Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 61.2

Nirṇayasindhu 61.2

Language
Sanskrit

61.2.1

”
skānde-“sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi kāṃsyenāpyatha nirmitam | dattvā bhojanapātraṃ tu samrāṭ
bhavati bhūtale ||” vāmanapurāṇe-“bandīkṛtāstu ye kecitsvayaṃ vā yadi vā paraiḥ | yena
kenāpyupāyena yastānmocayate naraḥ || pitarastasya gacchanti śāśvataṃ padamavyayam ||”
parāśaraḥ-‘vācayetparipūrṇatvaṃ vāso dattvā vidhānataḥ |’ nāradīye-‘devaiśca samanujñāto yajetpitṛgaṇaṃ tvatha ||’ tatra pitrye āsanādyaśeṣamarcanakāṇḍe vaiśvadaivikaṃ jñeyam || viśeṣastūcyate-‘tatrāsane dviguṇabhugnāḥ kuśāḥ || atrāvāhanamāsanātpūrvaṃ vārghyapūraṇottaraṃ vāgnau karaṇottaraṃ veti smṛtiṣu pakṣā uktāḥ || eṣāṃ śākhābhedena vyavasthā || dvitīyapakṣa eva
bahusaṃmataḥ
tatrārghyamāhāśvalāyanaḥ-taijasāśmamayanmṛnmayeṣu triṣu pātreṣvekadravyeṣu vā darbhāntarhiteṣvapaḥ
prasicya śanno devīrityanumantrya tilānāvapati "tilosi somadevatyo gosave devanirmitaḥ | pratnamadbhiḥ prattaḥ svadhayā pitṝnnimāṃllokān prīṇayāhi naḥ svadhā namaḥ ||"
iti || aśmamayaṃ-sphāṭikaṃ || mṛnmayaṃ-hastakṛtameva || "kulālacakraniṣpannamāsuraṃ daivikaṃ
na tat | tadeva hastaghaṭitaṃ daivikaṃ kevalaṃ tathā ||" iti chandogapariśiṣṭāt || anyānyapi pātrāṇi pūrvamuktāni
manuḥ- "annābhāve dvijābhāve yadyeko brāhmaṇo bhavet | pātrāṇyāsādayettrīṇi na tu brāhmaṇasaṃkhyayā ||" dattakādeḥ karturhi pitṛtvārdāvāpa vacanāt || trīṇyeva pātrāṇīti hariharaḥ
mādhavīye baijavāpaḥ-“arghye pitṝṇāṃ trīṇyeva kuryātpātrāṇi dharmavit | ekasminvā bahuṣu
vā brāhmaṇeṣu yathāvidhi ||” hemādrāvapyevam || atrānumantraṇaṃ sakṛt || tilosītyasya

61.2.2

pratipātramāvṛttiḥ pitṛśabdasyānūhaśceti vṛttikṛt || darbhaśca triguṇaṃ pavitram || "tisrastisraḥ śalākāstu pitṛpātreṣu pārvaṇe | ekoddiṣṭe śalākaikāṃ nidhāyodakamāharet ||”
iti hemādrau caturviṃśatimatāt
tatraiva viṣṇuḥ- 'dakṣiṇāgradarbheṣu dakṣiṇāpavargacamaseṣu pavitrāntarhiteṣvapa āsiñcecchanno
devīti mantreṇa jalasecanaṃ bahucabhinnaviṣayam ||' atrāsminpakṣe pratipātraṃ mantrāvṛttiḥ
kārikāyām-'gandhapuṣpāṇi caiteṣu pātreṣu prakṣipedatha ||' brāhme - "jalaṃ kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ
tilataṇḍulasarṣapān | kuśāyramadhupuṣpāṇi dattvācāmettataḥ svayam ||”
jātūkarṇyaḥ- “tatorghyapātrasaṃpattiṃ vācāyitvā dvijottamān || tadagre cārrghyapātrāṇi
svadhārdhyā iti vinyaset ||” tatastalahasto viprasavyajānau dakṣiṇakaraṃ nyasyāvāhanaṃ
pṛcchet || atra gotrasambandhanāmāni dvitīyāntatvaṃ caḥ prāguktam || vaijavāpagṛhye'tiṣṭhan pitṝnāvāhayiṣyāmītyāmantrya ||' kaurme-“apasavyaṃ tataḥ kṛtvā pitṝṇāṃ
dakṣiṇāmukhaḥ | āvāhanaṃ tataḥ kuryāduśantastvetyṛcā budhaḥ || āvāhya tadanujñāto
japedāyantunastataḥ ||” atra savyasyāpi prāguktervikalpaḥ
atrādyamaṃtravṛttyā'smatpitaramamukaśarmāṇamamukagotraṃ vasurūpamāvāhayāmītyuktvā mūrddhādipādāntaṃ tilānvikīryāyantuna iti sarvānte sakṛjjapet” iti nivandhāḥ || atropaveśanasaṃveśanapādyārghyācamanīyānyapi hemādrinoktāni tānyatharvavedināṃ niyatāni

