Nirnayasindhu 71.2-6
Nirṇayasindhu 71.2-6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 71.2-6.p1 — 14 parts
71.2-6
” atra sarveṣviti grahaṇāt grahayajñatadvikāreṣvapi nityaṃ śrāddham || 'nāniṣṭvā tu pitṝn śrāddhe karma kiṃcitsamācaret' iti śātātapokteśca
iyaṃ ca vasordhārā tacchākhīyānāṃ niyatā | anyeṣāṃ tvaniyatā || 'bahvalpaṃ vā svagṛhyoktam' ityukteḥ || karaṇe tvabhyudayaḥ || 'yannāmnātaṃ svaśākhāyām' ityukteḥ | āyuṣyāṇi 'āno bhadrāḥ' ityādīni || ṣaḍbhya iti mātrāditrikopalakṣaṇamiti pṛthvīcandrodayaḥ || chandogānāṃ ṣaḍdaivatyamanyeṣāṃ navadaivatyamityāśārkaḥ || mama tu mataṃ
kokilamatānusāriṇāṃ mātṛmātāmahapramātāmahā iti mātrā sahaiva mātāmahaśrāddhakaraṇāt
tadviṣayamidaṃ ṣaḍbhya iti
mātarastatraivoktāḥ || “gaurī padmā śacī medhā sāvitrī vijayā jayā || devasenā svadhā
svāhā mātaro lokamātaraḥ ||” iti sarvaviśeṣaṇaṃ tena caturdaśatvam | yadā ṣoḍaśeti
pāṭhastadā devatāntaram || candrikāyāṃ caturviṃśatimate tvanyā uktāḥ-“tisraḥ pūjyāḥ
pituḥ pakṣe tisro mātāmahe tathā | ityetā mātaraḥ proktāḥ piturmātuḥ svasāṣṭamī ||” āsāṃ
jīvane pratyakṣapūjanam || mṛtānāṃ tvakṣatapuñjeṣu iti hemādriḥ
“brahmāṇyādyāstathā sapta durgākṣetragaṇādhipān | vṛddhyādau pūjayitvā tu paścānnāndīmukhān pitṝn || mātṛpūrvān pitṝn pūjya tato mātāmahānapi | mātāmahīstataḥkecidyugmā bhojyā dvijātayaḥ
71.2-6.p1.1
” iti || atra dvādaśadaivatasya deśācārādvyavasthā || brahmāṇyādyāḥ-“brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā | vārāhī ca
tathendrāṇī cāmuṇḍā sapta mātaraḥ” ityaparārke uktāḥ || atra caulādīnāṃ yaugapadye
tantratoktā chandogapariśiṣṭe- 'gaṇaśaḥ kriyamāṇānāṃ mātṛbhyaḥ pūjanaṃ sakṛt | sakṛdeva
bhavecchrāddhamādau na pṛthagādiṣu ||” mātṛbhyaḥ iti ṣaṣṭhyarthe caturthī || gaṇaśaḥ ekānekaputrāṇāṃ saṃskāreṣvekadine ekadeśakālakartraikyādityarthaḥ
tathā-"asakṛdyāni karmāṇi kriyeran karmakāribhiḥ | pratiprayogaṃ naiva syurmātaraḥ
sagaṇādhipāḥ ||" karmāvṛttāvapi kutra śrāddhaṃ kāryyaṃ kvaca netyuktaṃ tatraiva || "ādhāne homayoścaiva vaiśvadeve tathaiva ca | balikarmāṇi darśa ca pūrṇamāse tathaiva ca || navayajñe ca yajñajñā
vadantyevaṃ manīṣiṇaḥ || ekameva bhavecchrāddhameteṣu na pṛthak pṛthak ||" eteṣu pratiprayogaṃ
nāvartate kiṃtvādau || etadbhinne somayāgādau pratiprayogamāvartate eva || śrāddhamityarthaḥ
kacidādāvapi niṣedhamāha sa eva "nāṣṭakāsu bhavecchrāddhaṃ na śrāddhe śrāddhamiṣyate | na
soṣantījātakarmaproṣitāgatakarmasu || vivāhādiḥ karmagaṇo ya ukto garbhādhānaṃ śuśrumo
yasya cānte || vivāhādāvekamevātra kuryyācchrāddhaṃ nādau karmaṇaḥ karmaṇaḥ syāt ||"
soṣantyā āsannaprasavāyāḥ 'soṣantīmabhyukṣya' ityuktaṃ karma
kātyāyanoktasya śrāddhasya pākasya prādhānyāttasya ca || 'jātaśrāddhe na dadyāttu pakvānnaṃ
