Subodhinipaddhati 28.1-2
Subodhinīpaddhati 28.1-2
- Language
- Sanskrit
28.1-2.1
tataḥ prādakṣiṇyenārgeṃdakṣiṇato gatvā, kuṇḍāttaṇḍilādvā bāhumātrāṃ bhūmiṃ tyaktvā, tatra prāṅmukhaḥ sthitvā, yajñiyavṛkṣajaṃ pīṭhaṃ
brahmāsanatvena saṃsthāpya, tadupari trīnkuśānāstīrya, svāsanamāgacchet | atha brahmā pradākṣiṇyenogrerdakṣiṇato gatvā, svāsane'bhimārabhya prādakṣiṇyenoṭa ṅmukhīṃ jaladhārāmavicchinnāṃ datvā, āstīrya,
kuśānāṃ purataḥ pratyaṅmukhāṃstiṣṭhanvāmahastāṅguṣṭhānāmikābhyāṃ āsanāttṛṇaṃ gṛhītvā
prajāpatiryajuḥ parāvasurdevatā tṛṇaniramane viniyogaḥ
“oṃ nirastaḥ parāvasrariti” yajuṣā nairṛtyāṃ tattṛṇaṃ nikṣipya, udakaṃ spṛṣṭvā, vasiṣṭho yajuḥ parāvasurdevatā āsanopaveśane
viniyogaḥ
“oṃ ā basoḥ sadane sīdāmīti” agnyābhimukho vāgyata
upaviśet | karmāpyayathā kriyamāṇe tatsiddhyarthaṃ yathāśāstraṃ bhāṣeta
yajñānupayuktāṃ laukikavācaṃ pariharet | pramādādayajñiyabhāṣaṇe “idaṃ
viṣṇurvicakrame tredhā nidadhe padam | samūḍhamasya pām̐sule”
“viṣṇoḥ śiro'si yaśo dhehi” iti yajurvā | “namo viṣṇave”
ityevaṃ vā paṭhet | baddhāñjaliḥ karmasamāptiṃ yāvadāsīta | brahmaṇo'bhāve kūrceva chatramuttarīya-jalapātradarbhabaṭūnāmanyatamaṃ prāguktaprakāreṇāva sorityanena brahmāsane nidhāya, tenaiva mārgeṇa svāsanamāgatya, agneruttarasyāṃ vyavadhānaṃ vinā yathāviniyogaṃ pūrvakrameṇottarāyatāgraṃ āsādayet
yathā-śuddhodakapātram , carusthālī, kuśolūkhala-musala kaṃsapātra, sahaviḥśūrpa, pavitradvaya-mekṣaṇa-viśākhacchinnamuṣṭivatuṣṭayabarhi
ridhmakāṣṭhānyaṣṭādaśa, ghṛtamājyasthālī, samidvayaṃ, sammārgakuśāḥ,
sruvaḥ, supātrasthamuṣṇodakaṃ, bahubhoktṛpuruṣāhāraparimitamannādinā
28.1-2.2
pūrṇapātramiti
etānyāsādya, pātre śuddhodakamāpūrya, gāyatryā tadabhimantrya
kuśāgragṛhītajalenāsādanakrameṇa pātrāṇi karmasādhanasāmagrīñca
prokṣya, kāṃsyapātreṇa nirvāpapakṣe nirvāpātpūrvaṃ sajalāṃ carusthālīmagnāvadhiśrayet | sthālthā nirvāpapakṣe nirvāpottaramadhiśrayaṇam
agneḥ paścātprāgagrānstrīnkuśānāstīrya, teṣu prakṣālite
ulūkhalamusale kaṃsapātraṃ sahaviḥ śūrpañca nidhāya, kāṃsyena carusthālyā vā vrīhīnyavāndā samādāya “agnaye tvā juṣṭaṃ nirvapāmīti”
ulūkhale prakṣipya, paścādvāradvayaṃ tūṣṇīṃ tathaiva prakṣipet | anyatra
caturthyantatattaddevatānāmnā nirvāpaḥ | tata ulūkhalasya paścātprāṅmukhopaviṣṭa uparigataṃ dakṣiṇaṃ yathābhavattathaṃ hastābhyāṃ musalamādāya, vrīhyādīnkaṇḍayitvā, śūrpe kṛtvā, niḥpavanena tuṣānapasārayet | evaṃ sakṛtkaṇḍanena tuṣānapanīya, evameva kaṇḍanapūrvakaṃ triḥ
