Baudhayanaprayogamala 30
Baudhāyanaprayogamālā 30
- Language
- Sanskrit
Contents
- 30.6-4 — 3 parts
30.64
atha sīmantatantram || oṃ rā̱kāma̱ham0,
oṃ yāste̍ rāke0' iti dve || 'oṃ ya̱vo̍'si yu̱vayā̱smaddveṣo̍ yu̱vayārā̍tīḥ || soma̍ eva no̱ rājetyā̍hurbrāhmaṇīḥ pra̱jā vivṛ̍ttacakrā̱ āsī̍nā̱stīre̍ṇa
gaṅge tava̍, sīte̱ tava̍, kā̱veri̱ tava̍' ityādi || iti sīmantatantram
30.65
atha viṣṇubalitantram || guḍapāyasa5ghṛtamiśramiti haviḥ
viṣṇave nivedya, pradakṣiṇanamaskārāntaṃ kṛtvā, athānnena 'oṃ keśavāya svāhā, oṃ nārāyaṇāya0, oṃ mādhavāya0, oṃ govindāya0, oṃ
viṣṇave0, oṃ madhusūdanāya0, oṃ trivikramāya0, oṃ vāmanāya0, oṃ śrīdharāya0, oṃ hṛṣīkeśāya0, oṃ padmanābhāya0, oṃ dāmodarāya
svāhā' iti dvādaśanāmabhirbaliṃ datvā 'keśavaṃ tarpayāmi, nārāyaṇamityādidāmodarāntaṃ tarpayāmi' iti dvādaśanāmabhistarpayitvā 'oṃ trīṇi̍
pa̱dā vica̍krame0, oṃ i̱daṃ viṣṇurvica̍krame0' ityādistutibhiḥ stutvā 'oṃ bhūḥ puruṣamudvāsayāmi, oṃ bhuvaḥ puruṣamudvāsayāmi, o5suvaḥ
puruṣamudvāsayāmi, oṃ bhūrbhuvaḥsuvaḥ puruṣamudvāsayāmi' ityudvāsayet || iti viṣṇubalitantram
30.66
atha jātakarmatantram || anogyugaṃ
rathayugaṃ vā snāpya, vastreṇācchādya, tadagreḥ pūrvabhāge saṃsthāpya, tasyāgre aśvatthaparṇeṣu hutaśeṣaṃ nidadhāti 'oṃ nama̍ āvyā̱dhinī॓bhyo vi̱vidhya̍ntībhyaśca
vo̱ nama̍ḥ' brahmajajñānam0 vyāhṛtīśca japet || iti jātakarmatantram
30.6
atha nāmakaraṇatantram || athāgreṇāgniṃ aśvatthaparṇeṣu hutaśeṣaṃ
nidadhāti 'oṃ bhūrbhuvaḥsuvaḥ' iti || atha kartā prāṇānāyamya, deśakālau saṅkīrtya 'mama kumārasya āyuḥśrībalavṛddhidvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ vyavahārasiddhyarthaṃ nāmābhidhāsyāvahe' iti pitarau saṅkalpayetām || atha suvarṇādipātre taṇḍulamāpūrya, hiraṇyaśakalena haridrākhaṇḍena vā
kuladevatānāma-māsanāma-nakṣatranāma-vyāvahārikanāmānīti krameṇa nāmacatuṣṭayaṃ vilikhya, kuladevatānāma 'gaṇapatibhaktaḥ', māsanāma 'kṛṣṇaḥ
puṇḍarīkākṣaḥ' iti dvādaśanāmāni caitrādi gaṇayitvā tattanmāsanāmāni vilikhya, nakṣatranāma 'āśvinaḥ āpabharaṇaḥ kārtikaḥ, rauhiṇaḥ,
mārgaśīrṣaḥ, ārdrakaḥ, punarvasuḥ, tiṣyaḥ, āśleṣaḥ, māghaḥ, pūrvāphalgunaḥ, uttarāphalgunaḥ, hastaḥ, caitraḥ, svātiḥ, viśākhaḥ, anūrādhaḥ,
jyeṣṭhaḥ, mūlakaḥ, pūrvāṣāḍhaḥ, uttarāṣāḍhaḥ, śrāvaṇaḥ śraviṣṭhaḥ, śatabhiṣajaḥ, pūrvāprauṣṭhapadaḥ uttarāprauṣṭhapadaḥ, raivataḥ' iti tattannakṣatranāmāni
