Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 63.2-2

Nirṇayasindhu 63.2-2

Language
Sanskrit

63.2-2.1

” iti laugākṣisamṛteḥ || atra sāgnika āhitāgniriti hemādriḥ || “śrāddhātprāgeva kurvīta vaiśvadevaṃ tu sāgnikaḥ | ekādaśādikaṃ muktvā
tatra hyante vidhīyate” iti hemādrau śāṃlakāyanokteśca
tatraiva pariśiṣṭe-“saṃprāpte pārvaṇaśrāddhe ekoddiṣṭe tathaiva ca | aśruto vaiśvadevaḥ syāt paścādekādaśe'hani ||” smārtāgnimatāṃ tadrahitānāṃ vāgnaukaraṇottaraṃ vikirottaraṃ vā homamātraṃpṛthakpākena bhūtayajñādi tu śrāddhānta eva || atra mūlaṃ hemādricandrikādau spaṣṭam || sarveṣāṃ
śrāddhānte vā tatpākena vaiśvadevānnityaśrāddhādīti tṛtīyaḥ || “śrāddhaṃ nirvartya vidhivadvaiśvadevādhikaṃ tataḥ | kuryādbhikṣāṃ tato dadyāddhantakārādikaṃ tathā ||” iti paiṭhīnasisamṛteḥ
tataḥ śrāddhaśeṣāt-'śrāddhāddhi śrāddhaśeṣeṇa vaiśvadevaṃ samācaret' iti caturviṃśatimatācca
evaṃ vaiśvadevakālatrayasya aparārkeṃ śāṃkhāyanapariśiṣṭamudāhṛtyaiva vyavasthoktā || “ādau
vṛddhau kṣaye cānte darśa madhya mahālaye | ekoddiṣṭe nivṛtte tu vaiśvadevo vidhīyate”
iti bahusmṛtyuktatvātsarveṣāṃ śrāddhānte eveti medhātithismṛtiratnāvalyādayo bahavaḥ
bopadevastu vṛttikāreṇa visarjanantaṃ śrāddhamuktvā ‘uccheṣaṇaṃ tu’ iti pūrvoktamanuvākyodāharaṇādbahvṛcānāṃ śrāddhānta eva | madhyapakṣastvanyaśākhāpara ityāha || hemādristu vṛddhāvapyante eva vaiśvadevamāha || kātīyānāṃ tu śrautasmārtāgnimadāmādāvekenaiva pākeneti
karkaḥ || anyeṣāṃ mate taittirīyāṇāṃ tu sāgnikānāṃ sarvatrādau vaiśvadevaḥ || ‘pañcayajñāṃśca

63.2-2.2

ante ca’ iti sudarśanabhāṣye uktam || asya pakṣadvayasya pūrvavadvyavasthā || hemādrau mārkaṇḍeyaḥ-“tato nityakriyāṃ kuryādbhojayecca tato'tithīn | tatastadannaṃ bhuṃjīta saha bhṛtyādibhirnaraḥ ||” tataḥ śrāddhaśeṣāt || nityakriyāṃ nityaśrāddham || tatra-‘pṛthakpākena nityakarma’ iti tenaivokte pākaikye vikalpaḥ
atha nityaśrāddham
hemādrau vyāsaḥ-‘ekamapyāśayedvipraṃ ṣaṣaṇṇāmapyanvahaṃ gṛhī ||’ apītyanukalpaḥ || pracetāḥ“nāmantraṇaṃ na homaṃ ca nāhvānaṃ na visarjanam | na piṇḍadānaṃ vikiraṃ na dadyādatra dakṣiṇām ||” atra-‘nirddiśya bhojayitvā tu kiṃciddattvā visarjayet’ iti tenaivokterdakṣiṇavikalpaḥ| yattu-“nityaśrāddhaṃ devahīnaṃ niyamādivivarjitam | dakṣiṇārahitaṃ caiva dātṛbhoktṛvratojjhitam” iti kāśīkhaṇḍe || tadviprābhāvaparamiti pṛthvīcandraḥ
bhaviṣye-“āvāhanaṃ svadhākāraṃ piṇḍāmraukaraṇādikam | brahmacaryādiniyamā viśvedevā
na caiva hi || dātṛṇāmatha bhoktṛṇāṃ niyamo na ca vidyate ||” etaddivā'saṃbhave rātrāvapi kāryam || “divoditāni karmāṇi pramādādakṛtāni vai || yāminyā praharaṃ yāvattāvatkarmāṇi kārayet” iti bṛhannāradīyokteḥ|| “rātrau praharaparyantaṃ divākṛtyāni kārayet
brahmayajñaṃ ca sauraṃ ca varjayitvā viśeṣataḥ” iti pṛthivīcandradhṛtasaṃgrahokteśca || na ca dārśikābdikādyāpi rātrau syāditi vācyam || iṣṭāpatteḥ || tasya tithisandhitvāt || ‘saṃdhyā rātrau
na kartavyaṃ śrāddhaṃ khalu vicakṣaṇaiḥ' iti viṣṇvādyai rātrau niṣedhāt || ata evālpadvādaśyāṃ'uṣaḥkāle dvayaṃ kuryāt prātarmādhyāhnikaṃ tadā' ityādyairvākyaistrayodaśīśrāddhaṃ nāpakṛṣyate

