Nirnayasindhu 73.p7

73.p7

sa ca nityaḥ kāmyaḥ || “na karoti vṛṣotsargaṃ sutīrthe vā jalāñjalim | na dadāti
suto yastu pituruccāra eva saḥ ||” uccāraḥ purīṣam || “eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyekopi gayāṃ vrajet | yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet” iti matsyakaurmokteḥ
“ekādaśe'hni pretasya yasya notsṛjyate vṛṣaḥ | pretatvaṃ susthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi ||” iti ṣaṭtriṃśanmate nindāśruteḥ || “evaṃ kṛtvā hyavāpnoti phalaṃ vājimakhoditam | yamuddiśyotsṛjennīlaṃ sa labheta parāṃ gatim || vṛṣotsṛṣṭaḥ punātyeva daśātītāndaśāparān” iti devīpurāṇe bhaviṣyādau phalaśruteśca
ayaṃ dvādaśāhe ukto bhaviṣye-‘caitryāṃ vāpi tṛtīyāyāṃ vaiśākhyāṃ dvādaśe'hni vā |'
iti || viṣṇudharme tu mṛtāhepyuktaḥ || 'viṣuvadvitaye caiva mṛtāhe bāndhavasya ca' iti
ayaṃ gṛhe na kāryyaḥ 'na gṛhe mocayennīlaṃ kāmayanpuṣkalaṃ phalam' iti kālikāpurāṇāt || kāmadhenau-“vatsarābhyantare pitrorvṛṣasyotsargakarmaṇi | vṛddhiśrāddhaṃ na kurvīta
tadanyatra samārabhet ||” tallakṣaṇaṃ tu brāhme-“lohito yastu varṇena mukhe pucche ca pāṇḍuraḥ
śvetaḥ khuraviṣāṇābhyāṃ sa nīlo vṛṣa ucyate ||” śvetavarṇasya mukhādīni śyāmāni
śyāmasya vā śvetāni yasya sopi nīla ukto mātsyādau
devīpurāṇe-'catasro vatlikā bhadrā dve vāsambhavatopi vā' yattu paṭhanti “vṛṣotsarjanavelāyāṃ vṛṣābhāvaḥ kathaṃcana | mṛdbhiḥ piṣṭaiśca darbhairvā vṛṣaṃ kṛtvā vimocayet || na śakyate
vṛṣotsargo homaṃ vā tatra kārayet” iti | tannirmūlam || tadvidhirhemādrau bhaṭṭakṛtau ca
jñeyaḥ || atra devayājñikena vṛṣotsargātpūrvaṃ puruṣasūktena viṣṇurūpipretoddeśena viṣṇutarpaṇamuktam || tatra mūlaṃ cintyam
pāraskaraḥ-“savyena pāṇinā pucchaṃ samālambya vṛṣasya tu | dakṣiṇenāpa ādāya satilāḥ
sakuśāstataḥ || pretagotraṃ samuccārya amukasmai iti bruvan | vṛṣa eṣa mayā dattastaṃ tārayatu sarvadā || sahema salilaṃ bhūmāvityuccārya viniḥkṣipet ||” || tathā-“vidhāyainna taṃ
kaścinna ca kaścana vāhayet | na dohayecca tāṃ dhenūrnaca kaścana vandhayet ||” strīṣu viśeṣaḥ
saṃgrahe || “patiputravatī nārī bharturagre mṛtā yadi | vṛṣotsargaṃ na kurvīta gāṃ dadyācca payasvinīm ||” patiputrayoḥ sāhityaṃ vivakṣitam || anvārohaṇepi godānamevetyuktaṃ prāk
āśaucāntaparopi vṛṣotsargādyamāsikaśayyādiṃ dadyādevetyuktam || kriyānibandhe smṛtyantare-“sūtake mṛtake caiva dvitīyaṃ mṛtakaṃ yadi || piṇḍadānaṃ prakurvīta vṛṣotsargaṃ tathaiva ca
na hanyātsūtake karma dvādaśaikādaśāhikam | śuddho vā yadi vā'śuddhaḥ kuryādevāvicārayan” iti