vilikhya, vyāvahārikanāma 'śivaśarmā' iti vilikhya 'kuladevatānāma-māsanāma-nakṣatranāma-vyāvahārikanāmadevatābhyo namaḥ dhyānaṃ
samarpayāmi' ityādi ṣoḍaśopacārān kṛtvā, dakṣiṇārthaṃ suvarṇaṃ datvā 'oṃ ya̱jñena̍ ya̱jñama̍yajanta de̱vāstāni̱ dharmā̍ṇi pratha̱mānyā̍san || te ha̱ nāka̍ṃ
mahi̱māna̍: sacante̱ yatra̱ pūrve̍ sā̱dhyāḥ santi̍ de̱vāḥ' iti puṣpāñjaliṃ datvā, brāhmaṇān sampūjya 'asya nāmakaraṇakarmaṇaḥ puṇyāhaṃ bhavanto bruvantu
asmai nāmakaraṇakarmaṇe svasti bhavanto bruvantu || asya nāmakaraṇakarmaṇaḥ ṛddhiṃ bhavanto bruvantu' || evaṃ tristrirvācayitvā 'śivaṃ karmāstu
prajāpatiḥ prīyatām' iti vācayitvā || tataḥ kartā kuladevatānāmnā gaṇapatibhaktāya svasti bhavanto bruvantu || gaṇapatibhaktāya svastīti
prativacanam || māsanāmnā kṛṣṇāya svasti bhavanto bruvantu || kṛṣṇāya svastīti prativacanam || evaṃ anantādi puṇḍarīkākṣāntāya svasti
bhavanto bruvantu || nakṣatranāmnā āśvināya, āpabharaṇīya, kārtikīyāya, punarvasave, svātaye, raivatāya || śeṣamūhyam || vyāvahārikanāmnā
śivaśarmaṇe svasti bhavanto bruvantu || svastītare || atha mātāpitarau nāmāni tristriḥ kathayetām || kuladevatānāmnā tvaṃ gaṇapatibhakto'si
māsanāmnā kṛṣṇo'si, catrayosi, harirasi || śeṣamūhyam || nakṣatranāmnā tvamāśvino'si, punarvasurasi, svātirasi, raivato'si || śeṣamūhyam
vyāvahārikanāmnā tvaṃ śivaśarmā'si || evaṃ tristrirvācayitvā, tato brāhmaṇahaste akṣatān datvā, svayaṃ cotthāya kṛtāñjalirbhūtvā || kuladevatānāmnā ayaṃ gaṇapatibhakto bhavataḥ sarvān brāhmaṇānabhivādayate || āyuṣmān bhavatu gaṇapatibhaktaḥ iti prativacanam || māsanāmnā kṛṣṇo
bhavataḥ sarvān brāhmaṇānabhivādayate || āyuṣmān bhavatu kṛṣṇaḥ iti prativacanam || evaṃ ananto bhavata ityādi yathāsambhavamūhyam || nakṣatranāmnā āśvino bhavataḥ sarvān brāhmaṇānabhivādayate || āyuṣmān bhavatvāśvinaḥ iti prativacanam || evaṃ āpabharaṇo bhavataḥ, punarvasurbhavataḥ,
svātirbhavataḥ, raivato bhavataḥ, ityādi yathāsambhavamūhyam || vyāvahārikanāmnā śivaśarmā bhavataḥ sarvān brāhmaṇānabhivādayate || āyuṣmān
bhavatu śivaśarmā iti prativacanam || nāmakaraṇamuhūrttaḥ sumuhūrtto'stviti bhavanto bruvantu || sumuhūrtamastviti prativacanam || kṛṣṇo'nanta
iti caitrādikrameṇa puṃsām || strīṇāṃ tu mārgaśīrṣādikrameṇa || ‘lakṣmīḥ śrīḥ kamalā bhadrā sītā satyā ca rukmiṇī || mādhavī caitrikā