brāhmaṇeṣvapi' iti niṣedhānna jātakarmaṇi nāndīśrāddhamityāśārkaḥ || āmānnena vā
kāryyamityapi tenaivoktam || gauḍāstu jātakarmaṇyeva niṣedhaḥ | putrajanmanimittakaṃ tu
71.2-6.p1.2
kāryyameva | 'janmanyathopanayane' ityukteḥ | "naimittikamatho vakṣye śrāddhamabhyudayātmakam
putrajanmani tatkāryyaṃ jātakarma samaṃ naraiḥ" iti mārkaṇḍeyapurāṇāccetyāhuḥ
hāralatāyāṃ śrāddhaviveke caivam || etena jātakarmaṇi kālāntare śrāddhaniṣedho na putrajanmadine iti vācaspatimarta parāstam || atha ' niṣedhakāle' iti vacanāt garbhādhāne na niṣedhaḥ || “ niṣedhakāle some ca sīmantonnayane tathā | jñeyaṃ puṃsavane śrāddhaṃ karmāṅgaṃ vidhivatkṛtam |' iti pāraskaraḥ || proṣiteti-'propyaitya gṛhānupatiṣṭhate putraṃ dṛṣṭvā japati' iti
vihitaṃ karma vivāhādigarbhādhānānto yo gṛhapraveśacaturthīkarmādikarmasamūha uktaḥ sūtrakāreṇa || tatrāpi pratikarma netyarthaḥ | anyopi halābhiyogādayo apavādaviṣayāstatraiva jñeyāḥ
ta ihāpracārānnolyante
atha jātaśrāddhādhikāriṇaḥ
athātrādhikāriṇaḥ || viṣṇupurāṇe-“ jātasya jātakarmādikriyākāṇḍamaśeṣataḥ | pitā
putrasya kurvīta śrāddhaṃ cābhyudayātmakam || ” atra kecit jīvatpituḥ sāgnereva vṛddhiśrāddhe'dhikāraḥ natu niragneḥ | “na jīvatpitṛkaḥ kuryācchrāddhamagnimṛte dvijaḥ | yebhya eva pitā
dadyāttebhyaḥ kurvīta sāgnikaḥ || pitāmahepyevameva kuryājjīvati sāgnikaḥ | sāgnikopi na
kurvīta jīvati prapitāmahe || ” iti candrikāyāṃ sumantūkterityāhuḥ || prayogapārijātepyanāhitāgnirna kuryāditi yad vyākhyātaṃ, tanna | “ anagnikopi kurvīta janmādau vṛddhikarmaṇi | yebhya eva pitā dadyāttānevoddiśya tarpayet || ” iti hārītokteḥ
saumantavaṃ tu vṛddhiśrāddhabhinnaśrāddhaparamityuktaṃ madanaratne || śrāddhapadaṃ piṇḍapitṛyajñaparamiti
71.2-6.p1.3
pṛthvīcandrodayaḥ || nirṇayāmṛte tu hārītīye'nagnikonāhitāgnirabhipretaḥ || pūrvavacane tu
sāgnikaḥ śrautāgniḥ smārtāgniścocyate || tenobhayāgnihīnasya netyuktaṃ tanna | pūrvoktadiśā
gatisambhave'nagnipadasya smārtāgniparatve mānābhāvāt || vakṣyamāṇanityānityasaṃyogavirodhāt || “pitaro janakasyejyā yāvaddhatamanāhitam | samāhitavrataḥ paścātsvānyajeta pitāmahān ||” iti pṛthvīcandrodaye yamavacovirodhācca
aparārkepi-‘samāvartane brahmacārī svayameva nāndī śrāddhaṃ kuryāt’ ityāha || ataḥ pūrvameva sādhu || vopadevopyevamāha || yattu mataṃ jīvatpituḥ putranāmakarmadau na vṛddhiśrāddham
hārītīye janmādāvityādiśabdena tatprāptāvapi-“ udvāhe putrajanane pitryeṣṭyāṃ saumike
makhe | tīrthe brāhmaṇa āyāte ṣaḍete jīvataḥ pituḥ ” iti maitrapariśiṣṭe-‘udvāha eva
tasyopasaṃhārāt || evaṃ yatra tu saṃskārādipadaṃ tadapyudvāhādiparameva’ iti tanna || udvāhapadasya svavivāhaparatvasyāpi saṃbhavāt || putravivāhaparatve mānābhāvāt || ‘nāmakarmaṇi