61.2.3

nānyeṣām || teṣāṃ ca prapitāmahādipitrantaṃ prātilomyena sarvaḥ prayogaḥ || vārāhe‘gandhapuṣpārcanaṃ kṛtvā dadyāddhaste tilodakam |' gārgyaḥ-‘śirastaḥ pādato vāpi samyagamyarcayettataḥ’ ‘tataḥ svadhārdhyā iti pitṛpitāmahādiviprāgre pratyekaṃ nivedayet' iti
kārikāyāṃ vṛttau ca
āśvalāyanaḥ-“ prasavyenetarapāṇyaṅguṣṭhāntareṇopavītitvādakṣiṇena vāsanyopagṛhītena
pitaridaṃ te ardhyaṃ pitāmahedaṃ te ardhyaṃ prapitāmaha te ardhyamityapūrva taṃḥ pratigrāhayiṣyan sakṛtsakṛtsvadhā ardhdyā iti prasṛṣṭā anumantrayīta || 'yā divyā āpaḥ pṛthivī
saṃnbhūvaryā antarikṣyā uta pārthivīryāḥ || hiraṇyavarṇā yajñiyāstā na āpaḥ śaṃ
syonā bhavantu ||' ardhyādi prāggandhāderyajñopavītameva || arghyadānāt prāganyā apo
dadyāt || yadyapyatra savyena dakṣiṇena vārghyaṃ dadyādityukaṃ tathāpi dakṣiṇenetyabhimatārthaḥ
kārikāyāṃ vṛttau caivam || pitrādestribhiḥ pātrairdadyāt || pituḥ sthāne vipratrayaṃ cedekamarghyaṃ vibhajya dadyāt || trayāṇāṃ svadhā ardhyā iti sakṛnnivedanam || evaṃ paitāmahādāvapi || anyajaladānamarghyamantrāśca prativipramāvartante || teṣu gandhādau ca prativipraṃ
padārthānusamayaḥ kāṇḍānusamayo vā || pitrāditrayāṇāmekaviprapakṣe tribhiḥ pātrairekasthaivārghyaṃ dadyāt' iti vṛttiḥ || kārikāpi–'svadhārghyā ityapordhyāstā upavītī nivedayet ||” nivedanāt prāk prācīnāvītamevetyarthaḥ || “arghyaṃ saśeṣamādāya dakṣiṇena
tu pāṇinā | savyahastagṛhītena ninayetpitṛtīrthataḥ || dattvā dattvā ninītāstā yādivyārcānumantrayet ||”

61.2.4

yattu–'yādivyā iti maṃtreṇa hasteṣvarghyaṃ viniḥkṣipet' iti || yacca vārāhe- 'tilāmbunā
cāpasavyaṃ dadyādardhyādikaṃ dvijaḥ' iti || yacca vyāsaḥ- “gotrasambandhanāmāni pitṛṇāmnukīrtayan | ekaikasya tu viprasya arghyapātraṃ viniḥkṣipet” || iti | tadbahucātiriktaviṣayam || tata ācāmet | evaṃ mātāmaheṣvapi
āśvalāyanaḥ-saṃsravān samavanīya tābhiradbhiḥ putrakāmo mukhamanakti |' saṃsravaḥ śeṣaḥ
'saṃsravo hi pariśiṣṭo bhavati' iti śatapathaśruteḥ || kecittu hastagalitāmbu vadanti
samavanīyāntye dve pātre pitṛpātram | āsiñceti vṛttiḥ || 'prathame pātre saṃsravān samavanīya' iti kātīyasūtrācca || brāhme tu pratibimbāvalokanamuktam || skānde tvāyuṣkāmasya netrāsecanamuktam || vipraiḥ prāṅmukhasya karturabhiṣekaḥ kārya iti kecit || āśvalāyanaḥ-“noddharet prathamaṃ pātraṃ pitṝṇāmarghyapātitam | āvṛtāstatra tiṣṭhanti pitaraḥ
śaunako'bravīt ||” 'yāvadvipravisarjanam' iti turyapāde yamīyaḥ pāṭhaḥ || atra vṛttiḥ'pitṛpātraṃ samavanayanadeśānna cālayedāśrāddhasamāpteḥ | yasmāttatra 'tṛtīyapātreṇāvṛttāḥ '
iti || yadvā | prathamapātrameva nyagvilaṃ kuryāt iti || kāmābhāvepīdameva śeṣapratipādanam
hemādrau kaurme-“saṃsravāṃśca tataḥ sarvān pātre kuryātsamāhitaḥ | pitṛbhyaḥ sthānamasīti
nyubjaṃ pātraṃ nidhāpayet ||” śūlapāṇau yamastu-“paitṛkaṃ prathamaṃ pātraṃ tasmai paitāmahaṃ
nyaset | prapitāmahaṃ tato nyasya noddharenna ca cālayet” ityāha || 'atha saṃsravānānīya
tṛtīyenācchādya nyubjīkuryāt' iti sarvaikavākyatayārtha iti kecit