bhūmiḥ tulasī jāhnavī tathā’ iti strīṇāṃ dvādaśamāsanāmāni || iti nāmakaraṇatantram
30.4
athopaniṣkramaṇatantram || athāgreṇāgniṃ
aśvatthaparṇeṣu hutaśeṣaṃ nidadhāti ‘oṃ bhūrbhuvaḥsuvaḥ’ iti || atha maṅgalaghoṣapurassaraṃ gṛhādbahirdevatāyatanāni gatvā, tatra candrārkadikpālān
abhyarcya prārthayet || ‘candrārkayordigīśānāṃ diśāṃ ca gaganasya ca || nikṣepārthamahaṃ danmi te me rakṣantu sarvadā || apramattaṃ pramattaṃ vā divārātramathāpi vā || rakṣantu satataṃ sarve devāśśakrapurogamāḥ’ iti prārthya, trivṛdannena brāhmaṇān sampūjya, āśiṣo vācayitvā || trivṛdannalakṣaṇaṃ
tu ‘odanasyāpyapūpānāṃ saktūnāṃ saktumiśritasya ca’ iti || anyacca ‘bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ cetyetatsamuditaṃ trivṛt’ iti dvidhā trivṛdañcalakṣaṇamuktam || athopaniṣkramaṇakarmaṇaḥ puṇyāhaṃ svastyṛddhimiti vācayitvā 'śivaṃ karmā̍stu, citriyāṇi prīyantām' ityuktvā, devatāpradakṣiṇanamaskārān śiśoḥ kārayitvā, gṛhaṃ gatvā, brāhmaṇebhyo dakṣiṇāṃ dattvā āśiṣo vācayet || athavā svagṛhadevatāsamīpe sarvaṃ kārayitvā,
asyopaniṣkramaṇakarmaṇaḥ sumuhūrtamastviti vācayitvā, brāhmaṇān praṇamet || ityupaniṣkramaṇatantram
30.1
athānnaprāśanatantram || pūrvavat
vyāhṛtyā aśvatthaparṇeṣu hutaśeṣaṃ nidhāya, kumāraṃ māturutsaṅga upaveśya, suvarṇādipātre samastabhakṣyabhojyādisametaṃ śālyannaṃ nidhāya, dadhimadhughṛtajalaiḥ
samudāyūtya, hiraṇyena kumāraṃ prāśayati || 'oṃ yā jātā oṣa̍dhayo de̱vebhya̍striyugaṃ purā || mandāmi ba̱bhrūṇā̍ma̱ha1śataṃ dhāmā̍ni sa̱pta ca̍ || bhūrbhuva̱ḥ suva̍ra̱pāṃ
cauṣa̍dhīnā̱1rara̍samannaṃ prāśa̍yāmi śi̱ivāsta̱ āpa̱ oṣa̍dhayaḥ santu̱ namī̍vā̱sma̱ āpa̱ oṣa̍dhayaḥ santu
30.2
oṃ śa̱taṃ vo̍ amba̱ dhāmā̍ni sa̱hasra̍muta vo̱
ruha̍ḥ || adhā̍ śatakratvo yū̱yami̱maṃ me̍ aga̱daṃ kṛ̍ta || bhūrbhuva̱ḥ suva̍ra̱pām 0
30.3
oṃ puṣpā̍vatīḥ prasūrvatīḥ pha̱linī̍rapha̱lā u̱ta || aśvā̍ iva
sa̱jitva̍rīrvī̱rudha̍ḥ pārayi̱ṣṇva̍ḥ || bhūrbhuva̱ḥ suva̍ra̱pām 0
30.4-2
oṃ oṣa̍dhīriti̍ mātara̱stadvau̍ devīrupa̍ bruve || rapā̍1si vi̱ghnatī̍ritura̱paścā̍taye̍mānāḥ
bhūrbhuva̱ḥ suva̍ra̱pām 0
30.5
oṃ aśva̍tthevo̍ ni̱ṣada̍naṃ pa̱rṇe vo̍ vasa̱tiḥ kṛ̱tā || go̱bhāja̱ itkilāsa̍tha̱ yatsanava̍tha̱ pūru̍ṣam || bhūrbhuva̱ḥ suva̍ra̱pām
30.5-2
oṃ yada̱haṃ vā̱jaya̍nni̱mā oṣa̍dhī̱rhasta̍ āda̱dhe || ā̱tmā yakṣa̍ma̍sya naśyati pu̱rā jī̍va̱gṛbho̍ yathā || bhūrbhuva̱ḥ suva̍ra̱pām 0 ||6||' iti ṣaḍbhiḥ prāśayitvā,