bālānāṃ cūḍākarmādike tathā ’ ityādibhirnityaśrāddhasya caulādyaṅgatvavagatau nityānityasaṃyogavirodhācca || ato janmādāviti sarvasaṃskārasaṃgrahaḥ
tathā kātyāyanaḥ-“ svapitṛbhyaḥ pitā dadyātsutasaṃskārakarmasu | piṇḍānodvāhanātteṣāṃ
tasyābhāve tu tatkramāt || ” ‘ sutānāṃ caulādisaṃskāreṣu pitā svapitṛbhyaḥ piṇḍān
śrāddhaṃ piṇḍadoṃśeharaścaiṣām iti darśanādodvāhanādvivāhaparyantaṃ dadyāt||vivāhaśca prathamaḥ
“nāndī śrāddhaṃ pitā kuryādādye pāṇigrahe budhaḥ | ata ūrdhvaṃ prakurvīta svayameva tu
71.2-6.p1.4
nāndikam ||' iti smṛteḥ || tasya piturabhāve tat kramāt - 'asaṃskṛtāstu saṃskāryā
bhrātṛbhiḥ pūrvasaṃskṛtaiḥ|' iti-yaḥ kartṛkramastena krameṇa jyeṣṭhabhrātrādirdadyāditi candrikādayaḥ
hemādristu tasya piturabhāve yaḥ pitṛvyamātulādiḥ saṃskuryātsa tatkramātsaṃskāryapitṛkramādyānnatu svapitṛbhya iti vyācakhyau || samāvartanasyāpi vivāhaprācīnasutasaṃskāratvāt pitaiva nāndīśrāddhaṃ kuryāt || tadabhāve jyeṣṭhabhrātrādibhiḥ || tadabhāve svayameva
kuryāt || upanayanena karmādhikārasya jātatvāt || evamādyavivāhepīti pṛthvīcandrodayacandrikādayaḥ
madanaratnepyevam || yadā tu pitari saṃnyaste proṣite patite vā dharmārthaṃ tatputramanyaḥ
saṃskuryāttadā saṃskāryapituḥ pitrādibhyo dadyāt || 'pitaro janakasyejyā yāvadvratamanāhitam | samāhitavrataḥ paścātsvānyajeta pitāmahān' iti pṛthvīcandrodaye yamokteḥ
jīvatpitṛkasya viśeṣamāha kātyāyanaḥ 'vṛddhau tīrthe ca saṃnyaste tāte ca patite sati
yebhya eva pitā dadyāttebhyo dadyātsvayaṃ sutaḥ ||' iti
yattu bahucapariśiṣṭe - 'jīvatpitā sutasaṃskāreṣu mātṛmātāmahayoḥ kuryāt || tasyāṃ jīvantyāṃ mātāmahasyaiveti, tattacchākhīyānāmeveti dik ||' smṛtitattvādigauḍagrantheṣu tu
jīvanmātṛkaḥ pitāmahādibhyo vṛddhau dadyāt 'jīvantamapi dadyādvā pretāyānnodake dvijaḥ'
iti kātyāyanokteḥ | jīve tasminsutāḥ kuryuḥ pitāmahyā sahaiva tu | tasyāṃ caiva tu jīvantyāṃ tasyāḥ śvaśrveti niścayaḥ' iti hārītokteścetyuktam || tasmin bhartari | dākṣiṇātyāstu
pūrvoktasya sapiṇḍīkaraṇādiviṣayatvāt || 'jīvettu yadi vargāgryastaṃ vargaṃ tu parityajet'
71.2-6.p1.5
iti vacanāttadvargasya lopa evetyāhuḥ
yattu candrikāyāṃ pāraskaraḥ- "niṣekakāle some ca sīmantonnayane tathā | jñeyaṃ puṃsavane
śrāddhaṃ karmāṅgaṃ vṛddhivacca tat" iti | tatra garbhādhānādau karmāṅgaṃ jātakarmodāvuktaṃ tu vṛddhiśrāddhaṃ pṛthageva vidhivadityukreḥ || gauḍanibandhe mātsye- "annaprāśe ca sīmante putrotpattinimittake | puṃsave ca niṣeke ca navaveśmapraveśane || vedavratajalādīnāṃ pratiṣṭhāyāṃ
tathaiva ca | tīrthayātrāvṛṣotsarge vṛddhiśrāddhaṃ prakīrtitam ||” atra bhūtanimittānāṃ vṛddhitvam, bhāvinimittānāmaṅgattvam || vṛddhiśabdastaddharmātideśārtha iti gauḍāḥ || anyetu
niṣekādau karmāṅgavṛddhiśrāddhayoḥ samuccayamāhuḥ || nāndīśrāddhasaṃjñā tūbhayānugatā