kambukāpanayanaṃ kṛtvā, pātrāntare kṛtvā, devadaivatye carau trimarnuṣyadaivatye dviḥ, pitṛdaivatye sakṛtprakṣālya, agnāvadhiśritacarusthālyāmudagagre pavitre saṃnyasya, triḥprakṣālitāṃstaṇḍulāṃścarusthālyāṃ
prakṣipet | tato mekṣaṇena pradakṣiṇamūdūrdhvaṃ miśrayannanatiśithilaṃ
akaṭhinaṃ adagdhaṃ kauśalpena śrapayet
tataḥ sumṛtaṃ caruṃ pūrvavatpavitre saṃnyasyāsakṛdājyena sruvagṛhītenābhighārayet | tato'gneruttarataścarumudvāsya, pavitrāntarhitameva
pratyabhighārayet
28.1-2.3
athāgnimindhanaprakṣepeṇa susamidhya paristaraṇaṃ kuryāt | āsāditādvarhirādāya, caturddhā ṣor̤hā vā vibhajya, ekaṃ bhāgaṃ dakṣiṇenādāya, savye kṛtvā, tasmāccaturthāṃśamādāya, āgneyakoṇādārabhya, udaksaṃsthamagneḥ purastātstṛtvā, savyahastāddvitīyāṃśamādāyāgnerdakṣiṇata āgneyīsaṃlagnaṃ prāgagraṃ stṛtvā, punaḥ savyahastāttṛtīyāṃśamādāya, agneruttarataḥ prāgagramaiśānīsaṃlagnaṃ stṛtvā, savyahastāccaturthāṃśamādāya, vanheḥ paścānnirkṛtikoṇādārabhya, udaksaṃsthaṃ
vāyavyaṃ stṛtvā, punarāsāditāt dvitīyāṃśamādāya, savye kṛtvā,
pūrvavatstṛṇuyāt | prathamataḥ stṛtānāṃ mūlāni prāgagrairācchādayansarvāsu
dikṣu bahūtṛṇaṃ vidikṣu malpaṃ stṛtvā, punarāsāditāttṛtīyāṃśamādāyaivameva prāgagraiḥ pūrvaṃ prathamataḥ stṛtānāṃ mūlāni gopayansarvāsu dikṣu
stṛṇuyāt | ṣoḍhā vibhāgapakṣe evaṃ pañcakṛtvaḥ staraṇam | caturdhā
vibhāgapakṣe trikṛtvaḥ | upasannāhanapakṣe'pi bhāgaikaṃ yajñavāstvarthamavaśeṣayet | eṣa paristaraṇavidhiḥ kṣiprahomavyatiriktacarutantreṣu bhavati
tato'gneruttarataḥ śuddhodakapūrṇacamasaṃ sthāpayet kariṣyamāṇaudakakāryārtham | tata ātmāgnyorantarāladeśe stṛtabarhiṣi udagudvāsitaṃ sthālīpākamāsādya, āsāditamidhmamādāya, praṇītābhiradbhirabhyukṣya, prajāpatiṃ manasā smṛtvā agnāvādadhyāt
tata ājyasaṃskāraḥ| stṛtaśeṣādvarhiṣo'nantargarbhiṇaṃ sāmraṃ
kuśataruṇadvayaṃ dakṣiṇenādāya, savye kṛtvā, prādeśamātraṃ mimīya,
yavatrīhyoryopavimantarā kṛtvā,
prajāpatiryajuḥ pavitre pavitracchedane viniyogaḥ | “oṃ pavitre
28.1-2.4
stho vaiṣṇavyau” iti mantrāntena nakhasparśanamakurvan chindyāt | tatastatpavitradvayaṃ savyena mūladeśe gṛhītvā,
prajāpatiryajuḥ pavitre anumārjane viniyogaḥ | “oṃ viṣṇormanasā pūte sthaḥ”
iti mantreṇa praṇītābhiradbhirdakṣiṇahastena prakṣālayet
tato'gneruttarata āsāditāmājyasthālīṃ dakṣiṇenādāyātmāgnyorantarāladeśe saṃsthāpya, tasyāṃ udagagre pavitre saṃnyasya, uttarata
āsāditamājyamādāya, sapavitrāyāmājyasthālyāmāpavet | tato'ṅguṣṭhābhyāṃ pavitre mūladeśe saṃgṛhya, anāmikābhyāmagradeśe gṛhītvā,