mukhaṃ prakṣālya, tūṣṇīmācamayya 'asyānnaprāśanakarmaṇaḥ sumuhūrtamastviti bhavanto bruvantu || sumuhūrtamastu' iti vācayitvā, āśiṣo vācayitvā,
samāpayet || ityannaprāśanatantram
30.6-2
atha karṇavedhanatantram || athāgreṇāgniṃ veṇuparṇeṣu hutaśeṣaṃ nidadhāti 'oṃ sa̱mu̱drāya̍ vyu̱nā̍ya̱
sindhūnā̱ṃ pata̍ye̱ narmaḥ || na̱dīnā̍m̐sarvā̍sāṃ pi̱tre ju̍hutā vi̱śvakarma̍ṇe vi̱śvāhā̱ martya̍m̐ha̱viḥ’ iti || atha brāhmaṇān sampūjya, āśiṣo vācayitvā, mama kumārasya kariṣyamāṇakarṇavedhanakarmaṇaḥ puṇyāhaṃ svasti ṛddhiṃ bhavanto bruvantu || yathāyogyaṃ pratyuttaraṃ dadyuḥ || ‘śivaṃ karmāstu || śrotraṃ
prīyaṃtām’ iti vācayitvā, tataḥ kaṇṭakādinā dakṣiṇaṃ karṇaṃ vidhyati ‘oṃ gāyatrī triṣṭubjagatyanuṣṭuppṅktyā saha || bṛhatyuṣṇihā kakutsūcībhiḥ
śimyantu tvā’ iti || athāpa upaspṛśya, atha vāmakarṇa ‘oṃ dvipadā yā catuṣpadā tripadā yā ca ṣaṭpadā || sacchandā yā ca vicchandāḥ
sūcībhiḥ śimyantu tvā’ iti viddhvā, athāpa upaspṛśya, raktasūtreṇa śaṇasūtreṇa vā badhnāti ‘oṃ varu̍ṇasya ska̱mbha̍namasi’ iti || pare'hani
visarjayati ‘oṃ varu̍ṇasya ska̱mbhusarja̍namasi’ iti || athāpa upaspṛśya, karṇavedhanamuhūrtaḥ sumuhūrto'stviti vācayitvā, āśiṣo vācayet
iti karṇavedhanatantram
30.64-2
atha caulatantram || athāgreṇāgnimudumbaraparṇeṣu hutaśeṣaṃ nidadhāti ‘oṃ namo̱ hira̍ṇyabāhave senā̱nye̍ di̱śāṃ ca̱
pata̍ye̱ namaḥ’ iti || athāgneḥ paścātsvayaṃ prāṅmukha upaviśya, kumāraṃ pratyaṅmukhamupaveśya, uṣṇodake śītalajalamānayati ‘oṃ u̱ṣṇena̍ vāyavudakenehyāditi̱ḥ keśā̍ntvapatu’ iti || tābhirasya śira unatti (ārdrī karotītyarthaḥ) ‘oṃ āpa̍ undantu jī̱vase̍ dī̱rghāyu̱tvāya̱ varca̍se’ iti
tata ūrdhvāgrāndarbhānchirasi nidadhāti ‘oṃ oṣa̍dhe̱ trāya̍svainam’ iti || tāndarbhānkeśaiḥ saha vāmahaste gṛhītvā, dakṣiṇena kṣuraṃ gṛhītvā,
tadabhimantrayate ‘oṃ jyokca̱ sūrya̍ṃ dṛ̱śe’ iti || athainaṃ svadhitiṃ tiryañcaṃ vāmahastagṛhīteṣu sadarbhakeśeṣu nidadhāti ‘oṃ svadhi̍te̱ maina̍ṃhim̐sīḥ’
iti || atha darbhaiḥ saha tānkeśāṃśchinatti ‘oṃ yenāva̍patsavi̱tā kṣureṇa̍’ iti || athāpa upaspṛśya, atha vapataḥ keśānanumantrayate ‘oṃ
mā te̱ keśā̱npramu̍gādvartta̍ e̱tat || tathā̍ dhā̱tā ka̍rotu te || tubhya̱mindro̱ bṛha̱spati̍taḥ || savi̱tā varca̱ ārda̍dhāt' iti || atha nāpitenoptān