athetikkartavyatā || pṛthvīcandrodaye vṛddhaparāśaraḥ- 'mālatyāḥ śatapatrāyā mallikākubjayorapi | ketakyāḥ pāṭalāyā vā deyā mālā na lohitā ||' śrāddhe mālāniṣedhasyāyamapavādaḥ || tathā - 'suveṣabhūṣaṇaistatra sālaṃkāraistathā naraiḥ || kuṃkumādyanuliptāṅgairbhāvyaṃ
tu brāhmaṇaiḥ saha || striyopi syustathābhūtā gītanṛtyādiharṣitāḥ ||' hemādrau
brahmāṇḍe - 'kuśasthāne ca dūrvāḥ syurmaṅgalasyābhivṛddhaye |' kuśā api vakṣyante
chandogapariśiṣṭe-“prātarāmantritān viprān yugmānubhayatastathā ||’ ubhayataḥ daive pitrye
ca || vaiśvadeve dvau viprau pitrādīnāmekaikasya dvau dvāviti viṃśatiḥ || trike vā dvāvityaṣṭau viprāḥ || atra viprālābhe striyopi bhojyā ityāhāśārka vṛddhavasiṣṭhaḥ-“mātṛśrāddhe tu viprāṇāmalābhe pūjayedapi| patiputrānvitā bhavyā yoṣitoṣṭau kulodbhavāḥ ||”
71.2-6.p1.6
mātṛtrike catasraḥ mātāmahītrike cetyaṣṭāviti hemādriḥ || atra pitrye prāṅmukhā viprāḥ
pādye pitrye caturasraṃ maṇḍalamiti jayantaḥ
hemādrau brāhme-‘viprān pradakṣiṇāvartaṃ prāṅmukhānupaveśayet ||’ chandogapariśiṣṭe-“gotranāmabhirāmanracya pitṛbhyo'rghyaṃ pradāpayet | nātrāpasavyakaraṇaṃ na pitryaṃ tīrthamiṣyate
jyeṣṭhottarakarānyugmānkarāgrāyapavitrakān | kṛtvā'rghyaṃ saṃpradātavyaṃ naikaikasyātra dīyate ||”
pitrāderddhaudvau viprau tayordakṣiṇahastau saṃyojya prathamopaveśitaviprakaropari tantreṇa dvayorarghyaṃ
dadyādityarthaḥ
bahvṛcakārikāyāṃ tu-“dattāgrghyādekadeśaḥ syādādarghyadānaṃ pratidvijam | āvṛttirapi mantrasya
pratibrāhmaṇamiṣyate || pratidvijaṃ pṛthakkuryānnivītyarghyānumantraṇam ||” ityuktam || “madhumadhvitiyastatra trirjapośitumicchatām | gāyatryānantaraṃ stotraṃ madhumantravivarjitam || na
cāśvaṃstu japedatra kadācitpitṛsūktakam ||” tathā-“saṃpannamiti tṛptāḥ stha praśnasthāne
vidhīyate | susaṃpannamiti prokte śeṣamannaṃ nivedayet || akṣayyodakadānaṃ ca arghyadānavadiṣyate | ṣaṣṭhyaiva niyataṃ kuryānna caturthyā kadācana ||”
candrodaye brāhme-“paṭhecchakunisūktaṃ tu svastisūktaṃ śubhaṃ tathā | nāndīmukhānpitṝnbhaktyā
sāñjaliśca samāhvayet ||” tathā-“śālyannaṃ dadhimadhvaktaṃ badarāṇi yavāstathā | miśrīkṛtyā tu caturaḥ piṇḍāñchrīphalasaṃnibhān || dadyānnāndīmukhebhyaśca pitṛbhyo
vidhipūrvakam | drākṣāmalakamūlāni yavāṃśca viniyojayet || tānyeva dakṣiṇārye tu
dadyādvipreṣu sarvadā ||”
71.2-6.p1.7
tatraiva caturviṃśatimate-“dvau dvau cābhyudaye piṇḍāvekaikasmai viniḥkṣipet | ekaṃ nāmnā
paraṃ tūṣṇīṃ dadyāt piṇḍānpṛthakpṛthak ||” vasiṣṭhaḥ-“prāṅmukho devatīrthena prākkūleṣu
kuśeṣu ca | dattvā piṇḍānna kurvīta piṇḍapātramadhomukham ||” nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhyaḥ
svāheti vā piṇḍadānamantra iti vṛttiḥ || atra piṇḍāḥ kṛtākṛtā ityuktam
tatraiva bhaviṣye-“piṇḍanirvapaṇaṃ kuryānna vā kuryādvicakṣaṇaḥ | vṛddhiśrāddhe mahābāho
