || vājapeye tu-tatprāptau mānābhāvāt somasurayoḥ sahatyāgenāṃśe
surādravyatvāttatpratyakṣatayā yāganāmtvena tāṃ vinā saṃjñāṃyogāt kalau nādhikāra iti yuktaṃ
pratīmaḥ
trikāṇḍamaṇḍanādilikhanaṃ tu nirmūlamanākaraṃ ca || vṛtteti-‘ekāhādbrāhmaṇaḥ śuddhayedyo'gnau
50.5.p1.2
vedasamanvitaḥ' ityuktaḥ || ādyasyāśaucasya saṃkocaḥ ‘na tasya niṣkṛtirdṛṣṭā bhṛgvagnipatanādṛte’ ityuktasya prāyaścittasya vidhānamupadeśaḥ | ‘kalau karttaiva lipyate' iti vyāsokteḥ
patitasaṃsarge doṣasattve'pi pātityaṃ netyarthaḥ || iti kecidāhuḥ | te mūrkhāḥ mānābhāvāt
tenāyamarthaḥ saṃsargītu paṃcamaḥ | steye ca tadanyāni mahāpātakāni brahmavadhasurāpānagurutalpāni trīṇi teṣāṃ kāmākṛtānāṃ prāyaścittaṃ kalau na | teṣu kāmato maraṇāṃtasyaivokteḥ
tatsthāne dvādaśābdaṃ vaiguṇye ātmano brahmavadhanimitte ca caturviṃśābdamiti caturguṇadvādaśāpattestasya ca caturthe nāsti niṣkṛtiriti niṣedhātsaṃsargiṇo vratasyaivokteḥ| steye ca
rājño vadhakartṛtvādātmavadhāpattiḥ | ato vaiguṇye yukto'dhikāraḥ| na ca vidhinā niṣedhābādhāt ātmavadhadoṣāpavāde'pi brahmavadhābhāvāt | yugāntaradoṣasāmye'pi kalau doṣādhikyāt | etadvipraparam || steyabhinne mahāpāpe rahasyakṛte prāyaścittaṃ netyarthaḥ || savarṇānyā
asavarṇa kṣatriyādistayā duṣṭe ayonau śiṣyādau 'catasrastu parityājyāḥ śiṣyagā
gurugā ca yā' ityuktastyāgaḥ || paroddeśena brāhmaṇādyarthamātmatyāgaḥ | yadvā paroddeśātmatyāgo godānaṃ ‘manasāṃ pātramuddiśya' ityuktam || uddiṣṭasya tyaktasya varjanam || ‘pratigrahasamarthopi' ityuktam
vetanagrahaṇena pratimāpūjāḥ
‘svāśaucakālādvijñeyaṃ sparśanaṃ tu tribhāgataḥ’ ityuktaḥ sparśaḥ || ṣaḍiti || ‘apoṣitastryahaṃsthitvā dhānyamabrāhmaṇāddharet’ ityuktamannacauryam || āpadi kṣātrādivṛttiḥ
50.5.p1.3
'mukhenaiva dhamedagnim' ityuktaṃ dhamanam || 'daśāhenaiva śuddhaceta bhūmiṣṭhaṃ ca navodakam' ityukto daśāhaḥ || 'gurave tu varaṃ dattvā' ityuktā dakṣiṇā || śūdreṣu dāsagopāle tu-“kandūpakvaṃ snehapakvaṃ yacca dugdhena pācitam | etānyaśūdrāntrabhujo bhojyāni manurabravīt” ityaparārke sumantūktā śūdrasya pākakriyā || 'pitāputravivāde tu sākṣiṇāṃ tripaṇo damaḥ' ityuktaḥ || sāyaṃgṛhatvaṃ-‘vidhūmesannamusale' ityuktam
pṛthvīcandreṇa tu-“aṭanti vasudhāṃ viprāḥ pṛthivīdarśanāya ca | aniketā hyanāhārā yatra
sāyaṃgṛhāstu te” iti viṣṇupurāṇokto niṣiddhaḥ || tenājñātaśīlapānthādeḥ śrāddhādau
viniyogo na kāryaḥ || kalāvityartha uktaḥ || etāni varjyānītyarthaḥ nigamaḥ-“agnihotraṃ
gavālambhaṃ saṃnyāsaṃ palapaitṛkam | devarācca sutotpattiḥ kalau pañca vivarjayet ||” agnihotraṃ
tadarthamādhānam etacca sarvādhānaparam || “ardhādhānaṃ smṛtau śrautasmārtāgnyostupṛthakkṛtiḥ
sarvādhānaṃ tayoraikyakṛtiḥ pūrvayugāśrayā” iti laugākṣivacanāditi smṛticandrikāyām
etena catvāryabdasahasrāṇi catvāryabdaśatāni ca | kaleryadā gamiṣyanti tadā tretāparigrahaḥ || saṃnyāsaśca na kartavyo brāhmaṇena vijānatā” iti vyāsavacanaṃ vyākhyātam
sarvādhānepi viśeṣamāha devalaḥ-“yāvadvarṇavibhāgosti yāvadvedaḥ pravarttate | saṃnyāsaṃ cāgnihotraṃ ca tāvatkuryātkalau yuge” iti || atra pūrvayugāśriteti laugākṣivākye pūrvayugāni
kṛtādīnītyekorthaḥ || anye tu yugasya pūrvaṃ kaleḥ pūrvo bhāgaḥ | 'sa catvāryabdasahasrāṇi'
iti pūrvoktavākyāccatuścatvāriṃśacchatavarṣāvacchinnaḥ || tasmin bhāge sarvādhānaṃ kāryam
50.5.p1.4
taduttare tu yāvadvarṇavibhāgostīti vākyāt varṇavibhāgaparyaṃtamardhādhānamityāhuḥ || saṃnyāsastridaṇḍaḥ || iti śrīmannārāyaṇabhaṭṭasūrisūnurāmakṛṣṇabhaṭṭātmajadinakarabhaṭṭānujakamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau tṛtīyaparicchede kalivarjyāni samāptāni || śrīkṛṣṇārpaṇamastu
śrīḥ
nirṇayasindhautṛtīyaparicchede śrāddhaprakaraṇaṃ prārabhyate
dohā-divya, pitara, ṛṣi, muni, pitā, mātu, caraṇa, śiranāya
śrāddha karaṇa nirṇaya sahita, bhāṣā likhata banāya
Linked texts (2)
- Saṃvatsaradīdhiti — Anantadeva 1650, Sanskrit
- Kālamayūkha — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit