Shraddhadipa 5.260-2

5.260-2

prabhā
yugādiśrāddhe “vaiśākhe śuklapakṣe tu” ityādau vaiśākhādayaḥ paurṇamāsyantā eva
māsā grāhyāḥ| brahmapurāṇe tathaiva tithikṛtyābhidhānāt “kārtike śuklapakṣe tu tretātha
navame'hanītyatra darśāntamāsasya grāhyatve kārtike navame'hanītyanenaiva śuklapakṣaprāptau
śuklapakṣapadopādānasyānarthakyaprasaṅgācca | “navamyāṃ śuklapakṣasya kārtike niragāt
kṛtabhityādimatsyapurāṇavacanasya pramāṇatve tatkalpāntaraviṣayatvena samādheyam | atra
śrāddhe phalaśravaṇādasya śrāddhasya kāmyatvam “agnihotrādinityakarmasu phaloktivat
praśaṃsāparatve nityatvam | “ādityasaṃkramaṇaṃ viṣuvadvayaṃ viśeṣeṇa ayanadvayaṃ
vyatīpāto janmarkṣanamabhyudayañca| etāṃstu śrāddhakālān vai kāmyānāha prajāpatiḥ
śrāddhameteṣu yaddattaṃ tadānantyāya kalpate || iti viṣṇusaṃhitāvacane yugādiśrāddhasyāgrahaṇāt | “amāvāsyāstisro'ṣṭakāstisro'nvaṣṭakā māghī prauṣṭhapadyūrdhvaṃ kṛṣṇatrayodaśī
vrīhiyavapākau ca; etāṃstu śrāddhakālān vai nityānāha prajāpati”riti viṣṇusmṛtivacane
māghī māghapaurṇamāsī maghāyuktā paurṇamāsī māghīti nirukteḥ, prauṣṭhapadyūrdhvaṃ kṛṣṇatrayodaśī āśvinakṛṣṇatrayodaśītyarthaḥ| vrīhiyavapākau cetyatra vrīhiyavapākopalakṣitakālamātrāśrayaṇaṃ grāhyam | iti kaimutikanyāyena kārtikaśuklanavamī-vaiśākhaśuklatṛtīyā ca grāhye | tena yugādiśrāddhasya nityatvamāyāti | nityatve ca “iṣṭiśrāddhe
kraturdakṣaḥ satyo nāndīmukhe vasuḥ | naimittike kālakāmau kāmye ca dhurilocanau
purūravārmādravāśca pārvaṇe samudāhṛtau” iti bṛhaspativacanāt pārvaṇaśrāddhavat
purūravomādravasoreva devatātatvamiti | “tayo”reva devatātatvasamācāraḥ samīcīna iti
kālasāraḥ| tasya nityatvāt tridhāvibhāgena vyavasthā śrāddhaṃ ṣaṭpuruṣikaṃ
pitaro yatra pūjyante tatra mātāmahā apīti vacanāt | nātra piṇḍaśrāddhaṃ yugādau
ṣar̤aśītyāñcetyādi vacanāditi paṇḍitasarvasvakārāḥ| atra vadanti--“ayanadvitaye
śrāddhaṃ viṣuvadvitaye tathā| saṃkrāntiṣu ca sarvāsu piṇḍanirvapanādṛte | vaiśākhasya
tṛtīyāyāṃ navamyāṃ kārtikasya ca| śrāddhaṃ kāryañca śuklāyāṃ saṃkrāntividhinā
narairiti matsyapurāṇavacanābhyāṃ saṃkrāntau yugādau ca piṇḍadānaniṣedha iti
saṃkrāntividhinā piṇḍadānetaravidhinā| tadasat| etayoranākaratvāt
sākaratve'pi “tataḥ prabhṛti saṃkrāntyāmuparāgādiparvasu | tripiṇḍamācarecchrāddhamekoddiṣṭamṛte'rhanīti matsyapurāṇavacanād vikalpa eva piṇḍadānavidhiniṣedhayoḥ
ṣor̤aśīgrahaṇāgrahaṇavat piṇḍadāne phalabhūmā kalpanīya iti kāśīrāmavācaspatayaḥ
granthakṛnmate tvasya yugādiśrāddhasya kāmyatvaṃ tena dhurilocanayordevatātavamabhihitaṃ
kintu rājagurūgadādharamate paṇḍitasarvasvakāramate cāsya śrāddhasya nityatvena pārvaṇaśrāddhavat purūravomātravasordevatātavamiti sudhībhirvibhāvyamiti saṃkṣepaḥ
etā yugādyāḥ kathitā purāṇe anantapuṇyāstithayaścatasraḥ
pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyāt pitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyametat pitaro vadanti