61.2.5

atriḥ-“gandhādibhistadamyarcya tṛtīyenāpidhāpayet | pitṛbhyaḥ sthānamasīti śucau deśe
ciṃtercayet ||” arcanaṃ nyubjīkṛtepi tulyam || 'nyubjamuttarato nyaset' iti pracetasokteḥ || sarvaviprottarato nyasediti hemādrikalpataruḥ || vipravāme iti halāyudhaḥ || karmaghome iti śūlapāṇiḥ || ‘uttānaṃ vivṛtaṃ vāpi pitṛpātraṃ tu tadbhavet’ ityuśanasokternyubjataiva sādhuḥ || ‘mātāmahādisaṃsravānapi pitṛpātra eva gṛhītvā prayājavattantreṇa nyubjīkuryāt’ iti śūlapāṇiḥ || ekoddiṣṭe tūhena nyubjateti pitṛbhaktau śrīdattaḥ
yamopi-“spṛṣṭamuttānamanyatra nītamudghāṭitaṃ tathā | pātraṃ dṛṣṭvā vrajantyāśu pitarastaṃ śapanti ca ||” vaiśvadeve uttānamiti madanapārijātaḥ || baijavāpaḥ-“tasyopari kuśān
dattvā pradadyāddevapūrvakam | gandhapuṣpāṇi dhūpaṃ ca dīpaṃ vastropavītake ||” atra gandhāderdeve
pitrye ca padārthāṃnusamayasya yājñavalkyoktakāṇḍānusamayena vikalpo jñeyaḥ|| bahūcānāṃ tu
sūtre daivānukteḥ kāṇḍānusamaya eva atra prācīnāvītināmagotrasaṃbuddhyādyuktaṃ prāk anyaddaivavattadante ācamanaṃ ca
hemādrau kālikāpurāṇe-“nirvartya brāhmaṇādeśāt kriyāmevaṃ yathāvidhi | bhājanāni tato
dadyāddhastaśaucaṃ punaḥ kramāt ||” ādeśātpātrāṇi dadyādityanvayaḥ || tena tatrāpi
praśnānujñe jñeye || tatraiva brāhme-“maṇḍalāni ca kāryāṇi naivāraiścūrṇakaiḥ śubhaiḥ | gauramṛttikayā vāpi bhasmanā gomayena vā ||” bhṛguḥ-“bhasmanā vāriṇā vāpi kārayenmaṇḍalaṃ

61.2.6

tataḥ | catuṣkoṇaṃ dvijāgryasya trikoṇaṃ kṣatriyasya tu || maṇḍalākṛti vaiśyasya śūdrasyābhyukṣaṇaṃ smṛtam ||” bahvṛcapariśiṣṭe tu-‘daive caturasraṃ pitrye vṛttaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā krameṇa
sayavān satilāṃśca darbhān dadyāt’ ityuktam
mārkaṇḍeyaḥ- "yātudhānāḥ piśācāśca krūrā ye caiva rākṣasāḥ| haranti rasamannasya maṇḍalena vivarjitam ||" hemādrau hārītaḥ- 'bhūmāveva nidadhyānnopari pātrāṇi' iti || tāni
ca hemādrāvatrirāha-'bhojane haimaraupyāṇi daive pitrye yathākramam ||' hārītaḥ-'rajataparṇatāmrā kāṃsyapātrāṇi bhojane iti || tatraiva vārāhe- "sauvarṇānīha raupyāṇi kāṃsyāni tadasambhave | anyānyapi hi kāryāṇi dārujānyapi jānatā || nāyasānyapi kāryāṇi
paittalāni na tu kvacit | na ca sīsamayanīha śasyante trapujānyapi

Linked texts (11)