sarvānkeśānekīkṛtya darbhastambe nidadhāti 'oṃ tebhyo̍ ni̱dhāna̍ṃ bahu̱dhā vyaiccha̍n' iti || athaivamuṣṇodakenāplāvayati 'oṃ bala̍ṃ te bā̱hvoḥ
savi̱tā da̍dhātu' iti || athaikaśikhastriśikhaḥ pañcaśikho vā yathākulācāraṃ śikhāṃ vinyasya, svasvagotre yāvantaḥ pravaraṛṣayaḥ tāvatyaḥ śikhā
vā (aṣṭottaraśatādhikadvisahasrasaṅkhyākakeśāḥ śikhāpramāṇamityarthaḥ) || atha maṅgalaghoṣaiḥ saha uṣṇodakena snāpayitvā, ācchādyālaṅkṛtya,
brāhmaṇān phalatāmbūlādinā santoṣya, asya caulakarmaṇaḥ puṇyāhaṃ svastyṛddhimiti vācayitvā, keśinaḥ prīyantāmiti vācayitvā, 'asya caulakarmaṇaḥ sumuhūrtamastviti bhavanto bruvantu' iti vācayitvā, juṣasvanaḥ samidhamityādyuttarapariṣekādikaṃ praṇītāvimocanaṃ brahmodvāsanaṃ ca kṛtvā,
'kṛtānāṃ garbhādhānādikarmaṇāṃ sāṅgatāsiddhyarthaṃ nānāgotrebhyo brāhmaṇebhyo yathāśaktidakṣiṇāṃ dātumahamutsṛje || yathāśakti brāhmaṇān bhojayiṣye'
ityuktvā, 'yasya smṛtyā ca nāmoktyā tapo homakriyādiṣu || nyūnaṃ sampūrṇatāṃ yāti sadyo vande tamacyutam' ityuktvā || ebhiḥ garbhādhānapuṃsavanasīmantaviṣṇubalijātakarmanāmakaraṇopaniṣkramaṇānnaprāśanakarṇavedhanacaulakarmabhiḥ śrīparameśvaraḥ prīyatām || evamṛtusaṃveśanādi vā
garbhādhānādi vā jātakarmādi vā atītānusāreṇa samānatantreṇa kuryāt || iti prayogaratnamālāyāṃ garbhādhānādisamānatantraprayogaḥ || cha
atha kramaprāptākṣaraprārambhavidhirabhidhīyate || janmataḥ pañcame varṣe uttarāyaṇe kumbhamāsaṃ varjayitvā śuklapakṣe dvitīyā-tṛtīyā-pañcamīsaptamī-daśamyekādaśī-trayodaśīṣu guruśukravārau śreṣṭhau ravivāre pūrvāhne somavāre'parāhle ca śreṣṭhaḥ budhavāro madhyaḥ aśvinyārdrāpunarvasuhastacitrāsvātyanūrādhāśravaṇarevatīṣu navatārāsu sthirarāśayaḥ śreṣṭhāḥ, ubhayarāśayo madhyamāḥ, aṣṭame sarvagrahavarjite pañcame pāpavarjite akṣaraprārambhaṃ kuryāt
tathā ca śrīdharīye 'udaggate bhāsvati pañcame'bde prāpte'kṣarasvīkaraṇaṃ śiśūnām || sarasvatīṃ vighnavināyakaṃ ca guḍodanādyairabhipūjya kuryāt'
nṛsiṃhaḥ 'akṣarasvīkṛtiḥ proktā prāpte pañcamahāyane || uttarāyaṇage sūrye kumbhamāsavivarjite' || śrīdharīye 'hastādityasamīramitrapurujitpauṣṇaśvicitrācyuteṣvārkyaṃśadinodayādirahite rāśau sthire cobhaye || pakṣe pūrvaniśākare pratipadaṃ riktāṃ vihāyāṣṭamīṃ ṣaṣṭhīmaṣṭamaśuddhabhāji
bhavane proktā'kṣarasvīkṛtiḥ' || mārkaṇḍeyaḥ 'vāre dineśabhṛguputrabṛhaspatīnāṃ vidvānasau bhavati yo hi vimūḍhabuddhiḥ || candre ca candratanaye