kuladharmānavekṣya tu ||”
chāgaleyaḥ-“agnaukaraṇamarghyaṃ cāvāhanaṃ cāvanejanam | piṇḍaśrāddhe prakurvīta piṇḍahīne
nivartate ||” tenātra bhojanasyaiva pradhānatvāyadi viprasya vamanaṃ tadā tasyaiva pārvaṇasya
punarāvṛttiriti siddham || atra sāṃkalpe viśeṣaḥ prayogapārijāte saṃgrahe | “śubhārthī
prathamāntena vṛddhau sāṃkalpamācaret || na ṣaṣṭhayā yadi vā kuryānmahādoṣobhijāyate”
nāmagotrādiniṣedhopyatraiva na tu sapiṇḍakaśrāddhe iti sa eva || atrāyaṃ kramaḥ | 'nāndīśrāddhe daive kṣaṇaḥ kriyatām' iti dvau yugapannimantrya oṃṃtathetiviprābhyāṃ yugapadukte
prāpnutāṃ bhavantau, prāpnuvāva iti vaiśvadevavat pitrye ca dvivacanāntena vipradvaye
prayogaṃ kuryāt
āhitāgnistu hemādrau brāhme-“ yo'gnau tu vidyamānepi vṛddhau piṇḍānna nirvapet | patanti
pitarastasya narake sa ca pacyate | ” bahvṛcapariśiṣṭe-‘dvau darbhau pavitre pavitrāṇi catvāri || śannodevītyanumantritāsu yavānā vapati ||’ “ yavosi somadevatyo gosave devanirmitaḥ | pratnavadbhiḥ prattaḥ puṣṭyā nāndīmukhānpitṝnimām̐llokān prīṇayāhinaḥ svāhā ” iti
71.2-6.p1.8
svāhādhyaryā iti pṛcchati || viśvedevā idaṃ vo ardhya nāndīmukhāḥ pitara iti yathāliṅgamardhyadānaṃ gandhādidānaṃ dvirdviḥ|| pāṇau homo'gnaye kavyavāhanāya svāhā somāya pitṛmate
svāhetyeto devā avaṃtu no ityaṅguṣṭhagrahaṇam || ‘ pāvamānīḥ śaṃvatīraindrīrapratirathaṃ ca śrāvayenmadhuvātā ṛcaḥ sthāne upāsmai gāyateti pañca madhumatīḥ śrāvayedakṣannamīmadaṃteti ca
ṣaṣṭhī bhuktaśeṣeṇaikaikasya dvau dvau piṇḍau dadyāt’ iti
candrikāyāṃ vṛddhavasiṣṭhaḥ-“ pitṛpraśne tu saṃpannaṃ daive rucitamityapi | dadhikarkandhumiśrāśca piṇḍāḥ kāryā yathākramam ||” kātyāyanaḥ-‘ tyamūṣruvājinam ’ iti viprāṃśca visarjayet | ‘ nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantām ’ ityakṣayyasthāne svadhāṃ vācāyaṣya ityasya
sthāne ‘ nāndīmukhānvipatṛn vācayiṣye ’ iti || na svadhāṃ prayuñjītiti || atra sāgniranagnivau ādau vaiśvadevaṃ kuryāt | “ādau vṛddhau kṣaye cānte madhye śrāddhe tu pārvaṇe
ekoddiṣṭe nivṛtte tu vaiśvadevo vidhīyate ” ityāśārka śāṃkhāyanapariśiṣṭāt
hemādrau tu—“śeṣamannamanujñāpya vaiśvadevakriyāṃ tataḥ | śrāddhāni śrāddhaśeṣeṇa vaiśvadevaṃ samācaret” iti caturviṃśatimatānrāndīśrāddhepyante vaiśvadeva uktaḥ || bahvṛcānāmapi vṛttyālocanāttathaiva || pūrvoktaṃ tu yeṣāṃ pariśiṣṭaṃ tadviṣayamanyaviṣayaṃ vā jñeyam || atra śrāddhāṅgatarpaṇaṃ
vetyuktaṃ prāk || iti nirṇayasindhau vṛddhiśrāddham
iti śrīmatkamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau bhāṣāṭīkāyāṃ vṛddhiśrāddhaprakaraṇaṃ sampūrṇam
atha jīvatpitṛkaśrāddham || tatrāneka pakṣā dṛśyante || jīvantaṃ pitaraṃ bhojayitvā parayoḥ
71.2-6.p1.9
śrāddhaṃ kuryādityekaḥ || homāntameva kuryādityanyaḥ || “homāntaḥ pitṛyajñaḥ syājjīve