prajāpatiryajurājyaṃ devatā ājyotpavane viniyogaḥ
oṃ devastvā savitotpunātvacchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya
raśmibhiḥ
iti mantreṇājyasthālīsthapājyaṃ paścimabhāgasthaṃ pavitrābhyāmūrddha nītvā, evaṃ tūṣṇīṃ vāradvayaṃ madhyadeśe pūrvadeśe ca utpūya,
pavitre savyenādāya, dakṣiṇena praṇītābhiradbhiḥ samprokṣyāgnau prakṣipet| tata ājyasthālīṃ dakṣiṇenādāyāgnāvadhiśrityājyaṃ vilāpyodagudvāsya, ātmāgnyorantarā'sāditasthālīpākātpūrvasyāmāsādayet | tataḥ pūrvavatparyukṣaṇam | tato dakṣiṇena samidakṣatamādāya,
vasiṣṭhaṛṣiḥ yajuśchandaḥ kālāgnirudro devatā jape viniyogaḥ
tapaścetyārabhya śvāsaṃ niyamyāvāntitvatyantaṃ ṛcāntaṃ paṭhitvā, mamābhīṣṭaṃ siddhyatviti cintayanbhūrbhuvaḥ svaromiti vairūpākṣamārbhya
śvāsaṃ muktvā paṭhet | 'brahmaṇaḥ putrāya nama' ityantaṃ paṭhitvā, akṣatānagnau prādakṣiṇyena samācārādbrahmaṇe datvā, tathaiva hastaṃ parāvarttyāgnau
28.1-2.5
samidhaṃ prakṣipet | tataḥ sruksruvau mekṣaṇañca dakṣiṇenādāyāsāditenoṣṇodakena tāni prakṣālya, savye kṛtvā, āsāditānsammārgakuśānādāya, sammārgāgrairmūlato'graparyantaṃ sruvaṃ sammṛjya, evameva srucaṃ mekṣaṇañca pṛthaksammārgya, dakṣiṇenādāya, adhomukhāni
prāñcamagnau pratāpya, savye kṛtvā, praṇītābhiradbhiḥ samprokṣya, punastathaiva kuśaḥ sammārthya, pratāpya, ātmāgnyorantarālastute barhiṣi
ājyacarvoruttarata āsādayet
tataścaturaṅgulaṃ sruvasya mūlaṃ tyaktvā, sruvamādāyājyasthālītaḥ
sruvacatuṣṭayaṃ prathama-dvitīya-tṛtīya-caturtha-krameṇa saṃkhyāpūrvakaṃ sruci
kṛtvā, ṣaḍaṅgulaṃ tyaktvā, srucamādāya "agnaye svāheti prajāpatirṛjuragniḥ ājyabhāgahome viniyogaḥ" | "oṃ agnaye svāheti"
samiddhasyāgneruttarabhāge prāñcaṃ juhuyāt | idamagnaye na mameti tyāgaḥ
punastathaivājyamādāya, somadevatāviśiṣṭamṛṣyādīnsmṛtvā, “somāya
svāheti” agnerdakṣiṇabhāge prāñcaṃ juhuyāt | idaṃ somāya na
mameti tyāgaḥ
atha srucyājyamupastīrya, avadānadvayaṃ carormadhyātpūrvādrdhāccāvadāya sruci kṛtvā, pañcārṣeyāṇāṃ paścāddhāṃttṛtīyamādāya, ājyena
pratyupastīrya, ājyenāvadānasthānamavabhañjya, agnidevatākruṣyādīnsmṛtvā “pradhānahome viniyogaḥ” iti uktvā “agnaye svāheti”
samiddhasyāgnermadhye juhuyāt | tyāgastathaiva | evaṃ trirbhāve sakṛdvā
hotavyam | tataḥ sruveṇājyāhuticatuṣṭayaṃ vyāhṛtibhirjuhuyāt
vyāhṛtīnāṃ viśvāmitra-jamadagnibharadvājā gāyatryuṣṇiganuṣṭubhagni
vāyusūryāḥ samastānāṃ prajāpatirbṛhatī prajāpatiḥ home viniyogaḥ !