ca kṛśaṃ ca sarvaṃ vigno bhavedavanije ravije vināśaḥ' || vasiṣṭhaḥ 'divasāṃśodayā varjyā yatnena kujasaurayoḥ || śreṣṭhāḥ sitajñajīvānāṃ
madhyamāścandrasūryayoḥ || ravivāre ca pūrvāhne vidyārambho viśiṣyate || candravāre'parāhne ca vidyāgurvī vidhīyate || rātrau ca varjayennityaṃ
sandhyayośca viśeṣataḥ' iti
30.6-3
atha prayogaḥ || kartā śucau same deśe gomayenopalipya saikataṃ sthaṇḍilaṃ kṛtvā, pālāśadaṇḍena mṛdaṃ
khātvā, sthaṇḍilopari nidhāya, ācamya prāṇānāyamya, deśakālau saṅkīrtya 'mama kumārasya samastavidyāprāptyarthaṃ akṣaraprārambhaṃ kariṣye
tadaṅgatvena nirvighnatāsiddhyarthaṃ gaṇapatipūjāṃ kariṣye' iti saṅkalpya, gaṇapatiṃ guruṃ ca sampūjya, sthaṇḍilamadhye sarasvatīṃ pūjayet !! 'oṃ
bhuvanamātaḥ sarvavāṅmayarūpe āgacchāgaccha' iti mantreṇāvāhya, praṇavena arghyapādyācamanagandhapuṣpadhūpadīpāṃśca datvā, pāyasaṃ guḍodanaṃ ca nivedya,
pradakṣiṇanamaskārān kṛtvā, guruṃ vastrābharaṇādinā santoṣya, sarasvatīvighneśācāryām̐striḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā, āvāhanakrameṇa devatāmudvāsya, guruḥ
prāṅmukha upaviśya, kumāraṃ pratyaṅmukhamupaveśya, bindurahitapraṇavena saha 'oṃ namaḥ śivāya' iti ṣaḍakṣaramupadiśya, akārādikṣakārāntaṃ
pañcāśadvarṇānupadiśya (vācayitvetyarthaḥ), tathaiva lekhayitvā, tataḥ kumāraṃ prāṅmukhamupaveśya, likhitaṃ trirvācayitvā, laḍḍukādibhirbrāhmaṇān
santoṣayet || ityakṣaraprārambhaprayogavidhiḥ samāptaḥ
30.6-4.1
athopanayanam || athāhṛto garbhāṣṭameṣu brāhmaṇamupanayīteti sūtram || vasante brāhmaṇamupanayīteti ca || siddhāntadvīpe 'garbhāt
ārabhya ṣaṣṭhe saptame aṣṭameṣvevāvatiṣṭhate kumārasya vratasāmarthyāt' iti || kātyāyanastu 'janmādi pañcamābdādi daśābdāntaṃ yathākramam
brahmavarcasamāyuṣyaṃ tejaścānnādyameva ca || śriyaṃ paśūnnīyamānaḥ kuryādvipraḥ sutaṃ dvijam' iti || nirṇayasindhau āśvalāyanaḥ 'garbhāṣṭame'ṣṭame
vānde pañcame saptame'pi vā || dvijatvaṃ prāpnuyādvipro varṣe tvekādaśe nṛpaḥ' iti || manuḥ 'brahmavarcasakāmasya kāryaṃ viprasya pañcame || rājño
balārthinaḥ ṣaṣṭhe vaiśyasyārthārthino'ṣṭame' || viṣṇuḥ 'ṣaṣṭhe tu dhanakāmasya vidyākāmasya saptame || aṣṭame sarvakāmasya navame kāntimicchataḥ'
āpastambaḥ 'garbhāṣṭameṣu brāhmaṇamupanayīta' iti || garbhāṣṭameṣvityatra bahuvacanaṃ garbhaṣaṣṭhasaptamayoḥ prāptyarthamiti sudarśanabhāṣye vyākhyātam