pitari jānataḥ | pitaraṃ bhojayitvā vā piṇḍau niṣṛṇuyāt parau” iti yajñapārśvokteḥ
‘yadi jīvatpitā na dadyāddāhomātkṛtvā viramet' ityāpastambokteśca || ‘jīvatāṃ piṇḍānagnau hutvā parebhyo jñeyam' ityaparaḥ || 'juhuyājjīvebhyaḥ' ityāśvalāyanokteḥ || jīvatāmajīvatāṃ ca piṇḍadānamitītaraḥ || 'jīvatāmajīvatāṃ vā deyameveti hiraṇyaketuḥ' iti nigamāt || 'tasmājjīvatpitā kuryāddhābhyāmeva na saṃśayaḥ' iti bhaviṣyokterdvābhyāmevetyanyaḥ
ete pakṣāḥ kalau niṣiddhāḥ || “pratyakṣamarcanaṃ śrāddhe niṣiddhaṃ manurabravīt | piṇḍanirvapaṇaṃ
cāpi mahāpātakasammitam ||” iti pṛthvīcandrodayabhaviṣyokteḥ
candrikāpyevam | tasmāt pitari jīvati śrāddhānāraṃbha evetyekaḥ pakṣaḥ 'sapituḥ pitṛkṛtyeṣu adhikāro na vidyate' iti kātyāyanokteḥ || 'jīve pitari vai putraḥ śrāddhakālaṃ
vivarjayet' iti hārītokteśca || pituḥ pitrādibhyo dadyāditi siddhāntaḥ || dhriyamāṇe
tu pitari pūrveṣāmeva nirvapet' iti manūkteḥ || 'pituḥ pitṛbhyo vā dadyātsapitetyaparāśrutiḥ' iti kātyāyanokteśca || ayaṃ bahusaṃmataḥ pakṣaḥ
anye śākhābhedena jñeyāḥ || evaṃ jīvanmātāmahenāpyūhena kāryam || "mātāmahānāmapyevaṃ
śrāddhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | mantrohena yathānyāyaṃ śeṣāṇāṃ mantravarjitam" iti viṣṇūkteḥ
'evaṃ mātrādikasyāpi tathā mātāmahādike' iti pṛthvīcandrodayegnipurāṇācca || 'pitari
jīvati tu svamātari mṛtāyāmapiḥ pitureva mātṛmātāmahayoḥ kuryāt ||' 'yebhya eva
pitā dadyāt' iti vakṣyamāṇavacanāt, iti pitāmahacaraṇāḥ
71.2-6.p1.10
madanaratne tu 'jīvatpitā svamātṛmātāmahayordadyāt' ityuktam || kālādarśepyevam
'mṛte tu pitari jīvanmātṛkaḥ pitāmahyādibhyo vṛddhau dadyāt' iti smṛtitattvādigauḍagranthāḥ || dākṣiṇātyāstu-"pitṛvarge mātṛvarge tathā mātāmahasya ca | jīvettu
yadi vargādyastaṃ vargaṃ tu parityajet” iti vacanāttadvargaṃtyāga evetyāhuḥ || evaṃ patitasaṃnyastapitṛkāderapi jñeyam || "vṛddhau tīrthe ca saṃnyaste tāte ca patite sati | yebhya eva pitā
dadyāttebhyo dadyātsvayaṃ sutaḥ" iti ṣaṭtriṃśanmatāt || saṃnyaste jīvatītyarthaḥ || mṛte tu
saṃnyaste tadādye eva deyam || mṛtepi parebhya eveti gauḍāḥ
kātyāyanopi-“brāhmaṇādihate tāte patite saṅgavarjite | vyutkramācca mṛte deyaṃ yebhya
eva dadātyasau ||” ayaṃ ca saṃnyastapitrāderapi śeṣātsarvaśrāddhedhikāraḥ |! etattridāṇḍaparam || ekādaśāhapārvaṇavārṣikādyapi tasyaiva || ‘ahnyekādaśe prāpte pārvaṇaṃ tu
vidhīyate |’ ityuktvā-‘tridaṇḍagrahaṇādeva pretatvaṃ naiva jāyate’ ityuśanasā viśeṣākteḥ
‘brāhmaṇādihate’ ityādi niṣedhastvekadaṇḍādiparaḥ || ataḥ paramahaṃsānāṃ vārṣikādikamapi
na kāryamiti śūlapāṇiśrāddhatattvādayo gauḍagranthāḥ || idameva tu yuktam