oṃ bhūḥ svāhā | idamagnaye na mama
oṃ bhuvaḥ svāhā | idaṃ vāyave na mama
28.1-2.6
oṃ svaḥ svāhā | idaṃ sūryāya na mama
oṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ svāhā | idaṃ prajāpataye na mama
tataḥ srucyupastīrya, carorīśānakoṇātsakṛdeva bahutaraṃ mekṣaṇena sruci kṛtvā, punardvirabhighārya, avadānasthānamanabhyajyāgnaye
sviṣṭakṛnmantrasya parameṣṭhī yajuḥ sviṣṭakṛt home viniyogaḥ | “oṃagnaye sviṣṭakṛte svāheti” agnerīśānakoṇe pūrvahutābhirāhutibhirasaṃspṛṣṭā hotavyā | tata “idamagnayesviṣṭakṛte na mameti” tyāgaḥ
atha vyastabyāhṛtibhiḥ sruveṇājyāhutitrayaṃ juhuyāt | tataḥ
samiddhomānuparyukṣaṇapramekānvidhāya, yajñavāstu kuryāt | staraṇasamayāvaśeṣitabarhirmuṣṭiṃ dakṣiṇenādāya, prajāpatiryajurviśvedevāḥ
barhirabhyañjane viniyogaḥ
“oṃ aktaṃ1rihāṇā vyantu vaya” iti mantreṇājyasthālīsthe
ājye, tadanavaśeṣe carau vā agrāṇyabhyajya, dvistūṣṇīmabhyajya, tato
dakṣiṇena mūladeśe saṅgṛhyāgradeśe vāmena saṃgṛhya, sakṛnmantreṇa dvistūṣṇīṃ madhyadeśamabhyajya, dakṣiṇena madhyadeśādadho gṛhītvā, pūrvavanmūladeśamabhyajya, savye kṛtvā, dakṣiṇena praṇītābhiradbhirabhyukṣya,
dakṣiṇenādāya, prajāpatiranuṣṭub rudraḥ barhirhome viniyogaḥ
oṃpaḥ paśūnāmadhipatnī rudrastanticaro vṛṣā
paśūnasmākaṃ mā hiṃsīretadastu hutaṃ tava svāhāntena juhuyāt
idaṃ rudrāya paśupataye na mameti tyāgaḥ | tata udakotsparśaḥ
tataḥ prajāpatiryajurvasavaḥ home viniyogaḥ | oṃvasubhyaḥ svāheti
sruveṇājyāhutiṃ hutvā, idaṃ vasubhyo na mameti tyāgaḥ | tataḥ prakṣakṣiṇamagniṃ parikramya, camasaṃ ninīya, punaḥ pūrayitvā, sthāne
nidadhyāt | tataḥ samācārātsusampannokṣitamastvityādi | atha svayaṃ
28.1-2.7
kuśodakamādāya; “asya pakṣādikarmaṇaḥ sāṅgatāsiddhyarthaṃ pūrṇapātradakṣiṇāṃ brahman tubhyamahaṃ sampradade | evaṃ brāhmaṇamekaṃ bhojayiṣye”
tato vāmadevyaṃ gītvā, caturbhiścetyagniṃ praṇamet | caruśeṣapratipattyādikaṃ nirṇyoktaṃ kartavyam | iti pakṣādisthālīpākaprayogaḥ
atha punarādhānaprayogaḥ
punarādhāne agnyāgārakaraṇa-vṛddhiśrāddhā'hatavastradhāraṇārāṇipradānaprātarmanthanādīni na bhavanti | vinaṣṭabhāryyasya punaḥ kṛtadārasya punarādhāne nāndīśrāddhaṃ na bhavati | na brahmavaraṇam | atikrāntahomānāṃ homadravyadānam | “smārttāgneḥ punarādhānamahaṃ kariṣye”
iti prayogaḥ | tato'gnimanthanam | lakṣaṇaṃ kṛtvāgneḥ sthāpanam
samiddhomādyājyatantreṇāsādanam | vyāhṛtitrayahomānte kastejāmirityādyaṣṭacāyaināgnimupatiṣṭhet | tasya ṛṣyādayaḥ--kastejāmirgotamo gāyatryagniḥ, īḍenyo viśvāmitro gāyatryagniḥ, ukṣe bṛhanto
ityasya virūpo gāyatryagniḥ, pāhi no agne ityasya bhargo gāyatryagniḥ, ino rājanniti tritastriṣṭubagnirudrasūryyāḥ, kayā na
iti uśanā gāyatryagniḥ, agna āvāhītyasya bhargo bṛhatyagniḥ,
acchā naḥ sudītirnūhaspatiḥ, aśāmyo viśvāmitro gāyatryagniḥ,
bhadro na iti soma ṛṣiḥ uṣṇikū somo'gniḥ, agne vājasyeti gotamoṣiṣṇagagniḥ, viśo viśvā ve iti gotamaḥ prathamāyā anuṣṭup
gāyatryuttarayoragniḥ, samiddhamiti bharadvājo jagatyagniḥ, upa
tvāgnirmāyavyagniḥ, agnyupasthāne viniyogaḥ
kā1 te2 jā31 mirjanā21 nā232 a2gne3ka2 ko2 dā12 śva2dhvaraḥ| ko ha3 kasmi1nnāsi śritaḥ