Shraddhadipa 5.328
Śrāddhadīpa 5.328
- Language
- Sanskrit
5.328
samānajātīyasya śrāddhāntarasya niṣedhāditi kālasārakārāḥ| pakṣaśrāddhamabhidhāya
tatrāśaktasya vidhānamāha “tribhāgahīnaṃ pakṣaṃ veti”| tṛtīyo bhāgastribhāgaḥ
saṃkhyāśabdasya vṛttiviṣaye pūraṇārthatvamiṣyata itikaiṭayokteḥ| tena hīnaṃ pakṣamityarthaḥ
ādyasyāpi bhāgasya tṛtīyatvaṃ cālanīnyāyena bodhyaṃ| kalā tu ṣoḍaśo
bhāga ityamaroktau tathā darśanāt| tena tribhāgahīnaṃ pakṣaṃ veti ṣaṣṭhyādikalpa
uktaḥ| pañcamīmārabhyetyekaḥ pakṣa iti vā “pratipatprabhṛtiṣvekāṃ varjayitvā
caturdaśīm| śastreṇa tu hatā ye vai tebhyastatra pradīyate”|| iti yogīśvarokteścaturdaśyā niṣiddhatvāt tāṃ vinā bhāgatrayavidhānena pañcamyādipakṣasya
sughaṭatvāt| tatra ca “uttarādayanācchāddhe śreṣṭhaṃ syād dakṣiṇāyanam| cāturmāsyañca
tatrāpi prasupte keśave hitam|| prauṣṭhapadyāḥ paraḥ pakṣastatrāpi ca viśeṣataḥ| pañcamūrdhvaṃ
ca tatrāpi daśamyūrdhvaṃ tato'pyati| maghā yuktāpi tatrāpi śastā rājaṃstrayodaśī”
tatrākṣayaṃ bhavecchāddhaṃ madhunā pāyasena tu| sarvasvenāpi kartavyaṃ śrāddhamatra narādhipa
parānnabhojī tvapacaḥ śrāddhamatra na kārayet iti viṣṇudharmottaraprathamakāṇḍavacaneṣu krameṇaprāśastyoktireva na tu sarvathā ṣaṣṭhyādyekādaśyādipakṣamātrapradarśanārtham| yadā ca
samasta evāparapakṣaḥ siṃhārke nipatati tadā taṃ pakṣaṃ vihāya kanyāgatāparapakṣa eva śrāddhaṃ
tatra cāṣāḍhyāḥ pañcamatvamapi nāpekṣitam| “yāvacca kanyātulayoḥ kramādāste
divākaraḥ| tāvacchāddhasya kālaḥ syāt śūnyaṃ pretapuraṃ tadā||” iti brahmapurāṇavacane kanyāyāmeva tadvidhānāt| tulāyāmapi “yāvacceti” darśanāt sakalakṛṣṇapakṣavyāptyavagateḥ ‘kārtikaṃ sakalaṃ vāpoti viṣṇuvacanamapi kṛṣṇapakṣaparameva| tatrāmāvasyāyāmiti prāśastyamāha bhaviṣyapurāṇe yaiyaṃ dīpanvitā rājan khyātā pañcadaśī bhuvi
tasyāṃ dadyānna cet dattaṃ pitṝṇāṃ vai mahālaye”|| mahālaye kanyāgatāṃparapakṣe| pañcadaśī
amāvāsyā| tribhāgamityanenaikādaśyādikalpa uktaḥ, “daśamyūrdhvaṃ tato'pyatotyukte
“bhaumaṅgīṃ tithimārabhya yāvaccandrārkasaṅgamam” kṛṣṇapakṣe daśamyādāviti vākyāditi
kalpataruprabhṛtayaḥ| caturdaśyāṃ yeṣāṃ śrāddhaṃ nāsti teṣāṃ sutarāmeva daśamyādipakṣaḥ
samīcīnaḥ| ardhameva veti ardhaṃ pakṣasyeti yuktamādau pakṣopakramātpakṣasyaiva vibhājya -
tvādardhabhāgaḥ pakṣasyaiva tenāṣṭamīmārabhya iti kalpatarukāroktiḥ sutarāṃ saṃgacchate
etacca “athāparapakṣe śrāddhaṃ pitṛbhyo dadyāt pañcamyādidarśāntamaṣṭamyādidaśamyādisarvasminniti” gautamasūtrānugatam| kātyāyano'pi “aparapakṣe śrāddhamūrdhvaṃ caturthyā
yadahaḥ sampadyate saptamyā ūrdhvaṃ yadahaḥ sampadyate, ṛte caturdaśīṃ śākenāpyaparapakṣaṃ
nātikramediti| atra ca pūrvaṃ pūrvaṃ praśastaṃ, aṅgabhūmnā phalabhūmeti siddhāntāditi
yadyapi kṛṣṇapakṣasya pañcadaśatithyātmakasya vibhājyatvāddine dine iti
vīpsayā pakṣaśrāddhapakṣaḥ| tataḥ pañcadaśa śrāddhānīti| evaṃ tithitrāse
ekasminneva dine śrāddhayogyatithidvayalābhe śrāddhadvayamiti tenoktaṃ vadanti
naikaḥ śrāddhadvayaṃ kuryāditi vacanāt samānajātoyaṃ prasiddhameveti heyam| uktapakṣacatuṣṭayāśaktau pañcamyā ūrdhvamekasmin dine śrāddhaṃ kartavyam| tathāca
pārvaṇaśrāddhamabhidhāyāha devalaḥ—
anena vidhinā śrāddhaṃ kuryāt saṃvatsaraṃ sakṛt
triśnaturdhā yathā śrāddhaṃ māse māse dine dine
Linked texts (3)
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Kālasāra — Nārāyaṇa Jyotirvit, Sanskrit
- Kālasāra — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit