Nirnayasindhu 61.2-5
Nirṇayasindhu 61.2-5
- Language
- Sanskrit
61.2-5.1
" tatonujñāto'gnīṃdhanādyājyabhāgānte yanme mātetyādyairjuhuyāt || tatra saptānnāhutayaḥ ṣaḍājyasyeti trayodaśa || vyatyayo vā || yathā- "yanme mātā pralulobha tanme retaḥ pitā vṛṅktāṃ,
yāstiṣṭhantīti dvābhyāmamuṣmai svāheti piturnāmnā dvau homau || yanme pitāmahī pralulobha
tanme retaḥ pitāmaho vṛṅktāmantardadhe iti tannāmnā pitāmahāya dvau || yanme prapitāmahī
pralulobha tanme retaḥ prapitāmaho vṛṅktāmantardadhe ṛtubhiriti tannāmnā prapitāmahāya dvau ||"
mātāmaheṣu tūhaḥ- "yanme mātāmahī pralulobha tanme reto mātāmahā vṛṃktām || anyaṃ
mātāhāhṛdvamatyādau || yanme mātuḥ pitāmahī pralulobha tanme reto mātuḥ pitāmaho vṛṃktām || anyaṃ mātuḥ pitāmahādvṛddham | yanme mātuḥ prapitāmahī pralulobha tanme reto mātuḥ
prapitāmaho vṛṃktām || anyaṃ mātuḥprapitāmahādvṛddham || sarvatrāpyamuuṣyā ityatra ṅentaṃ
tannāma yojyam
tadgṛhyasaṃgrahe- "yojyaḥ pitrādiśabdānāṃ sthāne mātāmahādikaḥ | annahome tathā sparśojalapiṇḍādidānake | yanme mātāmahītyādi tatrodāharaṇaṃ bhavet ||" tato ye ke
cetyekānnāhutiḥ || tataḥ svāhā pitrye ityādyairājyaṃ hutvā sviṣṭakṛtaṃ hutvā sarvabhakṣyaṃ
kiṃcidādāyodaguṣṇaṃ bhasmāpohya tatra tūṣṇīṃ svāhākāreṇa juhoti || pariṣecanāntaṃ
sthālīpākavat || ayamagnaukaraṇahomo māsikaśrāddhe eva || 'tacca smārtāgnyabhāve
na kāryam' kecit || kāryameveti bahavaḥ
ata eva sarvādhānino homavarjyaṃ māsikaśrāddhamuktaṃ sudarśanabhāṣye || mahālaye tadvadityeke || prakaraṇāntaratvāt || karmāntaratvena smārtapārvaṇavatkāryam iti tvasmadguravaḥ
61.2-5.2
ābdikādiṣu tu smārtapārvaṇavidhireva || evaṃ mātṛvārṣikādiṣu || māsi śrāddhavikṛtāvaṣṭakāyāṃ mātṛśrāddhe vaikṛtahomena prākṛtahomabādhaḥ || 'anvaṣṭakāsu mātṛśrāddhaṃ na' iti
bhāṣye || tatrāpi śrāddhāntaravat || kriyamāṇe tu yanme mātetyādau guṇatvepi mātṛprādhānyaṃ vivakṣitam | 'māsi śrāddhena kalpo vyākhyātaḥ' iti sūtrāt || 'āgneyyeva
manītākāryam' iti vacanādagniśabdasyaiva vaikṛtadevatābhidhāyitvam || tenāmuṣyā ityatra
'amukaśarmabhyāṃ pitṛbhyām' ityāyūhaḥ kāryaḥ || tacca-'māsi śrāddhe jīvatpitrādīnāṃ
vyutkramamṛtapitrādīnāṃ ca kāryam' ityuktaṃ sudarśanabhāṣye || tatprakārastu vakṣyate
mātā pitrordvitvaudau tu nohāḥ || 'tasmādṛcaṃ nohet' iti niṣedhāt || prakṛtāvūnahābhāvācca
