Nirnayasindhu 72.p1
Nirṇayasindhu 72.p1
- Language
- Sanskrit
72.p1
pṛthvīcandrodaye marīciḥ-'bahavaḥ syuryadā putrāḥ pitureketra vāsinaḥ | sarveṣāṃ tu mataṃ
kṛtvā jyeṣṭhenaiva tu yatkṛtam || dravyeṇa cāvibhaktena sarvaireva kṛtaṃ bhavet ||' jyeṣṭhasya kartṛtvepi sarve phalabhāgina ityarthaḥ || tena ye brahmacaryādiniyamāste phalitasaṃskāratvātsarvaiḥ
kāryāḥ evaṃ saṃsṛṣṭināmapi tulyatvāt || mitākṣarāyāṃ nāradaḥ-“bhrātṝṇāmavibhaktānāmeko
dharmaḥ pravartate | vibhāge sati dharmopi bhavetteṣāṃ pṛthakpṛthak ||”
bṛhaspatirapi-‘ekapākena vasatāṃ pitṛdevadvijārcanam | ekaṃ bhavedvibhaktānāṃ tadeva syādgṛhe
gṛhe ||' atra yadyapyaviśeṣaśravaṇāt brahmayajñasaṃdhyādiṣvapyavibhaktānāṃ pṛthaṅniṣedhaḥ prāpnoti, tathāpi dravyasādhyaśrāddhavaiśvadevādiṣveva saḥ || dravyasyānekasvāmikatvenaikasya vyaye'nadhikārāt || yāni tu dravyāsādhyāni mantrajapopavāsasaṃdhyābrahmayajñapārāyaṇādīni
nityanaimittikakāmyāni teṣu pṛthagevādhikāraḥ, dravyavyayābhāvenānumatyanapekṣaṇāt || 'dravyeṇa
vā vibhaktena' ityasyāviṣayatvāt
‘pṛthagpyekapākānāṃ brahmayajño dvijātinām | agnihotraṃ surārcā ca saṃdhyā nityaṃ bhavettathā' iti prayogapārijāte āśvalāyanasmṛteśca || agnihotraśabdogrisādhyaśrautasmārttanityakarmaparaḥ | teṣvapyanyānumatyaivādhikāroṇa nyāyasāmyāt || pitṛśrāddhādiṣu tulyaphaleṣu
nityeṣvanumatiṃ vināpyekasyādhikāraḥ “ekopi sthāvare kuryāddānādhamanavikrayam
āpatkāle kuṭumbārthe dharmārthe ca viśeṣataḥ |” itiṃ vacanāt
dharmārthe'vaśyakartavye pitṛśrāddhādāviti vijñāneśvaraḥ || kecittvavibhaktānāmapi pṛthakpākatve deśāntare ca dārśikābdikayoḥ pṛthaktvamāhuḥ | “bhrātṝṇāmavibhaktānāṃ pṛthakpāko bhavedyadi | vaiśvadevādirkaṃ śrāddhaṃ kuryuste vai pṛthak pṛthak” iti hārītokteḥ
“avibhaktena putreṇa pitṛmedho mṛtāhani | deśāntare pṛthakkāryo darśaśrāddhaṃ tathaiva ca”
iti yamokteśceti || tatra mūlaṃ cintyam || tadayamarthaḥ || pañcamahāyajñamadhye devabhūtapitṛmanuṣyayajñānanyānumatayā jyeṣṭha eva kuryāt || “homāgradānarahitaṃ na bhoktavyaṃ kadācana
avibhakteṣu saṃsṛṣṭeṣvekenāpi kṛtaṃ kṛtam” iti vyāsokteśca
yasya tu jyeṣṭhenākṛte vaiśvadevennaṃ siddhayettena tūṣṇīmagnau kiṃcit kṣiptvā bhoktavyam
yasya tveṣāmagratonnaṃ siddhayetsa niyuktamagnau kṛtvāyraṃ brāhmaṇāya dattvā bhuñjītetyavibhaktādhikāre pṛthvīcandrodaye gobhilokteḥ | āśvalāyanastu pākapārthakye pṛthaktvaṃ tadekatve'pṛthaktvamāha-“vasatāmekapākena vibhaktānāmapi prabhuḥ | ekastu caturo yajñānkuryādvāyajñapūrvakam || avibhaktā vibhaktā vā pṛthakpākā dvijātayaḥ | kuryuḥ pṛthakpṛthagyajñānbhojanātprāgdine dine” iti
brahmayajñasaṃdhyāsnānatarpaṇādi tūktahetoḥ pṛthageva || devapūjā tūktavacanadvayādekatra pṛthagvā
darśagrahaṇaśrāddhādi tvekasyaiva || tīrthaśrāddhādyapi yugapatsarveṣāmavibhaktānāṃ prāptāvekasya
bhedena prāptau bhinnam || gayāśrāddhepyevam | “eṣṭavyā bahavaḥ putrāḥ śīlavanto guṇānvitāḥ
teṣāṃ tu samavetānāṃ yadyekopi gayāṃ vrajet || tāritāḥ smo vayaṃ tena sa yāti paramāṃ
gatim” iti hemādrau kaurmokteḥ || kāmyepi dānahomādāvanyānumatyevādhikāraḥ
dravyāsādhyajapādau tāṃ vināpi
aparārke paiṭhīnasiḥ-vibhaktaistu pṛthakkāryaṃ pratisaṃvatsarādikam | ekenaivāvibhakteṣu kṛte
sarvaistu tatkṛtam ||” sāṃvatsarātpūrvāṇi māsikānyekatraiva | tadāha laghuhārītaḥ“sapiṇḍīkaraṇāntāni yāni śrāddhāni ṣoḍaśa | pṛthagdvainaiva sutāḥ kuryuḥ pṛthagdravyā
api kvacit ||” sapiṇḍanaṃ māsikopalakṣaṇam || “arvāksaṃvatsarājjyeṣṭhaḥ śrāddhaṃ
kuryātsamelya tu | ūrdhvaṃ sapiṇḍīkaraṇāt sarve kuryuḥ pṛthakpṛthak ||” iti vyāsokteḥ
uśanāḥ “navaśrāddhaṃ sapiṇḍatvaṃ śrāddhānyapi ca ṣoḍaśa | ekenaiva tu kāryāṇi
saṃvibhaktadhaneṣvapi ||” maghātrayodaśīśrāddhaṃ tvavibhaktānāmapi pṛthagityuktaṃ prāk || yattu
vṛddhavāsiṣṭhaḥ-“māsikaṃ ca vṛṣotsargaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ tathā | jyeṣṭhenaiva prakartavyamābdikaṃ
prathamaṃ tathā” iti || tannirmūlam || bahvacapariśiṣṭe 'navaśrāddhaṃ saha dadyuḥ'
Linked texts (2)
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Śūdrācāraśiromaṇi — Kṛṣṇaśeṣa 1520, Sanskrit