atha kāmyāni 'saptame brahmavarcasakāmamaṣṭama āyuṣkāmaṃ navame tejaskāmaṃ daśame'nnādyakāmamekādaśa indriyakāmaṃ dvādaśe paśukāmaṃ trayodaśe medhākāmaṃ caturdaśe puṣṭikāmaṃ pañcadaśe bhrātṛvyavantaṃ ṣoḍaśe sarvakāmaṃ āṣoḍaśādbrāhmaṇasya nātyayaḥ' iti gṛhyasūtram || ata eva kālātikrame doṣa
ukto jyotirnibandhe 'agrajā bāhujā vaiśyāḥ svāvadherūrdhvamandataḥ || akṛtopanayāḥ sarve vṛṣalā iva te smṛtāḥ' iti || hemādrau 'māghādiṣu
ca māseṣu mauñjī pañcasu śasyate' iti || varāhaḥ 'na kadāciddaśakṣeṣu bhānorādrrāpraveśanāt || vivāho devatānāṃ ca pratiṣṭhā copanāyanam'
30.6-4.2
iti || atha janmamāsādiniṣedhaḥ 'na janmadhiṣṇye na ca janmamāse na janmakālīya dine vidadhyāt || jyeṣṭhe na māsi prathamasya sūnostathā
sutāyā api maṅgalāni || jātaṃ dinaṃ dūṣayate vasiṣṭho hyaṣṭau ca gargo niyataṃ daśā'triḥ || jātasya pakṣaṃ kila bhāguriśca śeṣāḥ praśastāḥ khalu
janmamāsi' || rājamārtaṇḍaḥ 'janmamāse tithau bhe ca viparītadale sati || kāryaṃ maṅgalamityāhurgargabhārgavaśaunakāḥ || janmamāsaniṣedhe'pi
dināni daśa varjayet || ārabhya janmadivasācchubhāḥ syustithayo'pare' || saṅgrahe 'annaprāśanamudvāhaścaulakarmopanāyanam || janmamāseṣu
varjyaṃ syātkaliṅgamagadhe tathā || gṛhapraveśaścasīmantapaṭṭabandhavratāni ca || janmamāseṣu varjya syānnarmadātaṭa uttare || narmadādakṣiṇe deśe janmamāsaḥ
śubhapradaḥ || anyadeśe na śubhadaṃ bahūnāṃ sammataṃ tvidam' || nirṇayasindhau 'śuddhirnaiva guroryasya varṣe prāpte'ṣṭame yadi || caitre mīnagate bhānau
tasyopanayanaṃ śubham || janmabhādaṣṭame siṃhe nīṃce vā śatrubhe gurau || mauñjībandhaḥ śubhaḥ proktaḥ caitre mīnagate ravau' iti || vasiṣṭhaḥ
'naimittikamanadhyāyaṃ kṛṣṇe ca pratipaddinam || mekhalābandhane śastaṃ caule vedavrateṣvapi || kṛṣṇapakṣe caturthī ca saptamyādi dinatrayam || trayodaśī
catuṣkaṃ ca aṣṭāvete galagrahāḥ' iti || nāradaḥ 'vinartunā vasantena kṛṣṇapakṣe galagrahe || aparāhne copanitaḥ punassaṃskāramarhati'
vyāsaḥ 'yā caitravaiśākhasitātṛtīyā māghasya saptamyatha phālgunasya || kṛṣṇe tṛtīyopanaye praśastāḥ proktā bharadvājamunīndramukhyaiḥ' || pārijāte
30.6-4.3
gargaḥ 'jyeṣṭhamāse viśeṣeṇa sarvajyeṣṭhasya caiva hi || upanītasya putrasya jaḍatvaṃ mṛtyureva ca' || kālavidhāne 'śukle pakṣe nirmale śītabhānau