63.2-2.3

bhinnaviṣayatvādityuktaṃ madanaratne || nityaṃ tvapakṛṣyate || anvahamityuktestithikharvādhikābhāvāt
yathā ca sudarśanabhāṣye-‘parapakṣe pitryāṇīti niyamepi nityaśrāddhatve saṃvatsaramityatyantasaṃyoge dvitīyā || balācchuklapakṣepītyuktam || tathā rātrāvapi || tathā ca mādhavena
pratipatprakaraṇe spaṣṭamuktam || vayaṃ cāgre vakṣyāmaḥ || asya dine karaṇe lopa eva
'rātrau śrāddhaṃ na kurvīta' iti niṣedhāditi pṛthvīcandrodayaḥ || pātrābhāve kārme'uddhṛtya vā yathāśakti kiṃcidannaṃ prakalpayet ||' tatpratipattyāha viṣṇuḥ-bhikṣukābhāve annaṃ gobhyo dadyādagnau vā prakṣipet' iti || hemādrau nāgarakhaṇḍe-“nityaśrāddhaṃ na
kurvīta prasaṅgādyatra siddhyati | śrāddhāntare kṛtenyatra nityatvāttanna hāpayet ||” ṣaṇṇadaivate pṛthaṅnetyarthaḥ
mātsye-“tatastu vaiśvadevānte bhṛtyasutabāndhavaiḥ | bhuñjītātithisaṃyuktaḥ sarvapitṛniṣevitam ||” sarvaṃ parvaniṣiddhaṃ māṃsamāṣādyapītyarthaḥ evaṃ kṛṣṇaikādaśyādau gṛhiṇopi
bhojanam || asya vaidhatvena niṣedhāpravṛtteḥ || evaṃ grahaṇavedhepi || yattvanāhitāgneramāṣamāṃsaṃ vratayedityuktaṃ taddheyameva śrautatvena tasya balavattvāt || devalaḥ-“śrāddhaṃ kṛtvā tayormartyo na bhuṅkte'tha kadācana | devā havyaṃ na gṛhṇanti kavyāni pitarastathā ||” śivarātryekādaśyādau tvavaghrāṇamevetyuktaṃ prāk | yatra tūpavāso nāvaśyakastatraikabhaktamayācitaṃ vā kāryamiti hemādriḥ
jātūkarṇyaḥ-“ahnyeva tu bhoktavyaṃ kṛte śrāddhe dvijanmabhiḥ | anyathā hyāsuṃraṃ śrāddhaṃ
parapāke ca sevite ||”śrāddhaśeṣabhojanasya kvacinniṣedhamāha hemādrau prāyaścittakāṇḍe

63.2-2.4

mārkaṇḍeyaḥ-“pitrādīnāmathā'nyeṣāṃ śrāddhaśeṣānnabhojanam | vratināṃ vidhavānāṃ ca yatīnāṃ ca
vigarhitam ||” anye bhinnagotrāḥ | vratino brahmacāriṇaḥ || “śrāddhāvaśiṣṭabhoktāraste
vai nirayagāminaḥ | sagotrāṇāṃ sakulyānāṃ jñātīnāṃ ca na doṣakṛt ||” iti tatraivokteḥ
tatraiva jābāliḥ-“viprastvanyagṛhe śrāddhe śiṣṭānnaṃ bhojanaṃ caret| prājāpatyaviśuddhiḥ
syājjātigotre na doṣakṛt ||” yatīnāṃ vapanaṃ lakṣapraṇavajapaśceti tatraivoktam| asyāpavādamāha sa eva- “śvaśurasya gurorvāpi mātulasya mahātmanaḥ| jyeṣṭhabhrātuśca putrasya
brahmaniṣṭhasya yoginaḥ || eteṣāṃ śrāddhaśiṣṭānnaṃ bhuktvā doṣo na vidyate || iti kecitpraśaṃsanti munayastadasāṃpratam

63.2-2.p1

” viśoṣāntaraṃ tatraiva jñeyam || hemādrau jābāliḥ“tāmbūlaṃ dantakāṣṭhaṃ ca snehasnānamaṃbhojanam| ratyauṣadhiparānnāni śrāddhakartā vivarjayet ||”
pṛthvīcandrodaye ācāryaḥ-“na śūdraṃ bhojayettasmin gṛhe yatnena taddine || śrāddhaśeṣaṃ na śūdrebhyaḥ pradadyādakhileṣvapi ||” iti kamalākarabhaṭṭakṛteḥ nirṇayasindhau
pārvaṇaśrāddham

63.2-2.p2

iti śrīkamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau bhāṣāṭīkāyāṃ pārvaṇaśrāddhanirṇayaḥ

Linked texts (4)