Nirnayasindhu 56.2

56.2

atra
pitrādiśabdairjanakādīnāmeva devatātvamucyate, na vasvādīnām || ‘asāvevatta iti yajamānasya pitre’ iti śatapathaśruteḥ || ‘yasya pitā pretaḥ syātsa pitre piṇḍaṃ nidhāya’ iti
viṣṇvādismṛteśca
yattu manudevalau-‘‘vasavaḥ pitaro jñeyāḥ rudrā jñeyāḥ pitāmahāḥ | prapitāmahāstathādityāḥ
śrutireṣā sanātanī ||’’yacca yājñavalkyaḥ-‘vasurudrāditisutāḥ pitaraḥ śrāddhadevatāḥ’ iti
tadbhedajñānārtham || yāni tu hemādrau nandipurāṇe-‘‘viṣṇuḥ pitāsya jagato divyo yajñaḥ sa
eva ca | brahmā pitāmaho jñeyo hyahaṃ ca prapitāmahaḥ’’ iti || yacca bhaviṣye-‘‘aniruddhaḥ svayaṃ jñeyaḥ pradyumnaśca pitā smṛtaḥ | saṃkarṣaṇastajjanako vāsudevastu tatpitā ||”
svayaṃ-kartā || yattu tatraiva-‘prathamo varuṇo jñeyaḥ prājāpatyastathāparaḥ | tṛtīyo'gniḥ smṛtaḥ
piṇḍo hyeṣa piṇḍavidhiḥ smṛtaḥ ||” yacca manuḥ-‘‘somapānāma viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ havirbhujaḥ | vaiśyānāmājyapānāma śūdrāṇāṃ tu sukālinaḥ ||’’ yaccādityapurāṇe-‘māsāśca
pitaro jñeyā ṛtavaśca pitāmahāḥ || saṃvatsaraḥ prajānāṃ ca suṣṭekaḥ prapitāmahaḥ’
yacca naṃdipurāṇe-“agniṣvāttā brāhmaṇānāṃ pitaraḥ parikīrttitāḥ | rājñāṃ varhiṣado nāma
viśāṃ kāvyāḥ prakīrtitāḥ || sukālinastu śūdrāṇāṃ vyāmā mlecchāntyajātiṣu ||”
atrāvāhanādiṣu pitrādayaḥ samuccayena vikalpena vā yathācāraṃ tattaddevatārūpeṇa vācyāḥ
iti hemādryādayaḥ || hemādrau brāhme-“pārvaṇaṃ kurute yastu kevalaṃ pitṛhetukam | mātāmahaṃ
na kurute pitṛhā sa prajāyate ||” dhaumyaḥ-“pitaro yatra pūjyante tatra mātāmahā dhruvam
aviśeṣeṇa kartavyaṃ viśeṣātnarakaṃ vrajet ||” asyāpavādamāha kātyāyānaḥ-karpūsamanvitaṃ
muktvā tathādyaṃ śrāddhaṣoḍaśam | pratyābdikaṃ tu śeṣeṣu piṇḍāḥ syuḥ ṣaḍiti sthitiḥ ||”
karpūsamanvitaṃ sapiṇḍīkaraṇam || darśādau sapatnīkānāmeva devatātvam || “svena bhartrā
samaṃ śrāddhaṃ mātā bhuṅkte sudhāyamam | pitāmahī ca svenaiva tathaiva prapitāmahī ||”
iti tatraivokteḥ
candrikāyāṃ caturviṃśatimate-“kṣayāhaṃ varjayitvaikaṃ strīṇāṃ nāsti pṛthak kriyā | kecidicchanti nārīṇāṃ pṛthak śrāddhe maharṣayaḥ || anvaṣṭakāsu vṛddhau ca gayāyāṃ ca kṣayehani
atra mātuḥ pṛthak śrāddhamanyatra patinā saha