śukre jīve cāmbare dṛśyamāne || śākhādhīśe śaktiyukte'nukūle ṛkṣe rāśau mauñjibandhaḥ śiśoḥ syāt || dvitīyā pañcamī ṣaṣṭhī saptamī daśamī
tathā || trayodaśī tṛtīyā ca śukle śreṣṭhāḥ pracoditāḥ || dvādaśyekādaśī caiva madhyame ca tithī ime || madhyame ca praśaṃsanti candre ca
balasaṃyute || kṛṣṇe caiva praśastāḥ syustithayaścopanāyane || guruśukrabudhānāṃ tu vārāḥ śreṣṭhatamāḥ smṛtāḥ || madhyamaḥ somavārastu sūryavāraśca
madhyamaḥ || vārau mandārayorvarjyau kṛṣṇe varjyo niśāpateḥ || astaṃ gatasya saumyasya vāro varjyo dvijanmani' || guruḥ 'triṣūttareṣu
rohiṇyāṃ haste maitre ca vāsave || tvāṣṭre saumyapunarvasvoḥ praśastaṃ copanāyanam || vāruṇe vaiṣṇave puṣye vāyavye prauṣṭhapadyapi || āśvine ṣaṭsu
bheṣūktaṃ madhyamaṃ caiva pauṣṇabham' || mādhavīye 'mūko vidvān bodhavān vedavādī śilpī dhīmān labdhavāṇijyavṛttiḥ || pāpī pūjyaḥ śūdrago
rājadūtaḥ śāstrārthajñaḥ syācca meṣādilagne' || śrīdharīye 'asāphalaprade rāśāvapi lagne śubhekṣite || śubhayukte'thavā teṣāṃ śubhameva phalaṃ viduḥ'
ityupanayanakālanirṇayaḥ
30.64-3
atha kartṛnirṇayaḥ || siddhāntadīpe 'upānayādisrānāntakarmasvabhyudayakriyām || pitā kuryāttadūrdhvaṃ tu
pariṇetā yathāvidhi || nāndīśrāddhaṃ pitā kuryātputrīputravivāhayoḥ || uttareṣu vivāheṣu svayaṃ kuryāttu nāndikam' || athā'vidyamānapitṛkasya
devatāniyama uktaḥ || smṛtau 'asagotraḥ sagotro vā ya ācārya upānayet || tadopaneyapitrādīnuddiśyā'bhyudayaṃ caret || kanyakāyā ayaṃ
mārgau munibhiḥ parikīrttitaḥ’ || anye tu ‘upanītau tu pitrāderabhāve'nyaṃ nivedayet || ācāryaḥ pitarastasya vṛddhiśrāddhe tu devatāḥ’
‘pitaivopanayetputraṃ tadabhāve pituḥ pitā || tadabhāve pitṛbhrātā tadabhāve'pi sodaraḥ’ || prayogaratne vṛddhamanuḥ ‘pitā pitāmaho bhrātā
jñātayo gotrajā'grajāḥ || upānaye'dhikārī syātpūrvābhāve paraḥparaḥ’ iti || iti kartṛnirṇayaḥ
Linked texts (11)
- Veṅkaṭeśīyaprayogamālā — Veṅkaṭeśa Jyotiṣin, Sanskrit
- Jyotirnibandha — Śivarāja, Sanskrit
- Nirṇayasindhu — Kamalākarabhaṭṭa 1612, Sanskrit
- Bārhaspatyasaṃhitā (Aṅgiras) — Aṅgiras, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Saṅgrahaśiromaṇi — Sarayūprasāda, Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Traivarṇikācāra (Indranandin) — Indranandin, Sanskrit
- Muhūrtaprakāśa (Caturthīlālaśarman) — Caturthīlālaśarman, Sanskrit
- Kālaprakāśikā — Nṛsiṃha, Sanskrit
- Bṛhajjyotiṣasāra — Bhavānī Śaṃkara, Sanskrit