yattu hemādrau kauṇḍinyaḥ-“darśaśrāddhaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhaṃ cāparapākṣikam | na jīvatpitṛkaḥ kuryāttilaistarpaṇameva ca” itiṃ tatsaṃnyastapitrādyatiriktaviṣayam || maitrāyaṇīyapariśiṣṭe-“udvāhe putrajanane pitryeṣṭyāṃ saumike makhe || tīrthe brāhmaṇa āyāte ṣaḍete jīvataḥ
pituḥ ||” tatraiva-“mahānadīṣu sarvāsu tīrtheṣu ca gayāmṛte | jīvatpitāpi kurvīta
71.2-6.p1.11
śrāddhaṃ pārvaṇadharmavit ||” gayāmṛte iti mātṛvyatiriktaviṣayam || “anvaṣṭakyaṃ gayāprāptau satyāṃ yacca mṛtehani | mātuḥ śrāddhaṃ sutaḥ kuryātpitaryapi ca jīvati” iti
tatraivokteḥ || gayāprāptau prāsaṅgikyāt || ‘gayāṃ prasaṅgato gatvā mātuḥ śrāddhaṃ samācaret’ iti vacanāt || tena mṛtamātṛko gayāyāṃ tatpārvaṇamātraṃ kuryāt
tajjīvane tu tīrthaśrāddhamapi neti kālādarśasmṛtidarpaṇādayaḥ || anye tu gatvā śrāddhaṃ neti
niṣedhārthaḥ sāmānyataḥ prāptaṃ tīrthaśrāddhaṃ bhavatyeva gayāyāmityāhuḥ || yadā tu pituḥ pratinidhitvena gayāṃ yāti, tadā yajamānasya pitṛpitāmahaprapitāmahā ityevaṃ śrāddham || tatra
mātuḥ pitṛpatnītvenaikoddiṣṭaṃ kṛtvā mātṛtvena punaḥ pārvaṇaṃ kuryāditi tristhalīsetau
"tacca phalguviṣṇupadākṣayavaṭeṣveveti kecit || ādyānte evetyanye || madhyamānte ityapare || saṃkoce hetvabhāvāttatratyasarvaśrāddhāni mātuḥ kāryāṇītyuktaṃ pratibhāti
yattu madanapārijāte-"na jīvatpitṛkaḥ kuryācchrāddhamagnimṛte dvijaḥ | yebhya eva pitā
dadyāttebhyaḥ kurvīta sāgnikaḥ" iti sumantūkteḥ || sāgnereva jīvatpitṛkasya tīrthādiśrāddhamuktam | sāgnerapi maitrāyaṇīyaśākhīyasyaiva nānyeṣām | 'ṣaḍete jīvataḥ pituḥ'
iti tatpariśiṣṭe evokteriti ratnāvalīdivodāsādyāstadayuktam || saumantavaṃ piṇḍapitṛyajñāviṣayaṃ saṃnyastapitrādyatiriktaviṣayaṃ veti pṛthvīcandrodyokteḥ || vṛddhau tīrthe cetyādeḥ
sādhāraṇyānnāsyāpi tathātvācca || tathā niragnerapi nāndīśrāddhamuktaṃ prāk || evaṃ pitāmahajīvanepi jñeyam || viśeṣaḥ pitṛkṛtajīvatpitṛkanirṇaye jñeyaḥ
71.2-6.p1.12
atha pitāmahe jīvati mṛte ca pitari yadyapi 'pitāmaho vā tacchrāddhe bhuñjītetyabravīnmanuḥ'
iti manunā jīvataḥ pitāmahasya bhojanamuktam, tathāpi pratyakṣārcanasya pūrvaṃ niṣiddhatvāt
pitāmahaṃ vihāya pitṛprapitāmahavṛddhaprapitāmahebhyo deyam | “pitā yasya tu vṛttaḥ syājjīveccāpi pitāmahaḥ | pituḥ sa nāma saṃkīrtya kīrtayetprapitāmaham” iti manūkteḥ
ayameva sarvasaṃmataḥ pakṣaḥ
yattu chandogapariśiṣṭe–“pitāmahe dhriyamāṇe pituḥ pretasya nirvapet || pitustasya ca
vṛttasya jīveccet prapitāmahaḥ” iti ekapuruṣaṃ dvipuruṣaṃ vā pārvaṇamāha, tattīrthapitṛyajñaparam || vṛddhau pūrvoktameva || evaṃ pūrvayormṛtayoḥ prapitāmahe jīvati pitṛmātre mṛte
parayorjīvatośca vṛddhaprapitāmahādibhyo jñeyam || ‘jīvantamapi dadyādvā pretāyānnodake dvijaḥ’
iti kātyāyanokteśca
etatsarvaṃ manasi kṛtvā'ha hemādrau viṣṇuḥ–pitari jīvati yaḥ śrāddhaṃ kuryādyeṣāṃ pitā