patnī saṃnahyetivat || upadeśimate tūhaḥ || yathā-'yanme mātarau pralulobhatuścaratyāvananuvrate'
ityādyasmatpitṛkṛtamāsikaśrāddhanirṇaye jñeyam | iti dik || anyat prāgvat
atha pariveṣaṇam
taccopavītyevājyena devapūrvam 'āmāsu pakvam' iti pātrāṇyupastīrya kuryāt iti hemādriḥ
bhārate dānadharmepi- "ānyāhutiṃ vinā naiva yatkiñcitpariviṣyate | durācāraiśca yadbhuktaṃ
taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ ||" tatraiva śaunakaḥ-'vidhinā devapūrvaṃ tu pariveṣaṇamācaret ||'
tatraiva dharmaḥ- 'phalasyānantatā proktā svayaṃ ca pariveṣaṇe ||' tatraiva vāyubhaviṣyayoḥ'bhāryayā śrāddhakāle tu praśastaṃ pariveṣaṇam
brahmāṇḍe-"nāpavitreṇa naikena hastena na vinā kuśam | nāyasenāyaseneva śrāddhe tu pariveṣayet||” vasiṣṭhaḥ-"āyasena tu pātreṇa yadannaṃ saṃpradīyate | bhoktā viṣṭhāsamaṃ bhuṃkte dāta
61.2-5.3
ca narakaṃ vrajet ||” paiṭhīnasiḥ-'sīsakāyasarītīpātrāṇyayājñiyāni ||' tatraiva hārītaḥ"sauvarṇarājatābhyāṃ ca khaḍṅgenaudumbareṇa vā | dattamakṣayyatāṃ yāti phalgupātreṇa vā punaḥ
kārṣṇājiniḥ- "darvyā deyaṃ ghṛtaṃ cānnaṃ samastavyañjanāni ca | udakaṃ caiva pakvānnaṃ no
darvyā tu kadācana ||” yamaḥ - 'paṃktyāṃ viṣamadātṛśca niṣkṛtirnaiva vidyate |' pṛthvīcandrodaye parāśaraḥ- “sarvadā ca tilā grāhyāḥ pitṛkṛtye viśeṣataḥ | bhojyapātre tilān dṛṣṭvā
nirāśāḥ pitaro gatāḥ ||”
candrikāyāṃ vṛddhaśātātapaḥ- “hastadattāstu ye snehā lavaṇavyañjanādayaḥ | pitṛṇāṃ nopatiṣṭhanti bhoktā bhuñjīta kilviṣam ||” ghṛtapātre viśeṣo granthāntare- “odane paramānne ca pātramāsādya mugdhadhīḥ | ghṛtena pūrayetpātraṃ taddhṛtaṃ rudhiraṃ bhavet ||” ghṛtādipātrāṇi bhūmau
sthāpayenna bhojanapātre iti madanaratne || saṃgrahe- “hastadattaṃ tu nāśnīyāllavaṇavyañjanādikam | apakvaṃ tailapakvaṃ ca hastenaiva pradīyate ||” pātrālambhanamuktaṃ caturviṃśatimate- “uttānaṃ
dakṣiṇaṃ savyaṃ nīcapātrāṇyupaspṛśet
yājñavalkyaḥ-dattvānnaṃ 'pṛthivīpātram' iti pātrābhimantraṇam | 'kṛtvedaṃ viṣṇurityante dvijāṅguṣṭhaṃ niveśayet ||' baudhāyanaḥ- 'viprāṅguṣṭhenānakhenānudiśati' "pṛthivī te pātraṃ dyaurapidhānaṃ brāhmaṇasya mukhe'mṛte'mṛtaṃ juhomi | brāhmaṇānāṃ tvavidyāvatāṃ “prāṇāpānayorjuhomyakṣatamasi mā me pitṝṇāṃ kṣeṣṭhā atrāsuṣmim̐lloke" iti || adya juhomyagre svāhāśabdaḥ
