Nirnayasindhu 59.3-2

59.3-2

” svarāntaṃ--saṃbuddhyantamiti hemādriḥ
tatraiva candrikāyāṃ ca smṛtyantare--“gotrasya tvaparijñāne kāśyapaṃ gotramucyate | yasmādāha śrutiḥ sarvāḥ prajāḥ kaśyapasambhavāḥ ||” yattu satyāṣāḍhaḥ-'athājñātabandhoḥ
purohitagotreṇācāryagotreṇa veti' tadvaivāhaparam || nāmoccāraṇe viśeṣamāha hemādrau
baudhāyanaḥ-“śarmāntaṃ brāhmaṇasyoktaṃ varmāntaṃ kṣatriyasya tu | guptāntaṃ caiva vaiśyasya dāsāntaṃ
śūdrajanmanaḥ ||” pitrādināmājñāne tatraiva--“pṛthivīvatpitāvācyastatpitā cāntarikṣavat
abhidhānāparijñāne diviṣatprapitāmahaḥ || pitrādīnāṃ nāma yadā putrairna jñāyate tadā ||”
āpastambasūtre'pyevam || etadanyaśākhāparam || āśvalāyanānāṃ tūktaṃ tatsūtre-‘yadi nāmānyavidvāṃstatpitṛpitāmahaprapitāmaheti brūyāt ||' tat kārikāpi-‘nāmāni cennajānīyāttattetyādi vadetkramāt ||'” tatteti sambandhamātraparam || tena pitṛvyādāvapi tatheti
gauḍāḥ|| strīṇāṃ dāntaṃ nāma jñeyam || 'dāntaṃ nāma strīṇām' iti pṛthvīcandrodaye
gobhilokteḥ || keciddevīśabdāntamāhuḥ || anye tu devī dā iti dvayoḥ samuccayamāhuḥ
hemādrau nārāyaṇaḥ-“vibhaktibhiṃstu yatkiñciddīyate pitṛaivate | tatsarvaṃ saphalaṃ jñeyaṃ viparītaṃ nirarthakam ||” candrikāsmṛtyarthasārayośca nāradīye-“akṣayyāsanayoḥ ṣaṣṭhī dvitīyāvāhane tathā | annadāne caturthī syāccheṣāḥ sambuddhayaḥ smṛtāḥ ||” yattu vyāsaḥ“caturthī cāsane nityaṃ saṃkalpe ca vidhīyate | prathamā tarpaṇe proktā sambuddhimapare jaguḥ”
iti || atra śākhābhedādvyavastheti hemādriḥ ||hemādrau bhṛguḥ-“arghyāvanejanaṃ piṇḍamannaṃ pratyavanejanam | sambuddhiṃ tatra kurvīta śeṣe ṣaṣṭhī
vidhīyate ||” tatraiva māturviśeṣo nāgarakhaṇḍe-“mātarmātre tathā māturāsane kalpane kṣaṇe
gotre gotrāyai gotrāyāḥ prathamādyā vibhaktayaḥ ||” hemādrau prabhāsakhaṇḍe-“yajñopavītinā
kāryyaṃ daivaṃ karma pradakṣiṇam | prācīnāvītinā kāryaṃ pitṛkarmapradakṣiṇam ||” anupanītastrīśūdrādestūttarīyeṇaiva savyāpasavye jñeye || tasyopavītasthānīyatvāt || 'apasavyaṃ kramādvastraṃ kṛtvā kaścitsagotrajaḥ' iti brāhmācceti vācaspatiḥ
yattu kecit-'sadopavītinā bhāvyam' ityasya puruṣārthatvāt || prācīnāvītikālepyupavītāntareṇa tatkāryameveti || tanna || viśeṣeṇa bādhāt || jamadagniḥ-“sūktastotrajapaṃ tyaktvā piṇḍāghrāṇaṃ ca dakṣiṇām | āhvānaṃ svāgataṃ cārdhya vinā ca pariveṣaṇam || visarjanaṃ saumanasyamāśiṣāṃ prārthanaṃ tathā | viprapradakṣiṇāṃ caiva svastivācanakaṃ vinā || pitṝnuddiśya kartavyaṃ prācīnāvītinā sadā