Shraddhacandrika (Divakarabhatta) 2.p97
Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa) 2.p97
- Language
- Sanskrit
2.p97.1
bahusmṛtyuktatvādanta eveti śiṣṭāḥ | tatrādau madhye vā vaiśvadevānuṣṭhāne pṛthakpākaḥ kāryaḥ | pitrarthaṃ nirvapetpākaṃ vaiśvadevārthameva ca | vaiśvadevaṃ na pitrarthaṃ na dārśaṃ vaiśvadevikam || iti laugākṣiyākyāt | dārśaṃ śrāddhīyam | gṛhyāgniśiśudevebhyo yataye brahmacāriṇe | śrāddhapāko na dātavyo yāvatpiṇḍānna nirvapet || iti smṛtyantarācca | yadā tvante tadā śrāddhaśeṣeṇaiva | śrāddhe hi śrāddhaśeṣeṇa vaiśvadevaṃ samācaret | iti caturviṃśatimatāt | hemādryādiṣvapyevam | sāgnirastvaikādaśāhikaṃ visṛjya sarvatrādau pṛthakpākenaiva vaiśvadevaṃ kuryāt | śrāddhātprāgeva kurvīta vaiśvadevaṃ ca sāgnikaḥ | ekādaśāhikaṃ muktvā tatra hyante vidhīyate || iti sālaṅkāyanavacanāt | samprāpte pārvaṇaśrāddhe ekoddiṣṭe tathaiva ca | agrato vaiśvadevaḥ syātpaścādekādaśe'hani || iti pariśiṣṭācca | darśa sāgnerviśeṣamāha— laugākṣiḥ, pakṣāntaṃ karma nirvartya vaiśvadevaṃ ca sāgnikaḥ | piṇḍayajñaṃ tataḥ kuryāttato'nvāhāryakaṃ budhaḥ || iti | pakṣāntaṃ karmānnādhānam | anu paścātpiṇḍapitṛyajñādāhriyate kriyate ityanvāhāryaṃ darśaśrāddham | atra vaiśvadevasyānvādhānāpiṇḍapitṛyajñayormadhye vidhānādeva sāgnikakartṛtve siddhe sāgnikapadopādānaṃ śrautāgnimata eva grahaṇārtham | piṇḍapitṛyajñākaraṇe prāyaścittamāha— kātyāyanaḥ, pitṛyajñātyaye caiva vaiśvadevātyaye'pi ca | bhojane patitānnasya carurvaiśvānaro bhavet || iti | sarveṣāṃ bhojanaṃ tu śrāddhaśeṣeṇaiva na tu vaiśvadevanimittapṛthakpākaśeṣeṇa | tataśca vaiśvadevānte sabhṛtyaḥ sahabāndhavaḥ | bhuñjītātithisaṃyuktaḥ sarvaṃ pitṛniṣevitam ||
2.p97.2
iti mātsyāt | pradakṣiṇamanuvrajya bhuñjīta pitṛsevitam | iti yājñavalkyavākyācca | nanvayaṃ bhojanavidhiṃruta rāgaprāptabhojanānuvādena śrāddhaśeṣavidhiḥ | tatra bhojanasya rāgatāe nityamaprāpternityavacchravaṇābhāvānna śrāddhaśeṣavidhirvaktuṃ śakyaḥ | ataḥ payovrataṃ brāhmaṇasyetivatprakaraṇācchrāddhāṅgatvena bhojanakriyaiva vidhīyate | itarathātrāpi vratānuvādena payasa eva vidhiḥ syāt | bhojanaṃ ca yadā brāhmaṇaiḥ śeṣamannamabhimataṃ tadā, śeṣābhāvāllupyate nyāyāt, tathāpi śrāddhakartustaddine upavāse devalavacanena doṣaśravaṇātpākāntaramutpādya kāryameva aśeṣanāśe ājyena sviṣṭakṛdyāga iva | tatra bhojanakālamāha— jātūkaṇryaḥ, ahanyeva tu bhoktavyaṃ kṛte śrāddhe dvijanmabhiḥ | anyathā hyāsuṃraṃ śrāddhaṃ parapāke ca sevite || athāsagotraśrāddhe śeṣānnaṃ na bhoktavyamityāha - jābāliḥ, viprastvanyagṛhe śrāddhaśiṣṭānnabhojanaṃ caret | prājāpatyaṃ viśuddhiḥ syāt jñātigotre na doṣakṛt || sa eva - śvaśurasya gurorvāpi mātulasya mahātmanaḥ | jyeṣṭhabhrātuśca putrasya brahmaniṣṭhasya yoginaḥ || eteṣāṃ śrāddhaśiṣṭānnaṃ bhuktvā doṣo na vidyate | iti | śrāddhadine upavāsaniṣedhamāha-devalaḥ, śrāddhaṃ kṛtvā tu yo vipro na bhuṅkte'tha kadācana | devā havyaṃ na gṛhṇanti kavyāni pitarastathā || iti | nityopavāsaprāptau vyāsaḥ, upavāso yadā nityaḥ śrāddhaṃ naimittikaṃ bhavet | upavāsaṃ tadā kuryādāghrāya pitṛsevitam || iti | atra nitya ityavivakṣitam anuvādyaviśeṣaṇatvāt | ataḥ kāmyopavāse'pyāghreyameva | atha śrāddhadātṛbhoktorniyamaḥ |
2.p97.3
gautamaḥ - bhokṣyankariṣyantaḥ śrāddhaṃ pūrvarātrau prayatnataḥ | vyavāyaṃ bhojanaṃ caiva ṛtau cāpi vivarjayet || pūrvarātrau = śrāddhāhātpūrvarātrau | manuḥ-nimantrito dvijaḥ pitrye niyatātmā bhavetsadā | na ca cchandāṃsyadhīyīta tasya śrāddhaṃ pracakṣate || śātātapaḥ-śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca maithunaṃ yo'dhigacchati | bhavanti pitarastasya taṃ māsaṃ retasāṃbhujaḥ || jābāliḥ-tāmbūlaṃ dantakāṣṭhaṃ ca snehasnānamabhojanam | ratyauṣadhiparānnāni śrāddhakarttā tu varjayet || vṛddhamanuḥ-nimantrya viprāṃstadaharvarjayenmaithunaṃ kṣuram | pramattatāṃ ca svādhyāyaṃ krodhāśauce tathānṛtam || vārāhe - na śaknoti svayaṃ karttuṃ yadā hyanavakāśataḥ | śrāddhaṃ śiṣyeṇa putreṇa tadānyenāpi kārayet || niyamānācaretso'pi vihitāṃśca vasundhare ! | iti | hārītaḥ-punarbhojanamadhvānaṃ bhārādhyayanamaithunam | dānaṃ pratigrahaṃ homaṃ śrāddhabhuktvāṣṭa varjayet || eteṣāmavarjane doṣamāha - sa eva, adhvanīno bhavedaśvaḥ punarbhugvāyasaḥ smṛtaḥ | karmakṛjjāyate dāso daridrastu pratigrahāt || kṣayī bhavati homena śūkaro maithunena ca | āyuścaiva kṣayaṃ yāti dānaṃ bhavati niṣphalam || mātsye-punarbhojanamadhvānaṃ bhāramāyāsamaithunam | śrāddhakṛcchrāddhabhuk caiva sarvametadvivarjayet || svādhyāyaṃ kalahaṃ caiva divāsvāpaṃ ca sarvadā | iti
Linked texts (9)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Karmapradīpa — Kātyāyana (Vājasaneyi sūtrakāra), Sanskrit
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Laugākṣismṛti (fragments) — Sanskrit
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Bārhaspatyasaṃhitā (Aṅgiras) — Aṅgiras, Sanskrit
- Gūḍhārthadīpikā — Vāmadeva, Sanskrit
- Nirṇayasindhu — Kamalākarabhaṭṭa 1612, Sanskrit