kātīyasūtre uktaḥ || paitre svadhāśabdaḥ || aṃguṣṭhe viśeṣamāha hemādrau dhaumyaḥ- 'parivṛtya
61.2-5.4
navāṅguṣṭhaṃ dvijaḥ sthāne niveśayet ||' tathā 'uttānena tu hastena dvijāṅguṣṭhaniveśanam | yaḥ
karoti dvijo mohāttadvai rakṣāṃsi bhuñjate ||"
tatraiva yamaḥ- 'viṣṇorhavyaṃ ca kavyaṃ ca brūyādrakṣasva ca kramāt ||' daive pitrye cetyarthaḥ
tatraivātriḥ- “sambandhanāmagotrāṇi idamannaṃ tataḥ svadhā | pitṛkramādudīryeti svasattāṃ vinivartayet || hastenābhuktamannādyamidamannamudīrayet ||” atra- 'annadāne caturthī syāt'
ityādiviśeṣāḥ pūrvamuktāḥ
śrāddhe annanivedanam
atra pūrvoktamantrānte 'purūravārdravasaṃjñakā viśvedevā devatā idamannaṃ saparikaraṃ havyam ayaṃ
brāhmaṇastvāāhavanīyārthe dattaṃ dāsyamānaṃ cātṛpteḥ | gayeyaṃbhūḥ gadādharo bhoktā idamannaṃ brahma
sauvarṇapātrasthamannamakṣayyavaṭacchāyāstham amukebhyo viśvebhyo devebhya idamannamamṛtarūpaṃ
pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ cātṛpteḥ svāhā namo na mama' iti bahucapariśiṣṭe hemādryādyanumataḥ prayogaḥ
evaṃ pitrye amukagotravasurūpāditattannāma jñeyam || tato 'ye devāsa' iti daive, 'yeceha pitaraḥ' iti pitrye kecijjapanti || tato'cchidraṃ vācayet || tatraiva pracetāḥ" āpośānaṃkare vipre saṃkalpyācchidrabhāṣaṇāt | nirāśāḥ pitaro yānti devaiḥ saha
na saṃśayaḥ ||” pāraskaraḥ- " saṃkalpya pitṛdevebhyaḥ sāvitrīmadhumajjapaḥ | śrāddhaṃ nivedyāpośānaṃ juṣa praiṣotha bhojanam ||" nivedyeti brahmārpaṇaṃ kṛtvetyarthaḥ || ata eva vṛhannāradīye annatyāgamuktvoktam 'dattaṃ haviśca tatkarma viṣṇave vai samarpayet' iti yattu kṛtyaratne kārṣṇājiniḥ- " apasavyena kartavyaṃ pitṛkṛtyamaśeṣataḥ | annadānādṛte sarvamevaṃ
61.2-5.5
mātāmaheṣvapi ||” tanna-'brahmārpaṇaṃ brahmahaviḥ' 'harirdātā harirbhoktā 'caturbhiṃśca'
iti kecitpaṭhanti
dharmapradīpe- " tatonnaṃ pitṛdevebhyaḥ saṃkalpya ca yathāvidhi | dattaṃ yaddhāsyamānaṃ ca ātṛpterna
mameti ca ||” tathā- " śrāddhīyānnasya saṃkalpo bhūmāveva pradīyate | hasteṣu dīyamānaṃ tu
pitṛṇāṃ nopatiṣṭhate || vaiśvadevasya vāme tu pitṛpātrasya dakṣiṇe | saṃkalpodakadānaṃ
syānnityaśrāddhe yathāruci
Linked texts (3)
- Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit
- Dharmasindhu — Kāśīnātha Upādhyāya 1790, Sanskrit
- Dharmasindhusāra — Śivānanda Gosvāmin 1766, Sanskrit