kuryātteṣāṃ pitari pitāmahe ca jīvati yeṣāṃ pitāmahaḥ pitari pitāmahe prapitāmahe ca
jīvati naiva kuryāt || yasya pitā pretaḥ syātsa pitre piṇḍaṃ nidhāya pitāmahāt parābhyāṃ
dvābhyāṃ dadyāt || yasya pitā prapitāmahaśca pretau syātāṃ sa pitre piṇḍaṃ nidhāya pitāmahātparābhyāṃ dadyāt || yasya pitāmahaḥ pretaḥ syātsa tasmai piṇḍaṃ nidhāya prapitāmahātparābhyāṃ dadyāt || yasya pitā pitāmahaśca pretau syātāṃ sa tābhyāṃ piṇḍau dattvā pitāmahaprapitāmahāya dadyāt || “mātāmahānāmapyevaṃ śrāddhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | mantrohena yathānyāyaṃ śeṣāṇāṃ mantravarjitam” iti atra pitṛvanmātāmahe jīvati tatpitrādibhyaḥ yathā
71.2-6.p1.13
tatra triṣu jīvatsu naiva kuryāttathātrāpītyādi sarvamatideśyam || evaṃ mātṛjīvanepīti śūlapāṇikālādarśau | tanna
yebhya evetyādau yacchabdādervyaktiviśeṣavācitvena tadaprasaṅgāditi dik || uttarārdhaṃ
vyākhyātaṃ prāk || yaccatra vijñāneśvareṇoktaṃ pitre piṇḍaṃ nidhāyeti piturekoddiṣṭavidhinā
śrāddhaṃ kṛtvā prapitāmahādibhyaḥ pārvaṇaṃ kuryāt || tadvyutkramamṛtasāpiṇḍīkaraṇābhāvapakṣe
sapiṇḍīkaraṇasthānāpannaṃ jñeyam || 'vyutkramāttu pramītānāṃ naiva kāryā sapiṇḍanā' iti
vacanāt || darśādau tu piturekoddiṣṭamevaṃ kāryam || 'na jīvantamatidadāti' iti śruteḥ
“jīvetpitāmaho yasya pitā cāntarito bhavet | piturevasya dātavyamevamāhurmanīṣiṇaḥ”
iti yajñapārśvokteḥ
'pitāmahe jīvati vai pitaryeva samāpayet' iti hārītokteśca || śiṣṭāstu-“vyutkramāttu
pramītānāṃ naiva kāryā sapiṇḍatā || yadi mātā yadi pitā bharttā naiṣa vidhiḥ smṛtaḥ ||”
iti mādhavīye skāndoktervyutkramamṛtasapiṇḍīkaraṇābhāvaḥ pitṛvyādiviṣaya ityāhuḥ
eṣa vidhirniṣedharūpaḥ || triṣu jīvatsu viṣṇūrāha-'triṣu jīvatsu naiva kuryāt' iti taddarśādiviṣayam | nāndī śrāddhaṃ tu parebhyastribhyo bhavatyeveti kalpataruḥ
pṛthvīcandrodayastu- 'dadyāttribhyaḥ parebhyastu jīveccaitritayaṃ yadi' iti manūkteḥ sarvatra
vikalpaḥ | sa ca deśācārādvyavatiṣṭhata ityāhaḥ || sudarśanabhāṣye tu māsikaśrāddhaṃ jīvatpitrādinā vyutkramamṛtapitrādinā ca kāryamevetyuktam || madanaratne kratuḥ- 'aṣṭakādiṣu saṃkrāntau manvādiṣu yugādiṣu | candrasūryagrahe pāte svecchayā pūjyayogataḥ || jīvatpitā
71.2-6.p1.14
naiva kuryācchrāddhaṃ kāmyaṃ tathākhilam ||” anye viśeṣāḥ śrīpitṛkṛtajīvatpitṛkanirṇaya
bhaṭṭakṛtatrisyalīsetau ca jñeyāḥ || iti nirṇayasindhau jīvatpitṛkādiśrāddham
iti śrīmatkamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau jīvatpitṛkaśrāddham
Linked texts (7)
- Mānavaśrautasūtra — Sanskrit
- Karmapradīpa — Kātyāyana (Vājasaneyi sūtrakāra), Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Śrāddhakaumudī — Govindānanda 1500, Sanskrit
- Saṃskārakaustubha — Anantadeva 1625, Sanskrit
- Tīrthenduśekhara — Nāgeśa Bhaṭṭa, Sanskrit